سمفونی در میدان جنگ زیر توپ و خمپاره

به گزارش خبرنگار ایلنا، فعالیت‌های هنری در دوران جنگ، نوعی مقاومت فرهنگی محسوب می‌شود که در کنار سایر اقدامات نظامی و سیاسی ایران، این توان را دارد تا هویت ملی و فرهنگی کشور را حفظ کند.

موسیقی ممنوع بود اما درخشید! 

با شروع جنگ ایران و عراق در سال ۱۳۵۹، بسیاری از فعالیت‌های هنری و فرهنگی در ایران به دلیل شرایط جنگی محدود شد. در ادامه بود که بر اساس سیاست‌های اتخاذ شده حمل ساز تنها با ارائه مجوز امکان‌پذیر بود؛ یعنی اینکه موسیقی به هنری ممنوع تبدیل شده بود. اما در ادامه موسیقی، به عنوان یک زبان جهانی، نه تنها در عرصه داخلی بلکه در جبهه‌های جنگ نیز در میان مردم و رزمندگان ایرانی حضور پیدا کرد؛ چراکه مداحی ها و رجزخوانی‌های حماسی نیز موسیقی بودند. 

موسیقی ارکسترال و جبهه

در این میان، ژانری به جبهه راه یافت که پیوندش با رزمندگان  ظاهری بعید داشت؛ چراکه نه مداحی بود و نه روضه و نه پاپ. این ارکستر سمفونیک تهران بود که به مناطق متعدد جنگی رفت. 

حضور ارکستر سمفونیک تهران در دوران جنگ ایران و عراق، نه تنها تأثیری عمیق بر رویکرد فرهنگی و اجتماعی آن دوران داشت بلکه موجب شد که موسیقی ایرانی در قالب‌های مختلف در جبهه‌ها و مناطق مختلف کشور گسترش یابد. این فعالیت‌ها همچنان در حافظه جمعی ایرانیان به‌عنوان نشانه‌ای از توانایی هنر در زمان بحران و جنگ باقی مانده است.

به جرات می‌توان گفت؛ ارکستر سمفونیک تهران به‌ ویژه در برنامه‌های خاصی که برای روحیه‌بخشی به مردم و رزمندگان برگزار می‌کرد، نقشی برجسته داشت.

یک عکس تاریخی ار اعضای ارکسنر سمفونیک در جبهه‌های جنگ با لباس رزم

یک حضور عاشقانه 

ارکستر سمفونیک تهران در آن زمان زیر نظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی فعالیت می‌کرد.  این فضای جنگی و نیاز به حمایت از جبهه‌های نبرد موجب شد که این ارکستر در برخی از مواقع به حمایت معنوی از نیروهای نظامی پرداخته و برنامه‌هایی ویژه برای آن‌ها برگزار کند. برخی از این کنسرت‌ها با هدف تشویق روحیه جنگی و تقویت حس همبستگی ملی برگزار می‌شد.

آنچه این اتفاق و حضور تعداد متعدد رزمندگان را رقم زد، اعضای دغدغه مند آن بودند که به ابن حضور خالصانه تمایل نشان دادند. اجرای ارکستر سمفونیک در جبهه‌های پرخطر به صورت زنده انجام می‌شد؛ که همین موضوع خود گواهی بر رشادت و شجاعت آنها بود. آنها با اجرای برنامه‌های زنده، تلاش می‌کردند تا با آثار موسیقی ایران‌زمین، انگیزه و امید را در دل‌های سربازان زنده نگه دارند.

حاج عمران، فاو، شلمچه تنها برخی مناطقی بودند که اعضای ارکستر سمفونیک تهران با لباس رزم در آنها حضور داشتند. 

همدلی و یک صدایی ارگان‌ها 

اتفاق دیگر که در دهه شصت رخ داد همکاری و همیاری نهادهای نظامی با وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بود که حضور هنرمندان در خطوط مقدم جبهه را هموار کرد. 

این اتفاق، نشان‌دهنده نقش مهم هنر و موسیقی در سیاست‌گذاری‌های فرهنگی کشور بود.زیرا که دولتمردان پذیرفتند موسیقی هنری سازنده است نه مخرب! و نه ممنوع.

در واقع، موسیقی در این دوران نه تنها یک امر هنری، بلکه ابزاری در دست دولت و نظام فرهنگی برای ایجاد همبستگی و روحیه‌ای مقاوم در برابر فشارهای جنگی و سیاسی بود.

