تاریخ باید از کتاب‌ها بیرون بیاید و وارد زندگی روزمره نوجوانان شود

عطا پناهی، تهیه‌کننده مجموعه تلویزیونی «بابا مهرداد و مانی»، که این روزها از شبکه نهال روی آنتن تلویزیون می‌رود، در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا، درباره شیوه روایت تاریخ و هویت ایرانی در این مجموعه گفت: یکی از مشکلات ما در انتقال مفاهیم تاریخی و فرهنگی به نسل جدید این است که گاهی تاریخ را به مجموعه‌ای از اطلاعات، اسامی و اتفاقات تقلیل می‌دهیم؛ درحالی‌که تاریخ، پیش از هر چیز، مجموعه‌ای از تجربه‌های انسانی است.

وی افزود: در مجموعه «بابا مهرداد و مانی» تلاش کردیم تاریخ را از کتاب‌ها بیرون بیاوریم و وارد زندگی روزمره کنیم. رابطه یک پدربزرگ و نوه، بستر مناسبی برای این اتفاق بود؛ زیرا دو نسل با دو زبان، دو جهان ذهنی و دو نوع نگاه به زندگی در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند.

پناهی با اشاره به ویژگی‌های دو شخصیت اصلی مجموعه ادامه داد: بابا مهرداد حافظه تاریخی دارد و مانی نماینده نسلی است که با بازی‌های رایانه‌ای، فضای مجازی و ادبیات امروز زندگی می‌کند. جذابیت این رابطه برای ما در تفاوت‌های این دو شخصیت است. مانی قرار نیست همیشه حرف‌های پدربزرگش را بپذیرد، بلکه سؤال می‌کند. ما می‌خواستیم نشان دهیم که تاریخ زمانی برای نسل جدید معنا پیدا می‌کند که بتواند با آن وارد گفت‌وگو شود، نه اینکه صرفاً شنونده آن باشد.

دستاوردها را نباید از مسیر رسیدن به آن‌ها جدا کرد

تهیه‌کننده «بابا مهرداد و مانی» در ادامه درباره تلاش گروه سازنده برای نمایش مسیر دستیابی به پیشرفت‌ها و فاصله گرفتن از روایت صرف دستاوردها گفت: یکی از نکاتی که برای نویسنده، کارگردان و من اهمیت داشت، همین بود که دستاورد را از مسیر رسیدن به آن جدا نکنیم. وقتی فقط نتیجه یک موفقیت را نشان می‌دهیم، ممکن است برای مخاطب نوجوان چیزی شبیه یک اتفاق خارق‌العاده و تکرارنشدنی به نظر برسد؛ اما وقتی از دشواری‌ها، محدودیت‌ها، اشتباهات و تلاش‌های پشت آن صحبت می‌کنیم، موفقیت به یک تجربه انسانی و قابل فهم تبدیل می‌شود.

وی با اشاره به نمونه‌هایی از روایت‌های مجموعه بیان کرد: برای مثال، در یکی از قسمت‌ها، بابا مهرداد از تجربه حضورش در دوران جنگ و تعمیر تجهیزات و خودروها صحبت می‌کند. نکته مهم این روایت برای ما صرفاً نمایش یک پیروزی نظامی نیست؛ بلکه می‌خواهیم نشان دهیم افرادی با امکانات محدود چگونه توانسته‌اند با مهارت، ابتکار و احساس مسئولیت، مسئله‌ای دشوار را حل کنند.

پناهی افزود: در روایت عملیات‌های هوایی نیز تلاش کردیم در کنار نتیجه عملیات، به طراحی، محاسبه، جسارت و همکاری افراد توجه کنیم. نمی‌خواستیم صرفاً به نوجوان بگوییم که به گذشته افتخار کند؛ بلکه می‌خواستیم این پرسش را در ذهن او ایجاد کنیم که اگر نسل‌های قبل توانسته‌اند با دانش و پشتکار از موانع عبور کنند، من امروز چه توانایی‌هایی دارم و چه کاری می‌توانم انجام دهم؟

این تهیه‌کننده با بیان اینکه چنین رویکردی از تحسین صرف یک دستاورد ارزشمندتر است، گفت: به نظرم این نگاه می‌تواند گذشته را به انگیزه‌ای برای ساختن آینده تبدیل کند.

