برخی حتی تاب کنار هم قرار گرفتن جوانان با دیدگاه‌های متفاوت را ندارند/جشنواره‌پسندی به جای دغدغه شخصی

به گزارش ایلنا به نقل از ستاد خبری چهل و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران، نشست تخصصی «۴۳-۲۰» با عنوان «معیار و عیار» با حضور همایون اسعدیان، رضا فهیمی و آرمان فیاض، داوران جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران، با اجرای اسماعیل باستانی یکشنبه ۲۶ مهر در پردیس سینمایی ملت، خانه چهل و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران برگزار شد.

در ابتدا همایون اسعدیان درباره ویژگی‌های فیلم داستانی عنوان کرد: داستان یعنی روایت اما روایت یا قصه‌ای که حس دارد. برخی قصه را به‌گونه‌ای می‌گویند که از آن خوشمان می‌آید و حس و حال دارد. در کارگردانی هم به نظرم همین است. در فیلم کوتاه طبیعتاً این روایتگری و قصه‌گویی چیز دیگری است من هیچ‌گاه خودم بلد نبوده‌ام فیلم کوتاه بسازم و به نظرم کاملاً تخصص دیگری است.

وی اضافه کرد: فیلم کوتاه برشی است از یک‌لحظه زندگی که هم در پیرنگ و هم در روایتگری با فیلم داستانی بلند فرق دارد و اگر فیلم داستانی خوبی می‌سازیم لزوماً نمی‌توانیم فیلم کوتاه هم خوب بسازیم، حتی سریال‌سازان خوبی داریم که در فیلم سینمایی ناموفق هستند برعکس آن هم صادق است.

قصه کوتاه زاییده جامعه مدرن است و سینما با فیلم‌های کوتاه شروع شد.

اسعدیان درباره فرمول فیلم کوتاه اظهار کرد: انتخاب اینکه این لحظه حسی و برش از یک مقطع را چگونه شروع کنیم و ببندیم فرمولی دارد که کاملاً با فیلم داستانی بلند فرق دارد. خیلی خوشحالم که الان نسلی کار می‌کند که در حوزه فیلم کوتاه بسیار خلاق است. من در موسسه ام نمایش فیلم‌کوتاه دارم و بارها اعتراف کرده‌ام که دوستان نسل جوان بسیار باهوش‌تر و خلاق‌تر از نسل ما هستند اما لزوماً این فیلم‌ها سکوی پرش فیلم سینمایی بلند نیستند.

فیلم‌های کوتاه امسال کاملا حرفه‌ای بود

وی اضافه کرد: فیلم‌های کوتاه امسال کاملاً حرفه‌ای هستند و مدیوم فیلم کوتاه دارند. گاهی می‌شنویم که برخی بعد از چند فیلم کوتاه خوب می‌خواهند فیلم بلند بسازند اما این یک توهین است که به طرف می‌گویند حالا وقتش است، بیایید فیلم بلند بسازید. فیلم بلند ساختن هیچ فضیلتی بر فیلم کوتاه ندارد و این ارزش‌گذاری اشتباهی است.

سپس رضا فهیمی با اشاره مستقل بودن جهان فیلم کوتاه اضافه کرد: یک سری از افراد فیلم کوتاه می‌سازند و می‌گویند این ماکت فیلم بلند من است. ولی بعد ادعا دارند که فیلم کوتاه کاملاً مستقل است. البته غلط نیست که با فیلم کوتاه تجربه کسب کرد اما اینکه می‌گوییم کاملاً مستقل است باید مشهود باشد.

فهیمی اضافه کرد: در جشنواره امسال مواردی داشتیم که انتخاب نشدند اما کارگردان معترض بود که فیلم من انتخاب نشده و این فرصت نسخه فیلم بلند را از من می‌گیرد. یا اینکه فردی نسخه کوتاه را به جشنواره کن می‌دهد و ۱۰۰ ثانیه جدا می‌کند برای جشنواره صد. این درست نیست که فیلمی تکه‌تکه شود.