یک تقدیر تاریخی!/ شاهدان عینی 

به طور دقیق آماری از تک به تک نوازندگان و اعضای ارکستر سمفونیک تهران در دوران جنگ در دست نیست اما سال ۱۳۹۷ علی‌اکبر صفی‌پور مدیرعامل وقت  بنیاد رودکی ار  اعضای ارکستر جبهه تقدیر به عمل آورد. طی این اتفاق از ٢۶ عضو ارکستر سمفونیک تهران در دوران جنگ تقدیر به عمل آمد؛ افرادی که داوطلبانه برای روحیه بخشی به رزمندگان، جبهه را انتخاب کرده بودند. 

محمدرضا جعفری‌بهنام صدابردار پیشکسوت حوزه موسیقی در همان برنامه به ارائه توضیحاتی موثق پرداخته بود.

به گفته او آنها، گروهی ۲۶ نفره بودند که همگی داوطلبانه به جبهه رفتند.

او افزوده بود: در مجموع نیز سیزده بار به منظور اجرا برای رزمندگان به جبهه سفر کردیم و بسیاری از ما در این سفرها مجروح شدند.

او می‌گوید: ارکستر سمفونیک تهران معمولاً در روزهای پیش از عملیات برای رزمندگان اجرا می‌کرده‌ است. 

جالب اینکه عملیات‌هایی که روزهای بعد از اجرای ارکستر سمفونیک تهران، انجام می‌شده معمولا با پیروزی همراه بوده. 

در بخش دیگری از این دیدار، محمد گلریز خواننده آن سال‌های ارکستر، در سخنانی گفته بود: عزیزانی که برای ملت و مردمشان به جبهه رفتند توقع چندانی ندارند. همه کسانی که در آن سال‌ها با ما به جبهه ‌آمدند، برای خدمت به میهن می‌آمدند. با این حال توقع ما از مسئولان فرهنگی توجه بیشتر به موسیقی حماسی و دفاع مقدس است.

رشید وطن‌دوست خواننده اپرا و کلاسیک یکی دیگر از هنرمندانی است که همراه دیگر اعضای داوطلب ارکستر سمفونیک تهران  به جبهه رغته بود. او سال ١٣٩٧ طی حضور در برنامه‌ای در اینباره توضیحاتی داده بود. 

رشید وطن‌دوست گفته بود: در آن زمان گرچه تجربه چندانی برای اجرای زنده در شرایط خاص را نداشتم و عمده فعالیت‌هایم روی صحنه و اجرای آثار کلاسیک بود اما با افتخار پذیرفتم که در این شرایط سخت برای رزمندگان عزیزمان برنامه‌هایی را اجرا کنیم.

وطن دوست مناطقی که برای اجرا در آن‌ها حضور داشته را اینگونه نام برده بود: در جبهه‌های «حاج عمران»، «فاو»، «شلمچه» و چند منطقه دیگر به رهبری ارکستر نادر مرتضی‌پور برنامه داشتیم و قطعاتی حماسی را برای رزمندگان اجرا کردیم که اتفاقا این شیوه اجرا برای آن‌ها جالب توجه بود.

این خواننده موسیقی کلاسیک افزوده بود: حضور مجموعه نوازندگان و هنرمندان ارکستر سمفونیک تهران در جبهه‌ها آن هم در پادگانی که هزار رزمنده به تماشای برنامه نشسته‌اند برای همه ما تجربه ارزشمندی بود و هیچگاه آن را فراموش نمی‌کنیم. اجرای رپرتوار حماسی در کنار نوحه سرایی‌ها و مداحی‌هایی که طبق روال برنامه‌ها در آنجا اجرا می‌شد شرایط متفاوتی را برای رزمندگان خلق کرده بود و برای ما هم خیلی با اجرای صحنه‌ای تالار وحدت تفاوت داشت. 

آنهایی که جنگ ایران و عراق را به یاد دارند مهرداد کاظمی را می‌شناسند 

نوازندگان و آسیب‌های شیمیایی

و بالاخره در یکی از این سفرها ارکستر مورد حمله شیمیایی رژیم بعث قرار می‌گیرند که مهرداد کاظمی یکی از آنهاست. او در زمان برگزاری مراسم تقدیر از اعضای ارکستر سمفونیک تهران برای مداوا به خارج از کشور رفته بود و پیام ویدئویی‌اش برای مخاطبان پخش شده بود. 

