تجربه‌های ایرانیان خارج از کشور و خارجی‌های آشنا با ایران در یک مستند
ایران در سال‌های اخیر، به‌ویژه در جریان جنگ، بیش از گذشته در معرض روایت‌ها و قضاوت‌های جهانی قرار گرفته است؛ اما در کنار تصویرهایی که رسانه‌ها می‌سازند، تجربه زیسته ایرانیان مهاجر و خارجی‌هایی که ایران را از نزدیک دیده و شناخته‌اند، روایت دیگری از این کشور ارائه می‌کند.
روایت ایرانیانی که سکوت را شکستند
عباس مریدی، دستیار تهیه‌کننده برنامه «سپیده»، درباره ایده شکل‌گیری آن گفت: پیش از جنگ، کلیشه‌های متعددی درباره ایران در افکار عمومی جهان وجود داشت؛ از اشتباه گرفتن ایران با عراق گرفته تا این تصور که ایرانیان به زبان عربی صحبت می‌کنند یا از امکانات اولیه زندگی بی‌بهره‌اند. با وجود گسترش شبکه‌های اجتماعی، این تصورات همچنان در بخشی از افکار عمومی دیده می‌شد.
وی افزود: پس از جنگ، توجه جهانی به ایران افزایش یافت و فرصت تازه‌ای برای دیده‌شدن واقعیت‌های کشور فراهم شد. احساس کردیم تغییراتی که در نگاه مردم جهان به ایران رخ داده، کمتر در رسانه‌های داخلی بازتاب پیدا کرده است. البته شرایط جنگی و اولویت‌های رسانه‌ها را درک می‌کنیم، اما لازم دانستیم تصویری از این تحولات به مخاطب داخلی ارائه دهیم.
مریدی با اشاره به نقش ایرانیان خارج از کشور در این برنامه اظهار کرد: بخشی از ایرانیان مهاجر، علاوه‌بر احساسات انسانی و مخالفت با ظلم، عرق وطن داشتند؛ اما تصور می‌کردند در اقلیت‌اند و ترجیح می‌دادند سکوت کنند. بااین‌حال، در جریان جنگ، بسیاری از آن‌ها تصمیم گرفتند از ایران دفاع کنند و درباره واقعیت‌های کشور سخن بگویند.
وی ادامه داد: برخی از مهمانان ما پزشک، صاحب کسب‌وکار یا افرادی بوده‌اند که پیش‌ازاین فعالیت رسانه‌ای نداشته‌اند، اما در مقطعی حساس احساس کرده‌اند باید وارد میدان شوند. برای ما مهم بود که این روایت‌ها شنیده شود و تصویری متفاوت از ایرانیان خارج از کشور ارائه کنیم.
دستیار تهیه‌کننده «سپیده» درباره معیار انتخاب مهمانان گفت: یکی از معیارهای اصلی ما، افرادی بودند که سکوت خود را شکسته و در این مسیر هزینه داده‌اند یا همچنان با فشارهایی روبه‌رو هستند. برخی از آن‌ها تجربه برخوردهای قضایی، محدودیت یا آزار و اذیت را داشته‌اند. تلاش کردیم سراغ کسانی برویم که با وجود این دشواری‌ها، از بیان دیدگاه خود عقب‌نشینی نکرده‌اند.
مریدی با اشاره به حضور مهمانان خارجی در برنامه گفت: در کنار ایرانیان خارج از کشور، تلاش کردیم افرادی از کشورهای دیگر را نیز معرفی کنیم که همدلی خود را با مردم ایران نشان داده‌اند. برای نمونه، کاروان دوچرخه‌سواری ترکیه به‌صورت خودجوش حرکت خود را آغاز کرده و با عبور از شهرهای مختلف، در تجمعات حضور یافته و همدردی خود را ابراز کرده است. اعضای این کاروان که حدود ۲۰ تا ۳۰ نفر هستند، در مسیر خود به‌سمت مدرسه میناب حرکت کرده‌اند.
وی افزود: وجه مشترک بسیاری از مهمانان ما، شجاعت و پایمردی آن‌هاست. تلاش کرده‌ایم افرادی را انتخاب کنیم که همراهی‌شان با ایران تنها در حد حرف نیست و برای باورهای خود نیز هزینه داده‌اند.
