سوگل مشایخی مطرح کرد؛
دیوان حافظ؛ میراث ماندگار ایرانی
دیوان حافظ، مجموعهای از اشعار ماندگار است که به عنوان میراثی بیبدیل از ایران کهن به یادگار مانده است.
به گزارش ایلنا، دکتر سوگل مشایخی استاد دانشگاه و محقق شعر پارسی با اشاره به سالروز گرامیداشت خواجه شمسالدین محمد شیرازی متخلص به «حافظ» افزود: با کمی تامل این سوال در ذهن متبادر میشود که چگونه از بین دیوانهای نفیس بیشماری که در این سرزمین وجود دارد، دیوان غزلیات حافظ جایگاهی متفاوت را در دل و روح مردم ایران داشته و کمتر خانهای را میتوان یافت که حداقل یک دیوان حافظ در آن موجود نباشد!
وی افزود: یقینا یکی از دلایل آن، تعمیمپذیری و تفسیرپذیری محتوای غزلیات آن است که هرکس میتواند با هر سطحی از دانش و با احوالی متفاوت، برداشت خاصی از غزلیات داشته باشد و پیام خود را از آن کتاب گرانبها دریافت نماید. غزلیات دیوان حافظ همچون زبان کتابهای آسمانی خصوصا قرآن کریم، قابل تاویل هرمنوتیکی است یعنی میتوان از آن برداشتها و تفسیرهای مختلف داشت به عبارتی، وسعت معانی آن بینهایت است و در هر حال و شرایط و بینشی و بدون توجه به انواع ذهنیات و ارزشها و باورهای گوناگون، پیامهای گوناگون و متنوعی را به مخاطب خود ارسال میکند.
این جامعهشناس خاطرنشان کرد: ما همواره باید در انتخاب شرحهای مختلف حافظ، به ارزشها و باورهای اساسی و هستیشناسی شارحان غزلیات توجه داشته باشیم و اگرنه جویندهی معانی، با تفاسیر متناقضی مواجه میشود که او را دچار حیرانی و سرگردانی خواهد کرد.
این استاد دانشگاه بعنوان مثال، به کلمه «می» اشاره کرد و افزود: برخی از شارحان کلمهی «می» را که ازشاه کلیدهای اصلی در دیوان حافظ است، به (می) زمینی و دنیایی تشبیه میکنند و برداشتهای بسیار متفاوتی با مفسران دیگر دارند، که معتقدند «می» در شعر حافظ، نماد عشق ومعرفت ناب است و «جام و باده و صراحی و…» وسیلهی انتقال این عشق و معرفت و «ساقی»، واسطهی فیض و معرفت که از احوال سالکان آگاه است و هرکسی را به قدر وسعت وجودی و سطح فهم و درکش، سیراب میسازد و «میخانه» مکان مقدسی برای ایجاد حلقههای معاشران و هم مسیران عشق و محل آموختن و بالیدن و صیقل یافتن سالک توسط پیران مغان و مرشدان و سالکان راه طی کرده و «مستی» بیخویشی و سرشار شدن از جلوههای معشوق و بریدن از تمام تعلقات فانی دنیایی.
سوگل مشایخی گفت: بسیار علاقهمند هستم تا پای صحبت شارحانی که (می) را در شعر حافظ به میدنیایی تشبیه میکنند بنشینم و شرح این غزل را از آنها طلب کنم:
دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند
و اندر آن ظلمت شب آب حیاتم دادند
بیخود از شعشعهی پرتو ذاتم کردند
باده از جام تجلی صفاتم دادند
این محقق و مشاور در حوزه امور فرهنگی افزود: به زعم این حقیر، فردی که قرآن را به ۱۴ روایت بیان داشته و به گفتهی خود او، آن را از بر داشته و معرفت الهی را در این سطح چشیده است، و سرایندهی ابیاتی چون ابیات زیر است؛
حافظا در کنج فقر و خلوت شبهای تار
تا بود وردت دعا و درس قرآن غم مخور
و یا
هرگنج سعادت که خدا داد به حافظ
از یمن دعای شب و ورد سحری بود
بدون هیچ تردیدی نمیتواند حدود ۵۰۰ غزل ناب و پر معنا را در وصف یک نوشیدنی دنیایی سروده باشد. آن هم نوشیدنیای که انسان را از حواس پنج گانهی خود نیز غافل و محروم میسازد.
این در حالی است که حافظ معتقد است نوشیدن جرعههای معرفت و میآسمانی، برعکس آن بیحواسی و خواب آلودگی، حواس معنوی انسان را نیز هشیار میسازد «میبده تا دهمت آگهی از سر قضا» و یا در غزل دیگری با صراحت میگوید:
المنة لله که در میکده باز است
زان رو که مرا بر در او روی نیاز است
خمها همه در جوش و خروشند زمستی
وان میکه در آنجاست، حقیقت، نه مجاز است
این استاد دانشگاه یکی دیگر از دلایل درخشش غزلیات حافظ، را وجود مفاهیم ناب کاربردی و حقایق روشنگر زندگی در آن دانست و گفت: دیوان حافظ با همان زبان فاخر و گاه کنایه آمیز، همچون هدیهای زیبا و کارا خود را به مخاطبانش تقدیم میکند و این ابیات کاربردی و ارزشمند با مهارت خاص حافظانه در میانهی ابیات عاشقانه و عارفانه به زیبایی گنجانده شده است همچون:
آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است
با دوستان مروت با دشمنان مداراگر بدی گفت حسودی و رفیقی رنجید
گو تو خوش باش که ما گوش به احمق نکنیم
وی گفت: از نکات دیگر جذابیت دیوان حافظ، استفادهی او از اوزانهای زیبا و متنوع عروضی و آهنگین بودن غزلیات با تطبیق بر معنا و حال و هوای غزل است که ظاهر کلام را برای مخاطب، دلنشین و روح افزا میسازد و در تاثیرگذاری و نفوذ معنا در ذهن او بسیار موثر است.
وی به چند نمونه از اوزان آن اینچنین اشاره نمود:
نمونه وزن طرب انگیز:
گل در بر و میدر کف و معشوق به کام است
سلطان جهانم به چنین روز غلام است
نمونه وزن حزن آلود:
نماز شام غریبان چو گریه آغازم
به مویههای غریبانه قصه پردازم
مشایخی در ادامه در مورد بحث امکان اخذ فال از دیوان حافظ اشاره کرد: فال حافظ شاید به دلیل تفسیرپذیری غزلیات او، از دیرباز مورد توجه ایرانیان بوده است.
آنچه در برداشت خود حافظ از فال در اشعار او نمایان است، تاثیر تفکر و حال مثبت در رسیدن به مقصود است، اینکه فکر خوب و نیکو و مثبت باعث ایجاد حال خوب در انسان و در نتیجه کامیابی او میگردد، پس فال با این تعبیر باید فقط مثبت باشد و میتوان با برداشت مثبت از یک غزل، و ایجاد شور و نشاط ذهنی، به تعقلی تازهتر و نابتر دست یافت.
همچون در بیتی که میگوید؛
رخ تو در نظر آمد مراد خواهم یافت
چرا که حال نکو در قفای فال نکوست
و یا
به ناامیدی ازین در مرو بزن فالی
بود که قرعهی دولت به نام ما افتد
و
روز هجران و شب فرقت یار آخر شد
زدم این فال و گذشت اختر و کار آخر شد
که در این نمونه و تمام نمونههای دیگر در دیوان حافظ، فال به معنا و مفهوم مثبت آن، مورد نظر حافظ است.