اسکندر مختاری:
حمله به کاخ گلستان، فلکالافلاک، چهلستون و سایر بناهای تاریخی تعرض به میراث بشری است/ مستندنگاری و آرشیو علمی اسناد، شرط بازسازی و پیگیری حقوقی بناهای آسیبدیده
یک کارشناس میراثفرهنگی با محکوم کردن آسیبهای وارد شده به برخی بناهای تاریخی ایران در جریان حملات اخیر، تاکید کرد که صیانت از حافظه تاریخی ملتها مستلزم مستندنگاری دقیق، آرشیو چندلایه اسناد و ثبت حقوقی خسارات است؛ اقدامی که هم امکان مرمت علمی آثار را فراهم میکند و هم زمینه پیگیری حقوقی در مجامع بینالمللی را مهیا میسازد.
اسکندر مختاری، کارشناس و چهره ماندگار میراثفرهنگی، با اشاره به آسیب وارد شده به برخی بناهای تاریخی ایران در پی حملات اخیر، اظهار کرد: آسیب رساندن به بناهای تاریخی، تعرض به حافظه تاریخی بشر و میراث مشترک تمدن انسانی است؛ از این رو آنچه برای بناهایی چون چهلستون و عالیقاپو رخ داده، از منظر فرهنگی و تمدنی مصداق یک جنایت علیه میراث بشری به شمار میآید و باید بهشدت محکوم شود.
او با بیان اینکه تخریب میراث تاریخی یکی از پیامدهای تلخ جنگها در طول تاریخ بوده است، افزود: در بسیاری از منازعات بزرگ جهانی، آثار تاریخی در معرض آسیب قرار گرفتهاند و همین تجربهها سبب شد که جامعه بینالمللی در قالب کنوانسیونهای متعدد بر ضرورت حفاظت از میراثفرهنگی در زمان جنگ تأکید کند.
مختاری در ادامه با اشاره به تجربه برخی کشورها در مواجهه با تخریب آثار تاریخی در جنگهای جهانی گفت: در اروپا نیز نمونههای متعددی از آسیب به بناهای تاریخی وجود دارد. برای مثال کلیساهایی در آلمان پس از جنگ جهانی دوم آسیبهای جدی دیدند و در برخی موارد، بخشهایی از آنها برای سالها بهعنوان شاهدی تاریخی از نقض قواعد انسانی در جنگ حفظ شد. بعدها با تکیه بر اسناد و مستندات دقیق، روند بازسازی علمی آنها آغاز شد.
این کارشناس میراثفرهنگی افزود: نگاه کشورهای اروپایی به این آثار، صرفاً نگاه مرمتی نبود؛ بلکه آنها از این بناهای آسیبدیده بهعنوان سندی تاریخی برای یادآوری پیامدهای جنگ و ضرورت پایبندی به قواعد انسانی بهره گرفتند.
مختاری با اشاره به تجربه تاریخی ایران در این زمینه تصریح کرد: ایران نیز در طول تاریخ از چنین آسیبهایی مصون نبوده است. در دوران جنگ تحمیلی هشتساله، بخشهایی از میراث تاریخی کشور دچار خسارت شد که برخی از آنها هنوز بهطور کامل مرمت نشدهاند. از جمله میتوان به چهارقاپی قصرشیرین اشاره کرد؛ بنایی ارزشمند از دوره ساسانی که تخریب شد و هنوز بازسازی آن به سرانجام نرسیده است.
او در ادامه با تاکید بر ضرورت اقدامات پیشگیرانه برای کاهش خسارات احتمالی به آثار تاریخی گفت: مهمترین اقدام پیشگیرانه، مستندنگاری دقیق و علمی از بناهای تاریخی است. باید اسناد کامل شامل نقشهها، تصاویر، دادههای فنی و اطلاعات معماری هر اثر در دسترس باشد تا در صورت بروز آسیب، امکان بازسازی علمی و دقیق آن فراهم شود.
مختاری تاکید کرد: این اسناد باید در قالب آرشیوهای تخصصی نگهداری شوند و ترجیحاً در چند مرکز مجزا ذخیره شوند تا در شرایط بحران از بین نروند. وجود چنین آرشیوی، سرمایهای راهبردی برای حفاظت از میراث فرهنگی کشور محسوب میشود.
او با اشاره به ضرورت مستندسازی در زمان بحران نیز گفت: در شرایط بحران نیز باید فرآیند مستندنگاری ادامه یابد تا تمامی خسارات وارد شده بهصورت دقیق ثبت شود. این اسناد در مرحله پسابحران برای ارائه به نهادهای تخصصی و مجامع بینالمللی اهمیت اساسی دارند و میتوانند مبنای راستیآزمایی و پیگیریهای حقوقی قرار گیرند.
این کارشناس میراثفرهنگی در بخش دیگری از سخنان خود به برخی تهدیدهای زیستمحیطی برای آثار تاریخی اشاره کرد و افزود: پدیدههایی مانند باران اسیدی نیز میتواند آسیبهای جدی به بناهای تاریخی وارد کند؛ زیرا نفوذ این ترکیبات به بافت مصالح تاریخی در بلندمدت موجب فرسایش و تخریب تدریجی بنا میشود و نیازمند تدابیر حفاظتی جدی است.
مختاری درباره نقش نهادهای بینالمللی در این زمینه نیز تصریح کرد: نهادهای بینالمللی زمانی میتوانند نقش مؤثری در بررسی و پیگیری این موضوع ایفا کنند که مستندات دقیق و قابل استناد از سوی کشورها ارائه شود. پس از فروکش کردن بحران نیز این نهادها میتوانند با بازدید میدانی و بررسی اسناد، فرآیند راستیآزمایی خسارات را انجام دهند.
او در پایان با اشاره به برخی اصول پیشگیرانه در حفاظت از میراثفرهنگی در شرایط بحران گفت: یکی از اصول پذیرفتهشده در حقوق بینالملل فرهنگی این است که تا حد امکان تأسیسات و کاربریهای نظامی در مجاورت آثار تاریخی قرار نگیرد. همچنین کشورهای درگیر نباید این آثار را هدف قرار دهند. در همین چارچوب، سازوکاری مانند «سپر آبی» برای حفاظت از میراثفرهنگی در زمان جنگ پیشبینی شده است که رعایت آن از اهمیت بالایی برخوردار است.
