به گزارش خبرنگار ایلنا، اصفهان بار دیگر در کانون خبرها قرار گرفته، اما این‌بار نه به‌دلیل شکوه معماری و رونق گردشگری، بلکه به‌خاطر خسارتی که یک جنگ تحمیلی و تجاوزکارانه بر پیکر آثار تاریخی آن وارد کرده است. آنچه امروز در گزارش‌های رسمی و بازدیدهای کارشناسی ثبت می‌شود، تنها بخشی از ماجراست؛ زیرا بسیاری از آسیب‌ها به‌گفته کارشناسان، در گذر زمان خود را بیشتر نشان می‌دهد و آسیب‌های وارد شده به میرا ث تاریخی اصفهان پیشرفت کرده است. 

امیر کرم‌زاده، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان، با اشاره به پیگیری‌های داخلی و بین‌المللی برای جلوگیری از تداوم آسیب‌ها به آثار تاریخی این استان به ایلنا گفت: نامه‌نگاری‌های زیادی برای صیانت از میراث ملی و جهانی اصفهان با مراجع بین المللی از جمله یونسکو صورت گرفته است و حتی استاندار اصفهان برای پاپ و اسقف اعظم ارامنه نامه نوشت و از آن‌ها خواست برای صیانت از آثار تاریخی این شهر ورود کنند و اجازه تخریب بیشتر آثار تاریخی را ندهند. با این حال هنوز سازمان‌های جهانی حرکتی در این زمینه نکرده‌اند. البته که آمریکا و اسراییل هم از عضویت یونسکو خارج شده و متعهد به اجرای قوانین بین المللی نیستند. 

آسیب به میراث جهانی اصفهان

در فهرست آثار آسیب‌دیده اصفهان، نام مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین بناهای تاریخی اصفهان به چشم می‌خورد؛ آثاری که بسیاری از آن‌ها در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند و نه‌فقط برای ایران، بلکه برای جامعه جهانی واجد اهمیت‌اند. 

مدیرکل میراث فرهنگی اصفهان گفت: آثار ثبت جهانی شده این استان همچون مجموعه جهانی کاخ‌موزه چهلستون، مجموعه جهانی میدان امام (ره)، مسجد امام (ره) و کاخ عالی‌قاپو بیشترین آسیب را دیدند. چهلستون، با تالار آیینه، نقاشی‌های دیواری و تزئینات کم‌نظیرش، یکی از مهم‌ترین نمونه‌های معماری و هنر عصر صفوی است. میدان امام نیز به‌عنوان قلب تاریخی اصفهان، مجموعه‌ای از مسجد امام، مسجد شیخ لطف‌الله، سردر قیصریه و عالی‌قاپو را در خود جای داده است؛ مجموعه‌ای که هر آسیب به آن، در ابعادی فراتر از خسارات قابل ارزیابی است. در کنار این بناها، آثار تاریخی دیگری نیز دچار آسیب شده‌اند؛ از جمله تالار اشرف، عمارت رکیب‌خانه، عمارت جبه‌خانه و عمارت توحیدخانه؛ بناهایی که هر یک بخشی از ساختار حکومتی، فرهنگی و هنری اصفهان در دوره‌های تاریخی را بازنمایی می‌کنند. 

خسارت فقط ترک دیوار نیست

امیر کرم‌زاده درخصوص تخمین خسارات مالی به آثار تاریخی اصفهان معتقد است که ارزیابی خسارات در حوزه میراث فرهنگی با سنجش‌های رایج عمرانی تفاوت دارد. 

او توضیح داد: روند مرمت این آثار، فعلاً در شورای فنی در حال برآورد است و خسارت‌ها از آنچه دو هفته پیش بصورت چشمی مشاهده می‌شد پیشرفت بیشتری کرده است. دو هفته پیش اگر خسارت‌ها را در چهلستون چشمی می‌دیدیم، یک حدی بود، الان بیشتر شده است و حجم تخریب‌هایش به مرور زمان مشخص می‌شود. 