دستیار تهیه‌کننده «سپیده» درباره تفاوت این برنامه با دیگر آثار مشابه توضیح داد: پرداختن به نگاه خارجی‌ها به ایران، موضوع تازه‌ای نیست و سال‌هاست در رسانه‌ها دنبال می‌شود؛ اما ما تلاش کرده‌ایم به زوایای کمتر دیده‌شده بپردازیم و افرادی را معرفی کنیم که کمتر در قاب تلویزیون حضور داشته‌اند. برخی از مهمانان خارج از کشور ازطریق ویدئوهای سلفی یا تماس تصویری در برنامه شرکت می‌کنند و برخی نیز در داخل ایران فعالیت دارند.
مریدی درباره انتخاب سهیل اسعد، مجری آرژانتینی برنامه نیز گفت: او ازجمله افرادی است که به دلیل حمایت از ایران، هزینه‌هایی پرداخته است. فشارهایی بر خود او و خانواده‌اش وارد شده و در آرژانتین و لبنان نیز شرایط دشواری را تجربه کرده است. تجربه شخصی او از این محدودیت‌ها باعث می‌شود هنگام گفت‌وگو با مهمانانی که از تهدیدها و فشارها سخن می‌گویند، همدلی بیشتری میان آن‌ها شکل بگیرد. انتخاب سهیل اسعد نیز بر همین اساس انجام شده است.
مریدی در پایان درباره علت انتخاب نام برنامه اظهار کرد: ما در مقطع خاصی از تاریخ قرار داریم و معتقدیم نظم مسلط غرب و هژمونی آمریکا با نشانه‌هایی از افول روبه‌رو شده است. همان‌طور که پس از هر غروبی طلوعی شکل می‌گیرد، می‌توان به آغاز شرایطی تازه در جهان امیدوار بود.
وی افزود: سپیده‌دم، نوید روشنایی و شروع روزی تازه است. این نام را با همین نگاه انتخاب کردیم؛ زیرا معتقدیم جنگ اخیر برخی تحولات جهانی را آشکارتر کرده است. برنامه «سپیده» نیز تلاش می‌کند روایتگر بخشی از این تغییرات و صداهایی باشد که در این مقطع تاریخی شنیده شده‌اند.
فرصتی برای روایت منصفانه از ایران
سهیل اسعد، مجری «سپیده» نیز درباره پذیرش اجرای برنامه گفت: موضوع برنامه به تصویر ایران در روزهای اخیر مربوط می‌شود؛ تصویری که باید هم برای ایرانیان و هم برای مخاطبان جهان به‌درستی بازتاب پیدا کند. من این برنامه را فرصتی برای ارائه توصیفی منصفانه از واقعیت ایران می‌دانم. در شرایطی که جنگ رسانه‌ای بر پایه روایت‌های غیرواقعی و تصویرسازی‌های نادرست پیش می‌رود، فراهم کردن بستری برای بیان تجربه‌های واقعی اهمیت زیادی دارد.
وی افزود: من به‌عنوان فردی خارجی که سال‌ها در ایران زندگی کرده و با نقاط قوت و ضعف جامعه آشنا شده است، این فرصت را دارم که برداشت خود را نیز در قالب برنامه بیان کنم. یکی از موضوعات جذاب برای من، تجربه ایرانیانی است که برای تحقق آرزوهایشان مهاجرت کرده‌اند، اما پس از مواجهه با واقعیت زندگی در غرب، تصمیم گرفته‌اند به ایران بازگردند. مقایسه‌ای که این افراد بر پایه تجربه شخصی خود انجام می‌دهند، می‌تواند نکات قابل‌توجهی برای مخاطب داشته باشد.
مجری «سپیده» درباره تفاوت میان تصور پیشین افراد از ایران و تجربه واقعی آن‌ها اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که در تحولات اخیر بیشتر نمایان شده، پایداری جمهوری اسلامی و مقاومت مردم ایران است. برخی تصور می‌کردند شعارهای مطرح‌شده درباره آرمان‌های انقلاب، بیشتر جنبه تبلیغاتی دارد؛ اما در جریان جنگ، جلوه‌هایی از این باورها و میزان ایستادگی مردم را از نزدیک مشاهده کردند.