کاظمی در صحبت‌هایش گفته بود: درود می‌فرستم به همه شهدای جنگ و همه کسانی که در این دوران زحمت کشیدند و خیلی از آن‌ها مجروح و جانباز شدند. درود می‌فرستم به همه رزمندگانی که جانفشانی کردند. امیدوارم همه شما عزیزان همیشه شاد باشید. واقعا دلم می‌خواست در این مراسم می‌خواندم و‌ای کاش حالم بهتر بود و می‌توانستم بیایم.

علاوه بر  رشید وطن‌دوست، محمد گلریز و محمد جعفری بهنام از تعدادی دیگر از نوازندگان و عوامل ارکستر سمفونیک تهرانِ دوران جنگ تحمیلی تقدیر به عمل آمده که اسامی آنها بدین قرار است:

احمد عزیز عضو گروه کر، شاهرخ بشردوست گروه کر، منوچهر پناهی نژاد نوازنده، بهروز اسلامی گروه کر، هوشنک گنج ور گروه کر،  مسعود عالمی گروه کر، حسین پاک نهاد گروه کر، جمشید زمان گروه کر، نادر مرتضی پور رهبر ارکستر، حسین تاجیک نوازنده، رضا صنعتی نوازنده، علیرضا حیدری پشتیبانی ارکستر، مسعود لقا نوازنده، سیامک میردادیان نوازنده، هادی منتظری نوازنده، خانواده مرحوم کیومرث میردادیان و خانواده مرحوم امیر بهشتی نوازنده، جاوید مجلسی رهبر ارکستر، حسن حضرلو مدیر کل وقت دفتر موسیقی، سید کمال حاج سیدجوادی معاون هنری وقت وزارت ارشاد، اسماعیل نایب اصل بخش فنی، هوشنگ لشگری بخش فنی، سید قاسم الحسینی بخش فنی، رحیم بقایی صدابردار، مهدی شمس نیکنام خواننده و عضو گروه کر، بهروز خانه آباد عضو گروه کر، فرشید حفظی فر نوازنده، رضا منفرد نوازنده، سعید ساعتچی عضو گروه کر، علی نقی کرمانی پشتیبانی ارکستر، غلامعلی شامی پشتیبانی ارکستر، منصور کریمانی پشتیبانی ارکستر، خلیل علیاری پشتیبانی ارکستر، محمد زمانی پشتیبانی ارکستر، ابراهیم نظری رهبر ارکستر، ارسلان کامکار نوازنده، سیاوش ظهیرالدینی نوازنده، خانواده مرحوم نقی بهاری پشتیبانی ارکستر، خانواده مرحوم علیرضا خورشیدفر نوازنده، کریم قربانی نوازنده، پرویز بیات نوازنده و رضا بوربور پشتیبانی. 

بازتولید آثار جامانده توسط بنیاد رودکی

پروژه «هشت سال و این روزها» طی یکی، دو سال گذشته به همت بنیاد رودکی شکل گرفته است تا میراث موسیقی دوران دفاع مقدس را با بازتابی صادقانه از همدلی هنرمندان با رزمندگان و مدافعان میهن در طول این سال‌ها و ایام زنده نگه دارد.

این اثر با عنوان سرود قلم با آهنگسازی محمد احمدیان، شعر طه حجازی و خوانندگی مهرداد کاظمی، توسط ارکستر سمفونیک تهران و گروه کُر در مهر سال ۱۳۶۱ اجرا شده است. اثر مذکور در قالب پروژه «هشت سال و این روزها» بازتولید شده

سخن پایانی

حال سوال این است که در شرایط فعلی که ایران همزمان با دو کشور غاصب در جنگ است، چگونه می‌توان این همدلی را ایجاد کرد؟ چگونه می‌توان موسیقی را واسطه‌ای برای حماسه‌سرایی تبدیل کرد؛ آنطور که ارکستر سمفونیک تهران در دوران جنگ تحمیلی عمل کرد؟ دوری از تولید آتار سفارشی و فعالیت‌های عاشقانه و وطن پرستانه است که می‌تواند به خلق شاهکارهای تاریخی و اتفاقات مهم بیانجامد. 

برای تکرار موفقیت‌هایی چون اجراهای زنده در جبهه، این هنرمندان هستند که باید پا به میدان بگذارند و بی چشم‌داشت، و نه برای پول و دستمزد به تولید و اجراهای دلی و ملی میهنی بپردازند. باید پذیرفت که تولید آتار سفارشی هرگز جای اجراهای دلی را نخواهد گرفت. به امید آن روز که میهن و وطن و حفظ تمامیت ارضی دغدغه اول و آخر هنرمندان کشورمان باشد.