خبرگزاری کار ایران

در نشست «رهاوردی از سرزمین چخوف» مطرح شد؛

پیوندی تنگ و دیرینه با روس‌ها

پیوندی تنگ و دیرینه با روس‌ها

تجربه‌ حضور در نمایشگاه کتاب مسکو در نشستی تحت عنوان «رهاوردی از سرزمین چخوف» در شهرکتاب مرکزی برگزار شد.

به گزارش ایلنا، نمایشگاه بین‌المللی کتاب مسکو دهم شهریور کار خود را آغاز کرد. ایران مهمان ویژه این نمایشگاه بود و از این‌روی بسیاری از محققان و نویسندگان ایرانی در این نمایشگاه و نشست‌ها و برنامه‌هایی که با موضوعاتی حول ادبیات فارسی برگزار شدند، حضور یافتند. این روی‌داد در این شکل و قالب باعث شد بستری دیگر برای مبادلات فرهنگی میان دو کشور ایران و روسیه برقرار شود.

مرکز فرهنگی شهرکتاب که همواره روابط فرهنگی با دیگر کشورها را در دستور کار خود دارد، برخی حاضران در رویداد فرهنگی یادشده را فراخواند تا رهاورد خود از روسیه را با مخاطبان ایرانی بازگویند. نشست رهاوردی از سرزمین چخوف، سه‌شنبه سی شهریورماه در مرکز فرهنگی شهر کتاب برگزار شد. در این نشست، میرجلال‌الدین کزازی، هوشنگ مرادی کرمانی، آبتین گلکار، گروس عبدالملکیان، الهه کولایی و علی اصغر محمدخانی حضور داشتند.

خروشچف و شاهنامه!

معاون فرهنگی و امور بین‌الملل شهرکتاب به ضرورت برقراری روابط فرهنگی میان ایران و سایر کشورها اشاره کرد و برخی مناسبات این‌گونه میان ایران و روسیه را برشمرد. وی تصریح کرد: دهم شهریور نمایشگاه بین‌المللی کتاب مسکو آغاز شد و ایران مهمان ویژه‌ی آن بود. از این‌روی برخی ناشران خصوصی ایران در این نمایشگاه شرکت کردند و برنامه‌های فرهنگی متعددی در نمایشگاه، دانشگاه‌ها و مراکز مختلف ادبی مسکو برگزار شد. تعدادی از محققان، داستان‌نویسان، نویسندگان و شاعران ایرانی نیز در این برنامه‌ها شرکت کردند و با استادان دانشگاه‌های روسیه، اعضای آکادمی‌های مختلف و هنرمندان و نویسندگان این کشور گفت‌وگو کردند. در این نمایشگاه چندین نشست درباره‌ی سیری در جهان‌شناسی ادبیات کلاسیک فارسی برگزار شد؛ همچنین روند ایران‌شناسی در روسیه در دویست‌ساله گذشته بررسی شد.

وی ادامه داد: در این رویداد بحث‌هایی درباره‌ی شاهنامه با حضور دکتر کزازی صورت گرفت. یکی از مباحث مطرح در این حوزه درباره‌ی تصحیح و چاپ شاهنامه در مسکو بود. برنامه‌ی عصر شاهنامه درباره‌ی ترجمه‌ی روسی شاهنامه با حضور لیلا لاهوتی دختر مترجم برگزار شد. او درباره‌ی نقش افرادی چون جواهر لعل نهرو و خروشچف در شکل‌گیری این ترجمه خاطرات جالب توجهی داشت که مطلوب است نوشته و چاپ شوند. برنامه‌ی دیگری درباره‌ی داستان معاصر ایرانی برگزار شد؛ در این برنامه ترجمه‌ی روسی «شما که غریبه نیستید» رونمایی شد. شعر معاصر فارسی هم موضوع یکی از برنامه‌های دیگر این نمایشگاه بود که گروس عبدالملکیان، فاضل نظری و چند تن دیگر در آن حضور داشتند. گروه‌های موسیقی بومی و سنتی ایرانی نیز فضایی را برای معرفی بیشتر ایران فراهم کردند.