پژوهش تاریخی باید یکی از پایه‌های اصلی فیلمنامه باشد

پناهی درباره جایگاه پژوهش تاریخی در فرایند تولید این مجموعه اظهار کرد: در مجموعه‌ای با این موضوع، پژوهش تاریخی باید یکی از پایه‌های اصلی شکل‌گیری فیلمنامه باشد. ما با موضوعاتی سروکار داریم که بخشی از آن‌ها به تاریخ مستند مربوط می‌شوند و بخشی دیگر به اسطوره‌ها و روایت‌های ادبی، به‌ویژه شاهنامه. بنابراین، تفکیک این دو حوزه اهمیت زیادی دارد.

وی با اشاره به دشواری تبدیل اطلاعات تاریخی به موقعیت‌های نمایشی افزود: مسئله فقط جمع‌آوری اطلاعات نیست؛ چالش اصلی این است که چگونه یک موضوع تاریخی را به موقعیتی نمایشی تبدیل کنیم که برای نوجوان قابل فهم و جذاب باشد. به نظرم حمید جهانی، نویسنده، و محمد اعلمی، کارگردان این مجموعه، به‌طرز شایسته‌ای توانسته‌اند به این هدف دست پیدا کنند.

تهیه‌کننده «بابا مهرداد و مانی» برای توضیح این رویکرد به نمونه‌هایی از داستان‌های مجموعه اشاره کرد و گفت: برای مثال، وقتی درباره محاصره تاریخی کرمان صحبت می‌کنیم، نقطه ورود ما یک بازی رایانه‌ای است که مانی و دوستش درگیر آن هستند. یا وقتی به داستان درفش کاویانی می‌پردازیم، ماجرا از کنجکاوی مانی درباره پرچم ایران آغاز می‌شود. این یعنی اطلاعات تاریخی باید در خدمت داستان قرار بگیرند، نه اینکه داستان صرفاً بهانه‌ای برای بیان اطلاعات باشد.

وی ادامه داد: از نظر من، در چنین تولیداتی پژوهش و فیلمنامه‌نویسی باید در تعامل دائمی با یکدیگر باشند. اطلاعات باید هم از نظر تاریخی قابل اتکا باشند و هم به زبان مناسب مخاطب تبدیل شوند.

طنز، راهی برای نزدیک شدن به تاریخ است، نه کوچک کردن آن

پناهی در بخش دیگری از این گفت‌وگو درباره نقش طنز در جذابیت روایت‌های تاریخی برای مخاطب کودک و نوجوان توضیح داد: با حمید جهانی، نویسنده این مجموعه، از ابتدا به طنز به‌عنوان یک ویژگی ساختاری نگاه کردیم، نه صرفاً ابزاری برای خنداندن مخاطب. طنز این مجموعه عمدتاً از برخورد دو شخصیت با دو جهان متفاوت شکل می‌گیرد.

وی افزود: بابا مهرداد شخصیتی جدی، پرشور، تا حدی زودرنج و بسیار علاقه‌مند به تاریخ است. در مقابل، مانی نوجوانی بازیگوش، کنجکاو و گاهی بی‌حوصله است که با اصطلاحات نسل خودش صحبت می‌کند. همین تفاوت، موقعیت‌های کمیک زیادی ایجاد می‌کند.

این تهیه‌کننده با تأکید بر ضرورت حفظ اهمیت و جدیت رویدادهای تاریخی بیان کرد: نکته مهم این است که نمی‌خواستیم خود رویدادهای تاریخی، به‌ویژه اتفاقات تلخ یا فداکاری‌های انسانی، موضوع شوخی قرار بگیرند. تلاشمان این بوده است که طنز از رفتار شخصیت‌ها، سوءتفاهم‌ها و تفاوت زبان آن‌ها به وجود بیاید.

