پژوهشگر پرونده ثبت جهانی دریانوردی ایرانی در گفتگو با ایلنا مطرح کرد؛
نیروی دریایی توسط داریوش هخامنشی پایهگذاری شد/ مراقب باشیم کشورهای عربی با خرید لنجهای ایرانی آن را به نام خود ثبت نکنند
قدیمیترین سند شناختهشده دریانوردی جهان، بر اساس یافتههای باستانشناسی چغامیش خوزستان، به حدود هشت هزار سال پیش بازمیگردد؛ سندی که از وجود کشتیرانی در پهنه آبی جنوب ایران حکایت دارد. با این حال، پژوهشگران میراث دریانوردی معتقدند یکی از مهمترین پروندههای میراث ناملموس ایران در یونسکو، امروز در معرض تهدیدهایی قرار گرفته که از نابودی دانش سنتی ساخت شناورهای چوبی تا خروج لنجهای ایرانی از کشور را در بر میگیرد.
آیدین رزمپیشه، مستندساز و پژوهشگر میراث دریانوردی و لنجسازی ایران در گفتوگو با خبرنگار ایلنا اعلام کرد: سه سال است که روی پرونده «دانش سنتی لنجسازی و دریانوردی در خلیج فارس» کار میکنیم؛ پروندهای که در یونسکو در زمره میراث «در معرض خطر» ثبت شده و برای بررسی وضعیت و راهکارهای پاسداری آن مطالعات گسترده انجام شده است.
او تاکید کرد: این پرونده صرفا به ساخت لنجهای چوبی محدود نیست و در واقع «هویت پهنه خلیج فارس» را نمایندگی میکند.
رزم پیشه افزود: وقتی از خلیج فارس صحبت میکنیم، در واقع از یک نظام تمدنی دریایی سخن میگوییم. ورود پرتغالیها و انگلیسیها به این پهنه آبی باعث شد آنها با مردمانی مواجه شوند که بر آب زندگی میکردند و به زبان فارسی سخن میگفتند. هویت فرهنگی و ملی خلیج فارس با اصالت دریانوردی ایرانی گره خورده است.
از چغامیش تا هخامنشیان؛ روایت یک تمدن دریایی
رزمپیشه معتقد است اهمیت میراث دریانوردی ایران فراتر از نام جغرافیایی خلیج فارس است و به پیشینهای چند هزار ساله بازمیگردد.
او با اشاره به یافتههای باستانشناسی چغامیش خوزستان میگوید: قدیمیترین سند تاریخی دریانوردی جهان که در چغامیش کشف شده، مربوط به حدود شش هزار سال پیش از میلاد مسیح است و نشان میدهد که در آن زمان در این پهنه آبی کشتیرانی میکردیم، نه صرفاً تردد با قایق های کوچک.
به گفته این پژوهشگر، شکلگیری نخستین ناوگان منظم دریایی جهان در دوران داریوش هخامنشی، تلاشهای کوروش برای توسعه دریانوردی و احداث کانال میان نیل و دریای سرخ و همچنین شواهد موجود بر روی سکههای ساسانی که از تجارت دریایی با چین پیش از شکلگیری راه ابریشم حکایت دارند، همگی نشان میدهند که دریانوردی بخشی جداییناپذیر از هویت تاریخی ایرانیان بوده است.
به گفته رزمپیشه، حتی روایتهای جهانگردان نیز بر دیرینگی سنت دریانوردی ایرانیان صحه میگذارند.
او با اشاره به سفرنامه مارکوپولو میگوید: مارکوپولو وقتی به هرمز میرسد، تصمیم داشت سفر خود را از طریق دریا ادامه دهد، اما با دیدن کشتیهای چوبی ایران منصرف میشود. او نوشته بود که چوبها با طناب به یکدیگر بافته شدهاند و سفر با این کشتیها دیوانگی است.
رزمپیشه افزود: همین روایت نشان میدهد که فناوری کشتیسازی سنتی ایران پیش از ورود مارکوپولو وجود داشته و ایرانیان قرنها پیش از آن با همین شناورها تجارت دریایی انجام میدادند.
به گفته این محقق و پژوهشگر، نوروز با مشارکت بیش از ده کشور، بزرگترین پرونده ثبت شده ایران در یونسکو است، اما از نظر عمق محتوایی، پرونده دریانوردی ایرانی ابعاد گستردهتر دارد.
او میگوید: این پرونده هر پنج حوزه مورد نیاز برای ثبت در یونسکو را به طور همزمان در خود دارد. در بخش معرفی این پرونده در سایت یونسکو، شاخصهایی وجود دارد که معمولاً تعداد پروندههای مشابه در جهان برای آنها درج میشود، اما درباره برخی از شاخصهای این پرونده هیچ عددی وجود ندارد؛ یعنی نمونه مشابهی برای آن ثبت نشده است.