محمدخانی ضمن تاکید بر این‌که مهمان ویژه‌ی نمایشگاه کتاب ایران در سال آینده روسیه است افزود: با توجه به این امر من پیشنهادی را مطرح کردم مبنی بر این‌که در مدت زمان باقی مانده، برای شناخت فرهنگ دو کشور به ویژه در دوران معاصر برنامه‌های اجرا شود. از دیگر موضاعاتی که باید با دید انتقادی و تحلیلی بررسی شود وضعیت کتاب و کتاب‌خوانی در ایران و روسیه است. به اعتقاد من ما در این‌باره هم خودزنی می‌کنیم و هم خودشیفتگی؛ یعنی آن‌چه واقعی است را نشان نمی‌دهیم و تصور می‌کنیم ایرانی‌ها کتاب نمی‌خوانند، در حالی که همه‌ی اهل دنیا تمام روز خود را به مطالعه‌ی فلسفه و ادبیات می‌گذرانند. اما جالب توجه است که در بسیاری موارد شرایط یکسانی حاکم است؛ البته در برخی موارد آن‌ها بسیار جلوتر هستند و این می‌تواند رویکرد ما را تعدیل کند.

معاون فرهنگی شهر کتاب نمونه‌هایی در این‌باره ارائه داد و اظهار داشت: نشست‌هایی که در نمایشگاه برگزار می‌شد در مقایسه با ایران مخاطب چندانی نداشت. به نظر می‌رسد این دست مسائل باید با آمار دقیق بررسی شوند. رایزن فرهنگی ایران در روسیه بر اساس اسناد دولت روسیه جزوه‌ای درباره‌ی وضعیت کتاب و کتاب‌خوانی در این کشور ارائه کرده است. بر این اساس روسیه از حیث چاپ کتاب در رتبه‌بندی جهانی نشر، جایگاه چهارم را دارد که طبعاً از کشور ما بالاتر است. اما بر اساس آمار یادشده بیش از نیمی از کتاب‌ها با تیراژ کم‌تر از هزار جلد در این کشور به چاپ می‌رسند. طی سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۳ تیراژ بیش از ۵هزار نسخه افت ۴۰درصدی داشته است. حال آن‌که در همین بازه‌ی زمانی چاپ کتاب با تیراژ کم‌تر از پانصد نسخه، رواج بیشتری یافته است.

وی در انتهای سخنان خود به موارد دیگری از این‌دست آمار اشاره کرد و به تشریح نکاتی را درباره‌ی چگونگی بهبود وضعیت روابط فرهنگی بین دو کشور پرداخت.

مسکو، کلان‌شهری دیگرگونه

کزازی با اشاره به این‌که این سفر نخستین سفر او به روسیه بوده است سخنان خود را آغاز کرد. وی اظهار داشت: برداشت من از مسکو، برداشتی بود که می‌توانم گفت با آن‌چه من درباره‌ی مسکو می‌انگاشتم چندان سازگار نبود. گمان من این بود که این پایتخت بزرگ روسیه، شهری است مانند دیگر کلان‌شهرهای جهان، آکنده از ساختمان‌های بلند، راه‌های باریک، انبوه خودروها. اما مسکو را شهری خرم و سرسبز و دلنشین یافتم. گاهی در دل جنگل‌های انبوه که دامان می‌گستردند به آسمان‌خراشی بازمی‌خوردیم؛ این درختان بسیار هوایی خوش و سبک را به این شهر ارزانی می‌داشتند؛ هرچند شمار خودروها در آن بسیار بود؛ گاهی به راه‌بندان‌هایی می‌رسیدیم که تهران را در یادمان زنده می‌کرد.

