«آمریکایی آرام»؛ روایتی از شعار نخنمای «نجات یک ملت»
نشست نقد و بررسی فیلم «آمریکایی آرام» با حضور مینو خانی، استاد دانشگاه، منتقد و پژوهشگر سینما، و با میزبانی مجید اسطیری، نویسنده و منتقد ادبی، چهارشنبه ۲۸ مرداد در باغ کتاب تهران برگزار شد.
به گزارش ایلنا، فیلم «آمریکایی آرام» ساخته فیلیپ نویس، اقتباسی از رمانی به همین نام نوشته گراهام گرین است؛ نویسندهای که آثارش طیف متنوعی از داستانهای پلیسی و معمایی تا رمانهای اندیشهمحور و سیاسی را دربرمیگیرد.
نمایش و بررسی فیلم «آمریکایی آرام» بهانهای شد تا حاضران علاوه بر بررسی اقتباس سینمایی از رمان گراهام گرین، درباره تاریخ ویتنام، استعمار، مداخله قدرتهای خارجی، مفهوم «نیروی سوم» و نسبت این مفاهیم با جهان معاصر به گفتوگو بنشینند.
در این نشست، مجید اسطیری با اشاره به جایگاه گراهام گرین در ادبیات، درباره آثار او گفت: «رمانهای گرین دو وجه مهم دارند؛ آثاری که در قالب داستانهای معمایی و پلیسی نوشته شدهاند و در عین حال از لایههای فکری و اجتماعی عمیقی برخوردارند و دستهای دیگر که مستقیماً به مسائل فکری، سیاسی و انسانی میپردازند.»
اسطیری با اشاره به آثاری چون «جان کلام»، «عالیجناب کیشوت»، «مامور معتمد» و «اسلحه برای فروش»، تأکید کرد: «نمیتوان گراهام گرین را صرفاً نویسندهای در حوزه ادبیات پلیسی دانست. حتی در آثار معمایی او نیز نوعی نگاه عمیق به انسان، سیاست و جامعه دیده میشود؛ ویژگیای که در رمان «آمریکایی آرام» به شکلی آشکارتر خود را نشان میدهد. »
فیلمی که مخاطب را به چالش میکشد
یکی از نکات مهمی که در طول نشست بارها مورد تأکید قرار گرفت، ظرفیت فیلم «آمریکایی آرام» برای ایجاد سؤال بود.
مینو خانی معتقد بود ارزش یک اثر تنها در ارائۀ پاسخ خلاصه نمیشود؛ گاهی اهمیت یک فیلم در این است که مخاطب را به سمت پرسشهای تازه هدایت کند.
خانی با اشاره به مفهوم بینامتنیت، پشت داستان فیلم «آمریکایی آرام» را تاریخ واقعی ویتنام و مجموعهای از تحولات سیاسی، اجتماعی و نظامی این کشور توصیف کرد.
این پژوهشگر و منتقد سینما گفت: «فیلم «آمریکایی آرام» میتواند مخاطب را به پرسشهایی دربارۀ تاریخ ویتنام، استعمار فرانسه و اروپا، حضور آمریکا، جنگ سرد، کمونیسم، سیاستهای مداخلهگرانۀ آمریکا و برخی کشورها و حتی ساختارهای اقتصادی جهان معاصر برساند. در این نگاه، فیلم نقطه پایان بحث نیست؛ بلکه نقطه آغاز مطالعه و جستوجوست. »
بحث و گفتوگو دربارۀ فیلم «آمریکایی آرام» بار دیگر نشان داد که سینمای اقتباسی میتواند فراتر از انتقال یک داستان ادبی به پردۀ سینما عمل کند. یک رمان میتواند به فیلم تبدیل شود، فیلم میتواند مخاطب را به تاریخ بازگرداند و تاریخ میتواند پرسشهایی تازه درباره زمان حال ایجاد کند.
مینو خانی در این نشست به این نکته اشاره کرد که: «فیلم «آمریکایی آرام» در این معنا، داستان سه شخصیت در ویتنام نیست؛ روایت برخورد سه نگاه و سه موقعیت با یکدیگر است: قدرت مداخلهگر بیرونی قدیمی، قدرت مداخلهگر بیرونی تازهنفس و تمدن و جامعهای که گرفتار این مداخلهگریهای خارجی و استعماری شده و هر سه شخصیت اصلی این فیام نمایندۀ یکی از این قدرتها هستند.
مهمترین پرسشی که از دل مواجهه، تماشا و نقد فیلم «آمریکایی آرام» بیرون میآید، همان پرسشی است که نشست نیز بارها به آن بازگشت: آیا نیرویی که با ادعای نجات یک ملت وارد یک کشور میشود، واقعاً برای نجات آمده است؟
نتیجه شعار «نجات ویتنام»: خشونت، مرگ و بیثباتی
در پایان گفتوگو، خانی تأکید کرد که مفهوم «نیروی سوم» در این فیلم، نیرویی بیطرف و خیرخواه نیست؛ بلکه نیرویی مخرب، نیابتی، استعماری و میلیتاریستی است که با ادعای نجات وارد میدان میشود.
قدرتهای خارجی در فیلم مدعیاند که قصد دارند شرایط بهتری برای مردم ویتنام ایجاد کنند و آنها را از خطرات موجود نجات دهند؛ اما نتیجه این سیاستها، خشونت، مرگ و بیثباتی بیشتر است.
از این منظر، فیلم یک پرسش اساسی مطرح میکند: چه کسی حق دارد درباره اینکه چه چیزی برای یک ملت «بهتر» است تصمیم بگیرد؟
این رویداد با مشارکت حاضران در بحث به پایان رسید. مجید اسطیری، نویسنده، منتقد ادبی و مجری-کارشناس این رویداد، از مخاطبان دعوت کرد در بخش تعاملی سایت مجلۀ میدان آزادی، دربارۀ آثاری که از سینمای ایران و جهان دیدهاند نظر بنویسند و مطالب و پروندههای دیگر این مجله را مطالعه و دنبال کنند.