فهیمی ضمن بیان اهمیت ایجاز و تراکم در فیلم کوتاه بیان کرد: فیلم کوتاه لزوماً به معنای زمان اندک نیست. برخی می‌گویند فیلم کوتاه فقط تا ۱۵ دقیقه است. فیلم کوتاه لزوماً به معنای زمان فیزیکال نیست بلکه به معنای حجم اطلاعات فیلم است. در واقع به‌جای انحصار به دقایق فیلم، رسیدن به زمان مناسب است. معمولاً در داوری‌ها برخی فیلم‌ها به دلیل اینکه ۳۰ دقیقه هستند، رد می‌شوند. این برداشت اشتباهی است. در یک فیلم چه ۱۵ و چه ۲۰ دقیقه مهم این است چه حجمی از اطلاعات به مخاطب منتقل شود.

این کارگردان همچنین در مورد اشکال تدوین در برخی فیلم‌های این دوره از جشنواره مطرح کرد: مشکل برخی فیلم‌های امسال موردی بود که به تدوین مربوط می‌شد. در خیلی از فیلم‌ها تدوینگر به معنی اپراتور بود و اضافه‌گویی زیاد در فیلم مشهود بود. تدوینگر باید به ایجاز اثر کمک کند که این اتفاق نیفتاده بود.

متعالی‌ترین شکل فیلمسازی فیلم کوتاه است

سپس آرمان فیاض فیلمبردار و داور این دوره نیز عنوان کرد: برای همه ما که اینجا هستیم متعالی‌ترین شکل فیلمسازی فیلم کوتاه است. اینجا نگران بازگشت سرمایه نیستید، عناصری مثل تهیه کننده یا سرمایه گذار یا بازیگرانی که در روند ساخت فیلم دخالت دارند اینجا وجود ندارد و کاملاً کاری خلاقه است بنابراین فیلم کوتاه آرتیست‌ها را تربیت می‌کند اما خلاقیت فیلمساز مهم است، فیلم کوتاه خودش جسارت و موضوع را با خود می‌آورد.

وی ادامه داد: فیلم کوتاه، بلند، سریال هر یک تعریف و جایگاه خود را دارد با این حال مخاطب فیلم کوتاه آرتیست‌تر است، مطالبه بیشتری از فیلمساز دارد و می‌خواهد وقتش را با اثری پر کند که برایش جالب‌تر و خلاق‌تر است و جای دیگر پیدا نمی‌کند.

در ادامه اسعدیان اظهار کرد: از نظر من فیلم کوتاه خودش فضایی حرفه‌ای دارد به‌طوری که اگر بگوییم بعد از اینجا (فیلم کوتاه) وارد فضای حرفه ای می‌شوید یعنی گفته‌ایم اینجا آماتوریسم است در حالیکه اینطور نیست.

وی ادامه داد: تلویزیون در دوره‌ای فیلم‌های کوتاه را در شبکه چهار نشان می‌داد. آن زمان فیلمی را دیدم که بسیار حرفه‌ای بود و در ذهنم مانده است.

این کارگردان سینما درباره افق سینمای کوتاه عنوان کرد: من خیلی به آینده فیلم کوتاه امیدوارم ما به زودی با سریال‌های دو دقیقه‌ای و چهاردقیقه‌ای روبه‌رو می‌شویم چون اقتضای جامعه امروز است و عرصه‌اش دارد باز می‌شود. لزوماً دیگر قرار نیست آثار را در سالن سینما و تلویزیون ببینیم. عرصه جشنواره‌ها دارد گسترش پیدا می‌کند و صنعت تصویر به گوشی‌های همراه رسیده است. من زمانی فیلم کوتاه یک و نیم دقیقه‌ای دیدم که شناسنامه و ایده و همه چیز داشت.

وی با بیان اینکه جهان فیلم کوتاه کاملاً مستقل است، اضافه کرد: اینکه ایده یک فیلم کوتاه را چاق کنید تا به سینمایی بلند تبدیل شود، فاجعه است همانطور که نمی‌توانید فیلم سینمایی بلند را کوتاه کنید. می‌توان رنگ و لعاب داد اما نمی‌توان زمان را تغییر داد. همانطور که ایده هایکو را نمی‌توان بلند کرد، ایده مثنوی را هم نمی‌توان کوتاه کرد.