پناهی ادامه داد: برای مثال، وقتی مانی یک اتفاق تاریخی را با اصطلاحات بازی‌های رایانه‌ای توضیح می‌دهد یا بابا مهرداد از شنیدن واژه‌های امروزی او عصبانی می‌شود، مخاطب می‌خندد؛ اما وقتی روایت به یک اتفاق مهم یا سرنوشت‌ساز می‌رسد، باید وزن و جدیت آن حفظ شود.

وی خاطرنشان کرد: برای ما طنز راهی برای نزدیک شدن به تاریخ است، نه راهی برای کوچک کردن آن. فکر می‌کنم اگر این مرز به‌درستی رعایت شود، طنز حتی می‌تواند تأثیر عاطفی روایت‌های جدی را بیشتر کند.

روایت‌های تاریخی باید با پرسش‌های امروز ارتباط داشته باشند

تهیه‌کننده مجموعه «بابا مهرداد و مانی» درباره معیارهای انتخاب موضوعات تاریخی فصل نخست این مجموعه اظهار کرد: هر دو موضوع برای ما اهمیت داشت؛ هم اهمیت تاریخی موضوعات و هم میزان ارتباط آن‌ها با پرسش‌ها و دغدغه‌های نسل امروز. با این حال، به نظرم مهم‌تر از اینکه یک اتفاق تاریخی چقدر بزرگ یا مشهور است، این است که امروز چه حرفی برای مخاطب دارد.

وی افزود: تلاش کردیم از دوره‌های مختلف تاریخ، از اسطوره‌های شاهنامه تا تاریخ معاصر، موضوعاتی را انتخاب کنیم که بتوانند با زندگی امروز ارتباط برقرار کنند.

پناهی در توضیح ظرفیت‌های نمایشی برخی از این روایت‌ها گفت: برای مثال، داستان رستم و اختلاف او با کیکاووس می‌تواند به موضوع همبستگی و کنار گذاشتن اختلافات شخصی در موقعیت‌های حساس تبدیل شود. داستان کاوه آهنگر فرصتی برای صحبت درباره ایستادگی در برابر ظلم و معنای نمادهای ملی است. حتی روایت یک عملیات تاریخی یا یک ماجرای جاسوسی نیز می‌تواند بستری برای صحبت درباره هوشمندی، مسئولیت‌پذیری و اهمیت تصمیم‌گیری درست باشد.

وی ادامه داد: در واقع، نمی‌خواستیم یک خط زمانی از تاریخ ایران را به تصویر بکشیم. بیشتر به دنبال انتخاب روایت‌هایی بودیم که ظرفیت نمایشی داشته باشند و بتوان از دل آن‌ها پرسش‌های امروزی بیرون کشید. به نظرم ارزش یک روایت تاریخی فقط در اتفاقی که در گذشته افتاده نیست، بلکه در معنایی است که امروز می‌توانیم از آن دریافت کنیم.

هدف مجموعه، ایجاد کنجکاوی تاریخی در نوجوانان است

پناهی با اشاره به حجم اطلاعاتی که کودکان و نوجوانان از مسیرهای مختلف دریافت می‌کنند، اظهار کرد: نسل امروز برخلاف نسل‌های گذشته با کمبود اطلاعات مواجه نیست؛ اتفاقاً با حجم بسیار زیادی از اطلاعات روبه‌روست. مسئله اصلی این است که این اطلاعات اغلب پراکنده، کوتاه و بدون زمینه تاریخی به دست مخاطب می‌رسند.

وی افزود: یک نوجوان ممکن است در فضای مجازی درباره یک شخصیت تاریخی یا یک اتفاق مهم، چند روایت کاملاً متفاوت ببیند، بدون اینکه فرصت یا ابزار کافی برای بررسی آن‌ها داشته باشد.