بسیاری از آسیب‌های ناشی از موج انفجار، لرزش، جابه‌جایی سازه‌ای یا نفوذ رطوبت به آثار تاریخی، بلافاصله قابل مشاهده نیستند. ترک‌های سطحی ممکن است به شکاف‌های عمیق بدل شوند، لایه‌های رنگ و نقاشی دیواری به‌تدریج جدا شوند و تزئینات ظریف، با تأخیر فروبریزند. 

به همین دلیل است که مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان به ایلنا گفت: نخستین اقدام در موضوع آثار تاریخی تخریب شده اصفهان نه مرمت نهایی، بلکه تثبیت وضعیت این آثار است که باید با هدف جلوگیری از گسترش آسیب انجام شود. 

کرم‌زاده تأکید کرد: هدف ما الان این است که تثبیت وضعیت کنیم و بعد مرمت را شروع کنیم و آغاز مرمت‌ها نیز نیازمند اعتبارات است و باید تخصیص داده شود. 

کاشی ۴۰۰ساله را نمی‌توان جایگزین کرد

مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان با تاکید بر تمایز میان خسارت مادی و خسارت معنوی به آثار تاریخی گفت: یک جنبه از خسارات مادی است و جنبه دیگر خسارات معنوی است که به آثار تاریخی اصفهان وارد شده است. یک آیینه صفوی چهلستون که شکسته است و قدمت ۴۰۰ساله دارد الان باید با آیینه جدید جایگزین شود و همین تکرار نبودنی آثار تاریخی است که خسارات معنوی به آثار را افزایش می‌دهد. 

کرم‌زاده با اشاره به آسیب‌های واردشده به تزئینات مسجد امام افزود: یک کاشی مسجد امام که می‌افتد، ۴۰۰ سال قدمت دارد و حالا باید با یک کاشی جدید جایگزین شود. در واقع، آنچه از دست می‌رود فقط یک قطعه کاشی نیست؛ بخشی از پیوستگی تاریخی و اصالت هنری بناست. به همین دلیل، بسیاری از اسناد بین‌المللی در حوزه میراث فرهنگی، خسارت به آثار تاریخی را فراتر از خسارت مالی صرف ارزیابی می‌کنند. 

برآورد خسارت با حضور کارشناسان رسمی

همزمان با ادامه بررسی‌ها، تیم‌های تخصصی برای ارزیابی دقیق خسارات وارد شده به بناهای تاریخی اصفهان به این استان اعزام شده‌اند و آنطور که امیر کرم زاده به ایلنا خبر داده است، صبح دیروز شورای فنی اصفهان برای بازدید و تخمین خسارات به آثار تاریخی به نقاط آسیب دیده عزیمت کردند و ۶ کارشناس رسمی دادگستری نیز به اصفهان عازم شده تا برآورد خسارات را بصورت رایگان انجام دهند. 

او افزود: حضور کارشناسان رسمی دادگستری، از آن جهت اهمیت دارد که گزارش‌های آن‌ها می‌تواند در پیگیری‌های حقوقی، مطالبه غرامت و مستندسازی بین‌المللی مورد استناد قرار گیرد. به‌ویژه زمانی که موضوع از سطح یک حادثه داخلی فراتر رفته و به‌عنوان تعرض به میراث فرهنگی در بستر جنگ مطرح می‌شود. 

خسارت به شهرستان‌ها؛ از کوهپایه تا شهرضا و خوانسار

دامنه آسیب‌های وارد شده به آثار تاریخی اصفهان محدود به بافت تاریخی شهر اصفهان نمانده و دیگر شهرهای استان را نیز دربر گرفته است. بنابر اعلام رسمی، کاروانسرای حمام و بازار تاریخی کوهپایه، مسجد جامع تاریخی، خانه تاریخی ابهری و مسجد تاریخی رئیسان خوانسار، همچنین کارخانه تاریخی نوین و ساختمان تاریخی اداره میراث فرهنگی شهرضا نیز دچار آسیب شده‌اند. 

مریم جلیلوندفرد