سپس فهیمی در مورد اهمیت تدوین در فیلم کوتاه بیان کرد: نقش تدوینگر این است که اگر فیلم از مرحله فیلمنامه عبور کرده باید به ایجاز کمک کند.

اصالت، تازگی و نگاه شخصی فیلمساز اهمیت دارد

فهیمی ضمن اشاره به اینکه فیلم کوتاه باید صدای شخصی فیلمساز باشد و مولفه‌های تازگی و اصالت در آن‌ها رعایت شود، بیان کرد: اصالت، تازگی و نگاه شخصی فیلمساز اهمیت دارد. برخی فکر می‌کنند ما باید دنبال نگاهی بسیار جدید باشیم. این طبیعی است که نمی‌توان موضوعی کامل از نو پیدا کرد. صدای شخصی فیلمساز هم به این معناست که باید صدایی را بگیری و نحوه مواجهه خودت را با آن رقم بزنی. اینگونه شما شبیه به هیچکس نخواهی بود. امسال من در مورد حضور فیلم‌هایی که سعی کرده بودند آثارشان شبیه به فیلم‌های بدنه باشند مخالف بودم. ما به دنبال فیلم‌هایی با نگاه‌های نو بودیم و تلاش کردیم فیلم‌های تکراری به حداقل برسد.

این داور ضمن اشاره به اینکه فیلم کوتاه فضایی برای کسب تجربه و تجربه‌نگاری است بیان کرد: معمولاً تهیه‌کننده‌ها نسبت به این فیلم‌ها مقاومت دارند. بهتر است در فیلم کوتاه زبان بصری متفاوتی به کار رفته شود و قواعد تصویری موجود شکسته شود. در چند فیلم امسال با جسارت فیلمساز چند فیلم واقعاً نوآورانه ساخته شده بود که ما تلاش کردیم حتماً در این بخش حضور داشته باشند. این کارها قطعاً در فیلم‌های نسل بعد تاثیر خواهند داشت.

سپس فیاض درباره کلیشه در فیلم کوتاه گفت: فستیوال‌ها کارشان در همه جای دنیا همین است که فیلم‌ها را به سختی انتخاب کنند تا از این کلیشه‌ها جلوگیری کنند. این مهم‌ترین کاری است که فستیوال‌های کوتاه انجام می‌دهند و این‌ها می‌توانند روی تولیدات سال بعد تأثیر بگذارند.

وی ادامه داد: تأثیر گرفتن از دنیا کنش خوبی است. یکی از اندوه‌های من درباره فیلم‌هایی که می‌بینم، غالباً این است که سینماگران درگیر کلیشه‌هایی شده‌اند که ربطی به فیلم کوتاه ندارد و بیشتر به دغدغه سریال شبیه است. همیشه اندوهی داشتم که فیلم‌های کوتاه شبیه فیلم‌های بلند اجتماعی هستند و الان این اندوه عمیق‌تر است، چون حالا شبیه سریال شده، دلیلش هم این است که این روزها ما سریال می‌بینیم و به دلیل پلتفرم‌های موجود، سریال‌های بدی هم می‌بینیم.

وی تصریح کرد: فیلم‌های کوتاه دنیا را ببینیم. در حدود ۱۵ سال پیش که فیلم کوتاه را جدی دنبال می‌کردم، بچه‌ها غالباً تجربه‌های نو دنیا را دنبال می‌کردند. کارهایی که پیشنهادات تازه‌ای بودند.