وی افزود: گمانی هم که درباره‌ی مردم مسکو داشتم چندان آنان را نمی‌برازید؛ می‌انگاشتم پس از فروپاشی شوروی و پیوند آرزومندانه‌ی روس‌ها با جهان باخترینه، خوی مردم این سرزمین‌ها شاید بر روس‌ها کارگر افتاده باشد؛ اما این‌گونه نبود. ما چشم‌اندازهایی دلپذیر از مهربانی و مردم‌دوستی را نزد شهروندان مسکو می‌توانستیم دید. ما روسیه را هرچند بخشی از جهان باخترینه شمرده می‌شود، یک‌سره فرنگی نمی‌شناختیم و هنوز هم نمی‌باید بشناسیم. خوی خاورانه در روسیه بسیار بیش از کشورهای باخترینه است. این یکی از انگیزه‌هایی است که ما را وا می‌دارد به فرهنگ و ادب روسی بیش از پیش بیاندیشیم و بپردازیم. من چندبار در سخنانی که در بزم‌های گونه‌گون رانده آمد آگاهانه بر این نکته انگشت نهادم که پیوند ما با روس‌ها پیوندی است، می‌توانم گفت، تنگ و دیرینه. از نگاهی بسیار کلان و فراخ ما با روسیه دو گونه پیوند داریم: یکی پیوند کنونی که کمابیش دو یا سه سده (از سده‌ی هجدهم) است ما ایرانیان با ادب روسیه آشنا شدیم؛ از سوی دیگر شاهکارهای ادب پارسی به زبان روسی برگردانیده شد، به ویژه شاهنامه.

پیوندی تنگ و دیرینه با روس‌ها

کزازی در شرح گونه‌ی دیگر پیوند میان دو کشور تصریح کرد: پیوند ما با این سرزمین یا دست‌کم با بخشی از آن کهن‌تر است و بن‌آورتر و ریشه‌دارتر؛ زیرا که بخشی از جهان‌شاهی پهناور فرهنگی ایران امروز در جغرافیای سیاسی روسیه جای دارد. درست است که این سرزمین‌ها از دید سیاسی از ایران گسسته‌اند و سرزمینی دیگرند؛ اما از دید فرهنگی، تاریخی، شیوه‌ی زندگانی، شهرآیینی، خوی و منش می‌توان گفت هنوز بخشی از جغرافیای فرهنگی ایران‌اند. از همین‌روی زمینه برای ما ایرانیان در روسیه برای آن‌که با مردم این سرزمین بیشتر، تنگ‌تر و بنیادین‌تر پیوند بگیریم فراهم‌تر است. سخن من تنها به فرهنگ و مردم باز می‌گردد؛ به هیچ‌روی خواست من پیوندهای سیاسی نیست؛ آن داستانی است دیگر.

وی افزود: شاید ما در تاریخ ایران و در سیاست چندان از فرمان‌روایان روسی دل‌خوش نباشیم. روس‌ها از این دید چهره‌ای دلپذیر در ایران ندارند و من نمی‌خواهم به این زمینه بپردازم. آن‌چه من می‌خواهم گفت پیوندهای فرهنگی است با مردم روسیه. زمینه برای پیوندهایی از این‌گونه در این کشور فراهم‌تر است تا دیگر کشورهای جهان. من آن‌جا به کوتاهی درباره‌ی شاهنامه در فرهنگ و ادب روسیه سخن گفتم؛ این‌که رزم‌نامه‌های بزرگ روسی تا چه پایه وامدار شاهنامه‌اند، در گرجستان رزم‌نامه‌ی پلنگینه‌پوش، در ارمنستان رزم‌نامه‌ی آسنازرر. در تاجیکستان، افغانستان و سرزمین‌های پارسی‌زبان این پیوندها آشکارتر است. حتا جهان ایرانی در افسانه‌های روسی بازتاب یافته است.

کزازی نمونه‌هایی از این‌دست را برشمرد و تاکید کرد: آن‌جا من یکی از سروده‌های پوشکین سخن‌سرای نام‌بردار روس را نمونه آوردم؛ او کسی است که می‌توان گفت زبان و ادب نوین روسی را پایه ریخته است؛ این سروده حماسه‌ای است به نام روسلان و رودمیلا. پژوهندگان روسی خود بر آن رفته‌اند که روسلان پهلوان نامی این افسانه‌ها برگرفته از رستم شاهنامه است؛ آن‌ها حتا این پیوند را در نام هم یافته‌اند؛ روسلان لازارویچ یعنی روسلان فرزند لازار که ریخت روسی‌شده زال زر است. پوشکین خود گفته است که این داستان را از دایه‌ی خویش می‌شنوده است. پوشکین در گوهر و تبار روس نبوده است؛ این دایه او را با ادب و فرهنگ و جهان روسی آشنایی داده است. این داستان را که نشانه‌ها از فرهنگ ایرانی در آن می‌توان یافت پوشکین از زبان دایه‌ی خود شنوده بوده است.