اسعد ادامه داد: مقاومت نیروهای نظامی و حضور مردم در صحنه، تصویری از پایداری و انسجام جامعه ایران ارائه کرد که توجه بسیاری را به خود جلب کرد. به اعتقاد من، عظمت مردم ایران در این شرایط بیش از گذشته نمایان شده و اکنون در سطح بین‌المللی نیز درباره این ویژگی‌ها صحبت می‌شود.
اسعد در ادامه، با اشاره به جلوه‌های مختلف ایستادگی مردم ایران در یک سال اخیر گفت: در این یک سال اخیر، تمام شعارهای عدالت و تحقق آرمان‌های انقلاب تبدیل شد به یک واقعیتی که با چشم خودمان دیدیم و نمود آن را در شهادت رهبر و دیگر بزرگواران و همچنین مقاومت ارتش، سپاه و بسیج و ملت در بیش از 230 روز تجمع میدانی مشاهده کردیم. با این تصویر جدید می‌شود عظمت این ملت را درک کرد. اکنون در تمام دنیا از عمت ملت ایران صحبت می‌کنند.
وی درباره انتخاب مهمانان برنامه نیز توضیح داد که بسیاری از آن‌ها افرادی تحصیل‌کرده و آگاه‌اند که با وجود همدلی با ایران، نگاه انتقادی خود را هم حفظ کرده‌اند. هدف برنامه این نیست که مهمانان پاسخ‌هایی از پیش تعیین‌شده ارائه کنند، بلکه قرار است تجربه زیسته و روایت شخصی آن‌ها محور گفت‌وگو باشد.
اسعد درباره شیوه اجرای برنامه و مرز میان پرسشگری و جهت‌دهی به پاسخ‌ها توضیح داد: در «سپیده» اصل ماجرا صرفاً پرسش و پاسخ نیست؛ بلکه می‌خواهیم بستری فراهم کنیم تا مهمانان بتوانند تجربه زیسته و نگاه خود را بیان کنند. گاهی این کار در قالب گفت‌وگو انجام می‌شود و گاهی فضایی شبیه یک نشست دوستانه شکل می‌گیرد. آنچه برای ما اهمیت دارد، انتقال تجربه و روایت افرادی است که امکان زندگی در ایران و خارج از کشور و مقایسه این دو فضا را داشته‌اند.
وی افزود: تلاش می‌کنم فضای برنامه تا حد امکان صمیمی و آزاد باشد و گفت‌وگوها به شکلی خشک و رسمی‌پیش نرود. باوجوداینکه بسیاری از مهمانان از افراد صاحب‌نظر هستند، ترجیح می‌دهم برنامه حال‌وهوای قصه‌گویی و تجربه‌گویی داشته باشد تا مخاطب بتواند با روایت آن‌ها ارتباط برقرار کند. هدف این نیست که پاسخ‌ها الزاماً مطابق انتظار ما باشد؛ بلکه باید فرصت بیان تجربه و دیدگاه مهمان فراهم شود.
مجری برنامه «سپیده» گفت: برای من مهم است که پیام برنامه به مخاطب برسد و بیننده پس از تماشای آن، نکته تازه‌ای به دانسته‌ها و نگاه خود اضافه کند. مأموریت ما این است که به مخاطب کمک کنیم با تصویری واقعی‌تر از ایران روبه‌رو شود و در قضاوت‌های خود، از خیال‌پردازی‌ها و پیش‌فرض‌های نادرست فاصله بگیرد و منطقی‌تر و منصفانه‌تر به مسائل نگاه کند.
اسعد در پایان با اشاره به تجربه نزدیک به سه دهه زندگی در ایران گفت: احساس می‌کنم پس از حدود ۳۰ سال حضور مستمر در ایران و شکل‌گیری پیوند عاطفی با این کشور و مردمش، اکنون می‌توانم در نقطه‌ای میان دو جهان قرار بگیرم. گاهی خودم را خارجی می‌بینم، گاهی ایرانی و گاهی هر دو را هم‌زمان تجربه می‌کنم.
وی ادامه داد: به‌نوعی توانسته‌ام هویت خودم را در میانه این دو جهان پیدا کنم؛ هویتی که از تجربه زندگی در ایران و ارتباط با مردم آن شکل گرفته است. این موقعیت به من امکان می‌دهد از زاویه‌ای متفاوت به مسائل نگاه کنم و در اجرای «سپیده» نیز از همین تجربه برای نزدیک‌تر شدن به روایت مهمانان و انتقال دیدگاه‌هایشان بهره ببرم.