عبور از خط قرمزها برایمان فضیلت شده است درحالیکه بزرگان سینما هیچ گاه از خط قرمزها عبور نکرده‌اند

سپس همایون اسعدیان در سخنانی با انتقاد به روند ساخت برخی فیلمسازان برای جشنواره‌ها عنوان کرد: ما در شرایطی زیست کرده‌ایم که با خط قرمزهای بسیار را تجربه کرده‌ایم بنابراین تلاش داریم خود را نشان دهیم. عبور از این خط قرمزها برایمان فضیلت شده است. مبنای امروز این شده که کارهایی قبول شود که از خط قرمز رد شود. در صورتی که این خط قرمزها در سطح بین‌المللی وجود ندارد. مثلاً اینکه درباره همجنس‌گرایی فیلم بسازیم برای ما موضوع عجیبی است برای اروپا که عجیب نیست. اصغر فرهادی، کیارستمی و فیلمسازان بزرگ اتفاقاً هیچ‌گاه خط قرمزها را رد نکرده‌اند بلکه نگاه انسانی جذابی داشتند.

وی اضافه کرد: قصه‌ها همان کلیشه‌های همیشگی هستند قصه‌ها درباره مرگ و عشق و… اینهاست. مهم است که از چه منظری به آنها نگاه کنید. مثلاً در ایران ده‌ها فیلم و سریال درباره طلاق ساخته شده است و آن طرف یک‌بار «کریمر علیه کریمر» را می‌سازند.

پس باید دید دغدغه فیلمساز چیست؟ اصغر فرهادی و کیارستمی آثاری را ساختند که دغدغه‌شان بود و برای همین ماندگار شدند، نه دنبال این بودند که چه بسازند که آن طرف دوست داشته باشند نه اینکه از خط قرمزها عبور کنند.

وی ادامه داد: من همواره به نسل شما غبطه خورده‌ام که در فیلم‌های کوتاه چقدر خلاقانه به موضوع نگاه کرده‌اید. اشتباه است فکر کنیم چه فیلمی از ما می‌پسندند، اشتباه است که بخواهند ما را سوق دهند که چه بسازیم.

وی با اشاره به نسل «زد» اظهار کرد: این اهمیت دارد که شما به جامعه، خانواده مناسبات و… چگونه نگاه می‌کنید. ابتدا ببینیم کاری را دوست داریم یا نه. اینکه روابط انسانی، عشق، روابط در جنگ چگونه است باید دغدغه من باشد. در جنگ هشت‌ساله خیلی فیلم ساخته شد اما آنهایی ماندگار شدند که دغدغه فیلمساز بودند مثل «سفر به چزابه» یا دیگر آثاری که ماندند.

اسعدیان عنوان کرد: از فیلم‌های امسال فیلم‌هایی به دل ما نشست که احساس می‌کنیم دغدغه فیلمساز بوده است و ربطی به تکنیک هم ندارد.

در ادامه رضا فهیمی با بیان اهمیت باور فیلمساز به ایده ساخت فیلمش اظهار کرد: اگر یک فیلم واقعاً دغدغه موضوعی را داشته باشد باید به همان بپردازد در غیر این صورت مخاطب با اثر همراه نمی‌شود. خیلی از فیلم‌ها با ایده ساده‌ای ساخته شدند اما چون دغدغه شخصی فیلم‌ساز بودند ماندگار شدند.

فهیمی همچنین در مورد دغدغه جدید فیلمسازان در مورد پیدا کردن ایده ساخت فیلم یا نهاد پشتیبان آن گفت: ساختن یک فیلم برای دیده شدن در یک جشنواره یا نهاد اصلاً به تنهایی اثر را ارزشمند نمی‌کند. جایزه یک جشنواره نباید یک فیلمساز را آنقدر به خود مشغول کند که در کار آن‌ها اختلال ایجاد کند. در فیلم کوتاه باید فیلمساز به پختگی برسد و بعد عبور کند.

در بخش دیگر آرمان فیاض درباره پختگی در فیلم‌ها عنوان کرد: راز پختگی «بخشی کار کردن» است یعنی حرف دل و دغدغه و تجربه خود را بسازید. نگاه شما به پدیده اطراف و مدل زیست و کتابخوانی و… در فیلمسازی شما مهم است. اینکه چقدر فیلم‌های روز می‌بینید همه اینها در پختگی مهم است البته برخی چیزها هم ذاتی است.

در بخش دیگر از این نشست اسعدیان درباره اهمیت فیلم‌سازی و برپایی جشنواره تصریح کرد: در یکی از پیچیده‌ترین مقاطع تاریخ زندگی می‌کنیم و به‌شدت نیاز داریم حرف بزنیم. ما در مقاطعی، زندگی‌مان بسیار شبیه مونولوگ بوده است.