موسیقی که فرمان ناخدا را منتقل میکرد
یکی از بخشهای کمتر شناختهشده این میراث، موسیقی دریانوردی ایرانی است. رزمپیشه توضیح میدهد: فرمانهای ناخدا مستقیماً به ملوانان منتقل نمیشد. ناخدا دستور را به فردی به نام مطرب میداد و او با نواختن ریتمهای مشخص، فرمانها را منتقل میکرد. حتی ضربآهنگها متناسب با میزان فعالیت فیزیکی طراحی شده بودند؛ مثلاً برای بالا کشیدن لنگر توسط چندین نفر، ریتمی نواخته میشد که با فشار بدنی آن کار هماهنگی داشته باشد.
به گفته این پژوهشگر، نظام تقویمی دریانوردان جنوب ایران نیز نمونهای کمنظیر از همزیستی انسان با طبیعت است.
او گفت: اگر نوروز ایرانی با شکوفایی طبیعت آغاز میشود، سال نو دریایی با وزش بادهای موسمی آغاز میشد. اواخر تیر و اوایل مرداد، همزمان با شروع بادهای موسمی، نوروز دریایی فرا میرسید. در این ایام مردان به دریا نمیرفتند و زنان برای سپاسگزاری از دریا و طلب برکت، میوهها را به آب میسپردند.
به گفته او، در تقویم دریایی جنوب، سال به جای ۱۲ ماه به سه دوره صدروزه و یک دوره شصت روزه تقسیم میشد و حتی آغاز روز نیز با غروب خورشید تعریف میشد، نه نیمهشب.
«بوم»؛ شاهکار مهندسی ایرانی
رزمپیشه در بخش دیگری از گفتوگو به شناوری به نام «بوم» اشاره میکند؛ کشتی چوبی بادبانی ایرانی که به گفته او یکی از پیچیدهترین نمونههای مهندسی سنتی ایران به شمار میرود.
او گفت: بوم یک شناور اقیانوس پیما با سه دکل بادبانی بود که طراحی آن به گونهای انجام شده بود که حتی با کوچکترین نسیم به حرکت درمیآمد.
اما نکته نگرانکننده آن است که دانش ساخت این شناورها هرگز مکتوب نشده است. بوم نقشه ساخت نداشت و کاملاً به صورت سینهبهسینه ساخته میشد که متأسفانه بخش عمده حاملان این دانش از دنیا رفتهاند و امروز دیگر کسی را نداریم که بتواند بوم اصیل ایرانی را بسازد.
این پژوهشگر یکی از مهمترین تهدیدهای پیش روی لنجسازی سنتی را بحران تأمین مواد اولیه میداند. به گفته او، در ساخت لنجهای سنتی از نوعی چوب موسوم به «تاج برمهای» استفاده میشد؛ چوبی که از هند وارد میشد و مقاومت بسیار بالایی در برابر آب شور داشت.
رزم پیشه افزود: چوبهای روسی دارای منافذ فراوان هستند و در آب سنگین میشوند، اما تاج برمهای تقریباً آب جذب نمیکند و سازگاری بالایی با محیط دریایی دارد. امروز برداشت این چوب در هند ممنوع شده و قیمت آن به شدت افزایش یافته است. اگر بخواهیم یک لنج سنتی را با استانداردهای گذشته بسازیم، تنها هزینه چوب خام آن به صدها میلیارد تومان میرسد.
خرید لنجهای ایرانی؛ تهدیدی برای امنیت ملی
رزمپیشه نسبت به خروج لنجهای سنتی ایران از کشور هشدار میدهد و میگوید طی سالهای اخیر بخشی از این شناورها توسط کشورهای جنوبی خلیج فارس خریداری شدهاند.
او معتقد است موضوع تنها یک معامله اقتصادی نیست، بلکه هر کشتی چوبی که از ایران خارج میشود، بخشی از هویت ملی ما را با خود میبرد. اگر این روند ادامه پیدا کند، ممکن است در آینده کشوری دیگر ادعا کند که دههها صاحب سنت لنجهای اقیانوسپیما بوده است. خرید لنجهای ایرانی بیهدف نیست و با موضوع هویت ملی و امنیت فرهنگی ایران ارتباط مستقیم دارد.
به گفته این پژوهشگر، خاموش شدن لنجهای چوبی در خلیج فارس به معنای خاموش شدن بخشی از تمدن دریایی ایران است.
این محقق و پژوهشگر تاکید کرد: اگر میخواستیم هویت دریانوردی ایران و پیوند تاریخی آن با خلیج فارس را به جهان معرفی کنیم، به بودجهای میلیاردی نیاز داشتیم، اما تحولات اخیر موجب شد توجه جهانی بار دیگر به خلیج فارس و تنگه هرمز جلب شود. اکنون باید از این فرصت برای معرفی تمدن دریایی ایران و تقویت دیپلماسی فرهنگی و مقابله فرهنگی با دشمنان ایران استفاده کنیم.
گفتگو: مریم جلیلوندفرد