وی به پیشینه‌ی روابط فرهنگی ایران و روسیه اشاره کرد و اظهار داشت: اگر ما به تازگی با فرهنگ و ادب روسیه آشنا شده‌ایم، آنان دیری است که آگاهانه یا ناآگاه، خواسته یا ناخواسته با فرهنگ و ادب ایرانی نه تنها آشنایی داشته‌اند، پیوند گرفته‌اند. از همین‌روی توانش‌ها و امکان‌هایی بسیار هست برای این‌که ما بتوانیم با این سرزمین به پیوند و هم‌بستگی و داد و ستدهای فرهنگی و ادبی بپردازیم؛ زمینه هم فراهم است؛ به‌ویژه در آن سرزمین‌هایی که پاره‌هایی از جغرافیای پهناور فرهنگی ایران‌اند. ما از این توانش‌ها آن بهره‌ای را که می‌شاید نبرده‌ایم؛ حتا آن بهره‌ای را که می‌باید. یک نمونه همین برنامه‌ای بود که یک هفته در مسکو به انجام رسید. من در گفتگویی که در یکی از پایگاه‌های توراندرین (اینترنتی) انجام دادم، گفته‌ام که دستاورد ما از این سفر به هیچ‌روی با آن توان و زمان و هزینه‌ای که به کار گرفته شده است برای این سفر فرهنگی هم‌سنگ و هم‌ساز نمی‌تواند بود. من بر آنم که باید نهادهایی که وابستگی‌های دولتی و سیاسی ندارند پیشگام بشوند؛ مانند همین نهادی که هم‌اکنون در آنیم.

جوانان روس و داستان‌نویس ایرانی!

مرادی کرمانی در ابتدای سخنان خود به سویه‌های متفاوت این سفر و نیز شکل رویارویی خود با شهرها و کشورهای دیگر اشاره کرد و اظهار داشت: من در پی سفر به شهرها و کشورهای دیگر سعی می‌کنم از پارک‌ها و قبرستان‌ها دیدار کنم؛ چراکه این مکان‌ها نمایان‌گر زندگی و مرگ هستند. انسان در این دو ساحت است که امتحان خود را بازپس می‌دهد. چگونگی قدم‌زدن و راهپیمایی آدم‌ها، شکل ارتباطی آن‌ها با یکدیگر، چگونگی لباس پوشیدن و ورزش کردن آن‌ها برای من حائز اهمیت است. در آن‌جا هم پارکی بود که صبح‌های خیلی زود به آن‌جا می‌رفتم. در این پارک مجسمه‌های متعددی بود که همگی نماد ایدئولوژی بودند. من به دنبال روابط فرهنگی بین این مجسمه‌ها و مجسمه‌های ایرانی بودم و کم‌تر یافتم. نمادهای فرهنگی آن‌ها بیشتر ایدئولوژیک بودند. یکی از نکاتی که در آن‌جا جالب توجه من بود، شباهت‌ها و تفاوت‌های موجود بین ایران‌ها و روس‌ها در شکل انتقال قصه و تفکر فرهنگی است؛ نمادهایی یافتم که از برخی جهات با نمادهای داستانی ما مشابه بودند.

وی ادامه داد: زبان مساله‌ی حائز اهمیت دیگری بود که من با آن رویارو شدم؛ زیر هیچ‌یک از مجسمه‌های متعددی که از مفاخر فرهنگی ساخته شده است، توضیحات انگلیسی درج نشده است؛ گویا مخاطبان را وا می‌دارند به این‌که زبان آن‌ها را بیاموزد. نکته‌ی دیگر این است که من در این مدت به ندرت کسانی را دیدم که در حال ورزش باشند. ماکت‌ها و مجسمه‌های متعددی هم از ابزار و آلات جنگی وجود داشت که البته توضیحات انگلیسی داشت. یکی از مهم‌ترین نمادهای فرهنگی آن‌ها گندم است.