وی درباره داوری در جشنواره عنوان کرد: من وقتی می‌پذیرم در جایگاه داوری بنشینم یعنی دیالوگ را می‌پذیرم؛ یعنی فقط نگاه تو و من وجود ندارد، نگاه دیگری هم هست.

این کارگردان سینما اضافه کرد: نگاه نسلی که می‌خواهد بگوید وجود دارد و می‌خواهد این نگاه دیده شود، مهم است. اگر این گردهمایی‌ها نباشد، ما کجا با هم حرف بزنیم؟ وقتی امروز اینجا آمدم و انبوه جوانان اینجا را دیدم، خوشحال شدم و فکر کردم آدم‌ها کجا می‌توانند با هم حرف بزنند پس سعی کنیم آداب گفت‌وگو را تمرین کنیم، فیلم‌ها و دیدگاه‌های یکدیگر را تحمل کنیم. واقعاً تعجب می‌کنم که عده‌ای همین حد از کنار هم قرار گرفتن را، از پوشش تا دیدگاه را تحمل نمی‌کنند. دیگر چه می‌توانیم فراهم کنیم که جوان‌ها فکر کنند جایی هست که می‌توانند دور هم جمع شوند و دیالوگ کنند.

وی یادآور شد: هرچقدر این دورهمی‌ها بیشتر شود، به صلاح همه ماست و تاب‌آوری را بیشتر می‌کند. حیرت می‌کنم که عده‌ای همین را برنمی‌تابند و گلایه می‌کنند.

داوری بدون نگاه شخصی؛ ملاک انتخاب، استانداردهای فیلم‌سازی بود

سپس رضا فهیمی با اشاره به این نکته که در فرآیند داوری فیلم کوتاه سعی شده است به همه عناصر توجه شود ضمن انتقاد از فیلمبرداری برخی از فیلم‌های ارسال شده اظهار کرد: هر عنصری در فیلم کوتاه اهمیت خاص خود را دارد. برخی از فیلم‌های این دوره فیلمبرداری بدی داشتند. سعی داشتند تنش و التهاب ایجاد کنند اما موفق نبودند و فیلم کنار گذاشته می‌شد. دوربین لرزان و کنترل نشده در برخی آثار داوران را از انتخاب آن‌ها منصرف می‌کرد. این آثار اصلاً در پرده قابل تحمل نبودند و امتیاز نگرفتند. همچنین توجه بیش از حد به لوکیشن نیز به برخی آثار ضربه می‌زد.

فهیمی در ادامه ضمن اشاره به اعتراضات به ترکیب هیات انتخاب آثار این دوره از جشنواره بیان کرد: همه این ۷ نفر به‌هیچ‌عنوان نگاه شخصی خود را در انتخاب آثار راه ندادند و تنها معیار استانداردهای لازم فیلم‌سازی بود.

فهیمی همچنین در اشاره به انتقاد دیگری که جشنواره را به انحصار فیلم‌ها به تهران متهم کرده بود اضافه کرد: خیلی از فیلم‌ها به نام تهران خورده‌اند ولی این به معنای انحصار فیلم‌ها به تهران نیست. بسیاری از فیلم‌ها به اسم تهران خورده‌اند زیرا نهاد متولی آن انجمن سینمای جوان بوده اما لوکیشن این فیلم‌ها نقاط مختلفی از ایران بوده‌اند.

در ادامه اسعدیان در پاسخ به سوالی درباره اینکه «خانه دوست کجاست» ایده فیلم‌کوتاه بوده یا خیر اظهار کرد: فیلم هایی از این دست که به سینمای کیارستمی تعلق دارد یا «طبیعت بی جان» سهراب شهید ثالث ایده فیلم کوتاه نیستند برای سلایقی از جنس دیگر هستند. من خاطرم هست در زمان جوانی با ضبط صوت سر اکران فیلم سهراب شهید ثالث رفتم و خیلی ها گلایه داشتند با این حال اینگونه نیست که شهید ثالث یا کیارستمی بخواهند یک ایده کوتاه را در قصه چاق کنند اینها مدل فیلم است و نمونه های فراوانی از این فیلم ها داریم اینها اتفاقا ایده ای نیست که در فیلم کوتاه بیان شود.