این تهیه‌کننده در ادامه تأکید کرد: همه اعضای تیم در پروژه «بابا مهرداد و مانی» تلاش کردیم در قدم نخست، کنجکاوی تاریخی ایجاد کنیم. نمی‌خواهیم ادعا کنیم که یک مجموعه نمایشی کوتاه می‌تواند جای مطالعه تاریخ یا پژوهش را بگیرد. اتفاقاً موفقیت چنین مجموعه‌ای زمانی است که مخاطب پس از تماشای آن بخواهد بیشتر بداند.

پناهی با تأکید بر اهمیت پرداختن به هویت ایرانی در آثار کودک و نوجوان گفت: نکته دیگر، موضوع هویت است. به نظرم هویت ایرانی نباید صرفاً در قالب چند نماد، شعار یا افتخار تاریخی تعریف شود. هویت، حاصل مجموعه‌ای از تجربه‌ها، فرهنگ، زبان، ادبیات، موفقیت‌ها و حتی شکست‌های تاریخی ماست.

وی افزود: دوست داریم نوجوان ایرانی احساس کند گذشته این سرزمین به او تعلق دارد و شناخت آن می‌تواند در فهم بهتر امروز و آینده‌اش مؤثر باشد. هدف ما این نیست که به‌جای نوجوان درباره تاریخ قضاوت کنیم؛ می‌خواهیم او را به شناختن، پرسیدن و فکر کردن درباره تاریخ علاقه‌مند کنیم.

سرگرمی در تولید محتوای کودک و نوجوان، مسیر رسیدن به آموزش است

پناهی در ادامه درباره چگونگی ایجاد تعادل میان جذابیت داستان و انتقال اطلاعات تاریخی در مجموعه «بابا مهرداد و مانی» توضیح داد: به نظرم مهم‌ترین اصل این است که مخاطب نباید احساس کند برای تماشای یک کلاس درس پای تلویزیون نشسته است. ما با یک اثر نمایشی طرف هستیم و اثر نمایشی پیش از هر چیز باید بتواند مخاطبش را همراه کند.

وی افزود: برای همین تلاش کردیم نقطه آغاز قسمت‌ها یک مسئله، اتفاق یا موقعیت آشنا باشد؛ چیزی که مانی واقعاً با آن درگیر است. برای مثال، یک اختلاف با دوستش، یک بازی رایانه‌ای، خراب شدن وسیله شخصی یا پرسشی که پس از دیدن یک خبر در ذهنش شکل گرفته است، می‌تواند نقطه آغاز ماجرا باشد. از دل همین موقعیت، گفت‌وگوی مانی و بابا مهرداد آغاز می‌شود و به‌تدریج به یک روایت تاریخی می‌رسیم.

این تهیه‌کننده ادامه داد: در واقع، تلاش کردیم به‌جای اینکه ابتدا یک موضوع آموزشی انتخاب کنیم و بعد شخصیت‌ها را وادار کنیم درباره آن حرف بزنند، تا جای ممکن موضوع را از دل رابطه و موقعیت بیرون بیاوریم.

پناهی با اشاره به دشواری حفظ این تعادل در فرایند تولید گفت: البته این تعادل همیشه آسان نیست. هرچه حجم اطلاعات بیشتر شود، خطر این وجود دارد که داستان به سمت گفت‌وگوی یک‌طرفه و توضیح مستقیم حرکت کند. بنابراین، ریتم، شوخی، واکنش‌های مانی و کشمکش میان دو شخصیت اهمیت زیادی پیدا می‌کند.

وی در پایان خاطرنشان کرد: من معتقدم در تولید محتوای کودک و نوجوان، سرگرمی رقیب آموزش نیست، بلکه مسیر رسیدن به آن است. اگر مخاطب با شخصیت‌ها ارتباط برقرار نکند، حتی ارزشمندترین اطلاعات هم ممکن است در ذهنش باقی نماند.

گفتنی است، برنامه «بابا مهرداد و مانی» از جدیدترین تولیدات مرکز رسانه امید، به کارگردانی محمد اعلمی و تهیه‌کنندگی استودیو بادبان و تهیه شده در شبکه نهال، روی آنتن این شبکه می‌رود.