پیوندی تنگ و دیرینه با روس‌ها

مرادی کرمانی در ادامه به اقداماتی که درباره‌ی آثار وی در روسیه صورت گرفته است اشاره کرد و اظهار داشت: قبلاً یکی از آثار من در این کشور چاپ و اثری دیگر هم به‌صورت الکترونیکی منتشر شده است. در گذشته «بچه‌های قالیباف‌خانه» ترجمه شده بود. دیگر این‌که جهانگیر دری به اتفاق چند نفر دیگر مجموعه داستانی از نویسندگان معاصر ایران گرد آورده بودند؛ داستانی از من نیز در این مجموعه گنجانده شده بود. شما که غریبه نیستید هم به تازگی ترجمه و در این نمایگاه و رونمایی شد. به نظر می‌رسد باید دریافت نزد آن‌ها و ما چه چیز اهمیت دارد؛ به اعتقاد من روابط فرهنگی در شکل فعلی دیگر کارکرد ندارد. ما باید در مراکز آموزشی حضور یابیم و با جوان‌ها و افرادی که فرهنگ یک کشور و یک شهر را می‌سازند رویارو شویم؛ باید امکانی فراهم شود که ما به آن‌جا برویم و داستان بخوانیم؛ کما این‌که من در آن‌جا یک داستان کوتاه خواندم که به روسی ترجمه شد و بسیار مورد استقبال قرار گرفت.

وی افزود: من دریافتم این فضا مطلوب‌تر است. بنابراین اگر امکانی فراهم شود تا افراد مختلف در این‌قبیل اجتماعات داستان بخوانند مطلوب‌تر است. در شکل و صورت فعلی ملاقات‌ها در قالب قراردادی قرار می‌گیرند و در سطح فرهیختگان و دانشگاهیان محدود می‌شوند؛ اما در بین مردم قرار گرفتن و با دانشجوها و محصلان ارتباط برقرار کردن مفیدتر است.

روس‌های ضدغرب!

کولایی به نقش سیاست در توسعه‌ی روابط فرهنگی پرداخت و در این‌باره تصریح کرد: من به اعتبار عینکی که بر چشم دارم ناچارم نقش سیاست را در برقراری این ارتباط برجسته کنم؛ این ارتباط به مدد اراده‌ی دولت‌مردان شکل گرفت. سمت و سوی نگاه ما به توسعه‌ی روابط فرهنگی به کدام بخش از جهان است؟ خوشبختانه این فضا مهیا شده است تا ظرفیت‌های فرهنگی در روسیه و دیگر کشورهایی که در مرزهای شمالی قرار گرفته‌اند متمرکز شود. امیدوارم بخشی از ظرفیت‌هایی که کم‌تر محل توجه هستند، در آینده بازبینی شوند. واقعیت این است که جامعه، مردم، تاریخ و تحولات اجتماعی روسیه چه پیش از شوروی و چه پس از آن، درس‌های بسیاری برای ما دارد که اگر عمیق‌تر و بیشتر به آن بپردازیم از آن‌ها بهره خواهیم جست.

وی به تجربه‌های مشترک تاریخی اشاره کرده و افزود: در شرایط فعلی دولت روسیه به این واقعیت اذعان دارد که این کشور با وجود این‌که یک کشور اوراسیایی شناخته می‌شود، یک‌چهارم خاکش در اروپا و باقی آن در آسیا است؛ یعنی باید به توسعه‌ی روابط با آسیا توجه جدی‌تری داشته باشند؛ به‌ویژه این‌که بخش‌هایی از سرزمین را جوامع اسلامی تشکیل می‌دهند. در روسیه پانزده تا بیست میلیون مسلمان وجود دارد؛ بنابراین روابط با کشورهای آسیایی برای دولت روسیه اهمیت به‌سزایی دارد. در نگاه به تاریخ روسیه و تحولات اجتماعی این کشور درمی‌یابیم بسیاری از واکنش‌هایی که در کشور ما نسبت به مدرنیته وجود داشت در روسیه نیز تاثیرگذار بود؛ مثلاً موضع پطر نسبت به غربی شدن از جنس همان چیزی است که ما در عصر مشروطه تجربه کرده‌ایم.