سپس فیاض درباره سرمایه در فیلم کوتاه گفت: در سینمای کوتاه بازگشت سرمایه معنا ندارد. این را بگویم که تهیه کننده الزاما کسی نیست که صرفا سرمایه را تامین می کند. فیلم کوتاه نمایش ندارد، در همه دنیا اینگونه است که اکران ندارد و هدفی برای برگشت سرمایه اش نیست. این رویکرد به فیلم کوتاه خیلی هم خوب است که دنبال بازگشت سرمایه نباشید.

فیاض نیز در پاسخ به سوالی عنوان کرد: در فیلم کوتاه فرصت ژانر نیست اینکه در برخی آثار موقعیت بامزه را خلق می کنند فیلمساز با هوش و خلاقیت سراغش رفته است و ربطی به ژانر در آن اثر ندارد.

در فیلم‌سازی فرم و محتوا را نمی توان از هم جدا کرد

سپس اسعدیان درباره اهمیت فرم و محتوا گفت: این بحث فرم و محتوا همیشه بوده است. فرم و محتوا را نمی توان از هم جدا کرد. کار فرمالیستی بیانگر ایده است که حالا قرار است کار فرمی روی آن انجام دهید. تکنیک با این دو فرق دارد مثلا گدار در فیلم «از نفس افتاده» خط فرضی را می شکند این تکنیک است و پشت آن فکر است. در فرم اما بحث محتوا هم وجود دارد و از محتوا خالی نیست.

اسعدیان درباره پیروی از برخی فرمول ها عنوان کرد: تمام زیبایی این حرفه این است که نمی توان برای آن فرمول داد من هر کاری را که شروع می کنم تنم می لرزد که چه خواهد شد. اگر قرار بود فرمول بدهیم خودمان همان را استفاده می کردیم. چرا یک باره بزرگان سینما فیلم هایی می سازند که ضعیف می شود در حالی که آنها نمی خواستند چنین آثاری بسازند اما کار زمین می خورد چون فرمولی در عرصه سینما وجود ندارد.

فهیمی نیز در این باره گفت: هرچقدر درگیر این قواعد و نسخه ها شویم جلوی تراوشات ذهنی گرفته می شود. اینکه دقیقه فلان چه اتفاقی بیفتد یا شخصیت در فلان دقیقه این کار را بکند جلوی خلاقیت را می گیرد. من همیشه می گویم خودتان انتخاب کنید.

وی در پاسخ به سوال دیگر درباره ممیزی گفت: ممیزی مختص به یک جغرافیا نیست در همه جشنواره ها وجود دارد فیلمی داشتم که اینجا پذیرفته شد و‌ جایزه گرفت اما در جشنواره های کودک خارجی به دلیل یک سکانس پذیرفته نشد.

فیاض سپس درباره کارکرد هوش مصنوعی در سینما گفت: در تمام زندگی ما وقتی هوش مصنوعی وجود دارد در سینما هم تاثیر می گذارد. فستیوال های خوب دنیا اینگونه تفکیک می کنند که اگر بار هنری فیلم روی هوش مصنوعی باشد به شما امتیاز نمی دهند.

در پایان فهیمی ضمن تایید وجود فیلم‌ هایی در جشنواره که با مهارت بالایی در موسیقی یا فیلمبرداری ساخته شدند اما در نهایت آثار مطلوب داوران به حساب نیامدند، بیان کرد: اگر کاری باشد که فیلمبرداری خوبی داشته باشد اما در خدمت کار نباشد آن فیلمبرداری ارزش ندارد. در بین فیلم‌های امسال فیلم هایی بودند که موسیقی بسیار خوبی داشتند اما کاملا جدا از اثر بودند و زیادتر از فیلم بودند. این مهارت نیست و این اضافه بر اثر است و مطلوب این دوره از جشنواره نیست.