وی افزود: حتا آن‌چه پس از فروپاشی اتفاق افتاده است و تلاش می‌کند روسیه را به کشوری غربی تبدیل کند، در مواجهه با اجتماع واقعیتی جز آن را درمی‌یابد؛ روسیه غربی نیست؛ بلکه غربی و شرقی است؛ روسیه ویژگی‌های اوراسیایی دارد. شباهت دیگر جامعه‌ی روسیه با جامعه‌ی ایران، بارتاب تاریخ تحولات سیاسی در ادبیات داستانی است. شاید نگارش بسیاری از این تحولات در قالب‌های سیاسی ممکن نشود؛ اما در قالب داستان به همت بسیاری از نویسندگان بزرگ روس بازتاب یافته است؛ بنابراین شناخت روسیه از طریق ادبیات می‌تواند شناختی دقیق باشد. در کشور ما به این ادبیات بسیار توجه شده است؛ اما آن‌چنان‌که می‌دانیم این رویکرد مادامی رواج داشت که اتحاد شوروی دچار فروپاشی نشده بود؛ پس از آن ما نسبت به تحولات روسیه توجه چندانی نداشته‌ایم. بسیاری تصور می‌کردند با فروپاشی کمونیسم گرایش‌های ضدغربی در روسیه از بین می‌رود؛ حال آن‌که تقابل با غرب جزو خصایص تاریخی ملت روسیه است؛ تحولات سال‌های اخیر نشان داد غربی شدن در روسیه پروژه‌ای ناموفق بوده است. بدبینی روس‌ها به غرب به‌ویژه نسبت به آمریکا تداوم یافته است.

کولایی تاکید کرد: این تحولات موجب شده است روس‌ها بیش از گذشته متوجه هویت بومی خود شوند. از دیگر وجوه شباهت روس‌ها با ایرانی‌ها موعودگرایی است. شرایط تاریخی، اجتماعی و اقتصادی قابلیت بازخوانی شباهت‌های یادشده را فراهم می‌کند. به نظر می‌رسد اتفاقاتی که در روسیه رخ داد می‌تواند برای ما عبرت‌آموز باشد؛ از آن‌جمله می‌توان به جریان ناموفق غرب‌گرایی پس از فروپاشی اشاره کرد.

وی در انتهای سخنان خود مصادیقی از این شباهت‌ها را برشمرد و بر ضرورت ارتباط فرهنگی با این کشور تاکید کرد.

انتقال درونی شعر

عبدالملکیان، به برگزاری نشستی درباره‌ی شعر معاصر ایران در نمایشگاه بین‌المللی کتاب مسکو اشاره کرد و به شرح جزئیات آن پرداخت؛ وی گفت: بنا بر این بود که من در این نشست درباره‌ی شعر مدرن ایران با محوریت نو و سپید سخن و بگویم؛ فاضل نظری باید درباره‌ی شعر کلاسیک ایران سخن می‌گفت؛ افشین یداللهی نیز باید درباره‌ی ترانه در ادبیات معاصر ایران مباحثی را طرح می‌کرد. چگونگی نگاه ایرانی‌ها به ماهیت شعر اولین پرسشی بود که مطرح شد؛ من پاسخ دادم: یک فیلسوف یا یک جامعه‌شناس چیزهایی را می‌یابند برای عیان کردن؛ اما شاعر چیزی را می‌یابد برای پنهان کردن؛ زیبایی در این است که شاعر گنجی را می‌یابد و آن را زیر خاکی از تخیلات، استعاره‌ها، تشبیهات، ساختار و فرم پنهان می‌کند؛ مخاطب آن‌ها را پس می‌زند و در غالب اوقات به گنجی دست می‌یابد، بیش از آن‌چه شاعر پنهان کرده است.

وی افزود: در حاشیه‌ی این نشست یکی از حاضران اذعان داشت گویا شاعران ایرانی چیزهای زیادی را یافته‌اند اما شاعران روس بیشتر پنهان کرده‌اند. به نظر می‌رسد منظور او این بود که شاعران روس بیشتر در حوزه‌های زیباشناسی شعر کار کرده‌اند؛ اما در شعر ایرانی عرفان و فلسفه‌ای غنی و ارزشمند وجود دارد. من به او پاسخ دادم: شما به شکل مستقیم با زبان فارسی آشنا نیستند تا با ظرفیت‌های پنهانی شعر ارتباط برقرار کنید؛ بخش عمده‌ای از لذت شعر در همان‌جا اتفاق می‌افتد. از گفتگوهایی که در این نشست درگرفت این برداشت برمی‌آید که روس‌ها به واسطه‌ی ترجمه با ادبیات گذشته‌ی فارسی به خوبی آشنا هستند؛ ادبیات فارسی گفتگویی وسیع و طولانی با ادبیات جهان داشته است؛ در ادواری بر شعر جهان تأثیر گذاشته است؛ در دوره‌ی معاصر اما از ادبیات جهان تأثیر پذیرفته است.

عبدالملکیان بر مصادیق این تاثیرگذاری و تأثیرپذیری اشاره کرد و اظهار داشت: آن‌چنان‌که گفته شد بسیاری از شعرای مطرح روس از ادبیات کلاسیک فارسی تأثیر پذیرفته‌اند، اما آشنایی ایشان با ادبیات معاصر فارسی بسیار محدود است. شناخت ما از شعر روسی نیز محدود است. از این‌روی ظرفیت بهره‌گیری برای شاعران امروز ایران وجود دارد. اما به زعم من باید شعر از نظریه‌ی ادبی جدا شود. ما در حوزه‌ی نظریه‌ی ادبی از نظریات ادبی روسیه متأثر بوده‌ایم؛ در ادبیات معاصر ما ساختاری تکرارشونده وجود دارد؛ به این معنی که به واسطه‌ی شرایط تاریخی و اجتماعی در دوره‌ای شعرهای اجتماعی پررنگ در گستره‌ی ادبیات معاصر سروده شده‌اند؛ پس از آن و در تقابل با آن‌ها فضاهایی معطوف به زیباشناسی مطرح شده است.

وی افزود: در دوران پس از مشروطه رویکردهای زیباشناختی جایگزین رویکردهای اجتماعی شده است؛ آن‌چنان‌که ما از مکاتب غربی و شرقی به‌ویژه رمانتیسم آلمانی و سمبولیسم فرانسوی متأثر بوده‌ایم. این روند در دهه‌ی چهل پس از کودتای ۳۲ تکرار می‌شود؛ جالب توجه است در دهه‌ی شصت وهفتاد یعنی پس از انقلاب اسلامی و جنگ نیز تکرار شده است. شعر دهه‌ی هفتاد ایران با ترجمه‌ی نظریه‌های ادبی روس هم‌زمان شده است؛ در این دوره شعر ما از فتوریسم و فرمالیسم روسی متأثر است. بنابراین درمی‌یابیم مسائلی درباره‌ی این جریان وجود دارد؛ برخی مقولات آن به کار می‌آید؛ اما نسبت به برخی رویکردهایش دیدگاه انتقادی مطرح شده است. مساله این است که ما نمی‌دانیم روس‌ها خود با این نظریه چگونه رویارو شده‌اند؛ آیا نزد آن‌ها هم این انتقادات مطرح بوده است؟ بنابراین پیشنهاد می‌شود بستری فراهم شود تا شاعران ایرانی بتوانند در این‌باره با نظریه‌پردازان روس گفتگو کنند. مساله‌ی حائز اهمیت دیگر آگاهی بیشتر از شعر یکدیگر است؛ انتقال شعر هرگز نمی‌تواند بیرونی باشد؛ این رخداد باید از درون محقق شود؛ باید شاعران و منتقدان آن‌ها با شعر ما آشنا شوند و آن را از درون معرفی کنند.

نماینده‌ی ناکارآمد شعر فارسی

گلکار وضعیت ادبیات داستانی معاصر روسیه را با توجه به عناوین تازه‌ی نشر تشریح کرد و اظهار داشت: برداشت من این است که جریان ادبی روسیه پس از فروپاشی تغییر چندانی نکرده است. آشنایی با این جریان بسیار محدود است و می‌توان چندین دلیل را مترتب بر آن دانست. ممکن است یکی از آن‌ها اقبال بازار باشد؛ چراکه همچنان مخاطبان ایرانی به ادبیات کلاسیک روسیه توجه مضاعف دارند. من خود هم آثار مدرن را ترجمه کرده‌ام و هم آثار کلاسیک را؛ آثار مدرن تنها یک بار چاپ شده‌اند؛ اما کلاسیک‌ها همچنان چاپ می‌شوند. دلیل دیگر، جریان قالب در ادبیات معاصر روسیه است. نویسندگان امروز به قهرمانان حاشیه اجتماع توجه می‌کنند؛ قهرمانانی که طی حکومت کمونیسم مجال عرض اندام نداشتند؛ معتادان، الکلی‌ها و طبقه‌ی بسیار فقیر از آن‌دست هستند. در آن مقطع مجال طرح این موضوعات نبود؛ آن‌ها تابو محسوب می‌شدند؛ اما امروز در شکلی افراطی در ادبیات داستانی مطرح می‌شوند.

پیوندی تنگ و دیرینه با روس‌ها

وی در شرح ویژگی‌های این‌دست آثار تصریح کرد: به طبع زبان در این آثار بسیار صریح و صحنه‌های بسیار بی‌پرده در آن‌ها توصیف می‌شود؛ از این‌روی بسیاری از روس‌ها خود این گونه را ادبیات تلقی نمی‌کنند و به فرزندانشان اجازه‌ی مطالعه‌ی آن‌ها را نمی‌دهند. طبعاً آن‌چه برای آن‌ها به مثابه شوک فرهنگی است، در جامعه‌ی ما غیرقابل ترجمه و نشر است. یکی از رویکردهای جالب توجه در ادبیات پس از فروپاشی، نگاه نویسندگان به گذشته است؛ بسیاری از آن‌ها از نمادهایی برای توصیف دوران کمونیسم استفاده می‌کنند که مخاطب را در فضاهایی خاص سرگردان می‌کند. شاید این‌قبیل ادبیات را راحت‌تر بتوان ترجمه کرد.

گلکار در ادامه زمینه‌های معرفی ادبیات معاصر فارسی را بررسی کرد و گفت: مشکل اصلی سیاست‌های دولت است. از دولت نمی‌توان انتظار داشت ادبیات را به درستی به دیگر کشورها معرفی کند؛ حال آن‌که وضعیت رایزن فرهنگی ما در روسیه به نسبت مطلوب است. به‌عنوان مثال یکی از مترجمان آثار فارسی (صادق‌آوا) در معرفی این آثار از بسیاری نهادهای دولتی ما موثرتر عمل کرده است. پیش‌تر بنا بر این بود که او یک آنتولوژی مفصل از شعر معاصر فارسی مهیا کند؛ در آن‌جا دریافتم بخش قابل توجهی از آن آماده است، اما مؤلف برای نشر آن حاضر به همکاری با رایزنی فرهنگی ایران نیست و به دنبال ناشر خصوصی است. همه می‌دانیم که احتمالاً رایزنی فرهنگی به دنبال معرفی جریانی از شعر معاصر است که مورد تأیید خودش باشد و آن نماینده‌ی شعر فارسی نخواهد بود.

وی افزود: مساله‌ی کپی‌رایت نکته‌ی دیگری است که من در نمایشگاه با آن رویارو شدم. ما برای این‌که در دنیا مطرح شویم باید مساله‌ی کپی‌رایت را جدی بگیریم. بسیاری از ناشران با اشاره به همین مساله مواضع تند و منفی می‌گرفتند. ممکن است این امر در قیمت کتاب تاثیرات منفی بگذارد؛ اما به نظر می‌رسد در نهایت سودمند باشد.

پیشنهاد امروز