معاون راهبردی و امور مجلس رئیس‌جمهور:
ایستادگی ملت در برابر دشمن برآمده از فرهنگ ۱۴۰۰ساله است
معاون راهبردی و امور مجلس رئیس‌جمهور با اشاره به ایستادگی ملت ایران در برابر زیاده‌خواهی‌های دشمنان گفت: ایستادگی درخشانی را که ملت بزرگ ایران در دوران پرفرازونشیب اخیر از خود نشان داده است، نباید یک اتفاق زودگذر و تصادفی دانست؛ این مقاومت، برآیند و عصاره یک فرهنگ غنی 1400 ساله است.
وی با اشاره به پیشینه کتابخانه مجلس و انس و الفت خود با این مرکز در دوران جوانی گفت: من از دیرباز، از دورانی که دانش‌آموز دبیرستانی بودم، هر فرصتی پیدا می‌کردم از این کتابخانه بزرگ و غنی بهره و حظ می‌بردم؛ به‌ویژه یاد می‌کنم از مرحوم عبدالحسین حائری که در گوشه کتابخانه می‌نشستند، غرق در کتاب‌ها و اسناد بودند و خدمات ماندگاری را به یادگار گذاشتند. روح ایشان و روح تمامی کسانی که در پایه‌گذاری و شکل‌گیری این بنای عظیم و فاخر سهیم بوده‌اند، ان‌شاءالله شاد باشد.
اسماعیلی در ادامه به دو آفت در حوزه کتاب و کتاب‌خوانی اشاره کرد و گفت: ما از گذشته تاکنون در حوزه کتاب با دو نگاه اشتباه مواجه بوده‌ایم که می‌توان آن‌ها را نوعی افراط و تفریط دانست؛ وظیفه ما این است که از هر دو دیدگاه فاصله بگیریم و به نقطه تعادل بازگردیم. دیدگاه نخست، تجددزدگی سطحی و نادیده گرفتن تراث است. این نگاه متعلق به برخی تازه‌به‌دوران‌رسیده‌های عرصه دانش است که گمان می‌کنند پشت‌پا زدن به داشته‌های کهن و مواریث گذشته افتخار است و نادیده گرفتن تراث علمی و فکری را مایه مباهات می‌پندارند؛ درحالی‌که حقیقت درست برعکس این پندار است.
وی در تشریح دیدگاه دوم گفت: «ادعای پایان کاروان علم و بی‌نیازی از تألیف جدید» آسیب دیگری است که در این عرصه وجود دارد. نگاه دوم نیز متعلق به کسانی است که گاهی این جمله از زبانشان شنیده می‌شود که: «هرچه لازم بوده، گذشتگان گفته و نوشته‌اند؛ دیگر چه بنویسیم و چه کار کنیم؟ نیازی به کار جدید نیست.» هر دوی این نگاه‌ها کاملاً نادرست است.
اسماعیلی خاطرنشان کرد: کاروان علم همواره در حال پویایی و حرکت است و هر روز افق و یافته جدیدی پدیدار می‌شود. اصلاً رسالت و تکلیف ما این است که به تعبیر قائد شهید، «مرزشکنی علمی» کنیم و هر روز حرف نویی را به جامعه بشری عرضه بداریم. این امر، شأن ایران و شأن اسلام است و ما باید در جهان پیشگام طرح ایده‌ها و سخنان تازه باشیم. اینکه تصور کنیم هرچه گفتنی بوده، بیان شده و نیازی به کار و تألیف جدید نیست، خطایی فاحش است.
درس ابن‌ادریس حلی در کتاب «السرائر» و آسیب‌شناسی تفکر «ما ترک الأول للآخر شیئاً»
وی در بخشی از سخنان خود با اشاره به درس ابن‌ادریس حلی در کتاب «السرائر» اضافه کرد: وی در کتاب سترگ و معروف خود، السرائر، مقدمه‌ای بسیار خواندنی دارد. یکی از آرزوهای من همواره این بوده که پژوهشگری همت کند و این مقدمه را ترجمه کرده و به‌صورت شایسته در اختیار همگان قرار دهد؛ مقدمه‌ای مفصل و بسیار خواندنی درباره عظمت اجتهاد، ارزش قلم نویسندگان و لزوم مرزشکنی در ساحت علم.
وی اضافه کرد: ابن‌ادریس در همان مقدمه کتاب سه‌جلدی السرائر، از روزگار خود لب به گلایه می‌گشاید و می‌گوید: مردم دیگر حوصله خواندن کتاب‌های مفصل را ندارند و به کتاب‌های موجز و کوتاه علاقه‌مند شده‌اند؛ لذا این کتاب السرائر را به‌عنوان اثری مختصر برایشان نوشتم! جالب اینجاست که همین کتابی که ایشان آن را مختصر می‌داند، امروزه از امهات کتب فقهی است که اگر کسی آن را بخواند و درست بفهمد، می‌توان با خاطری آسوده به او اجازه اجتهاد داد! با این حال می‌گوید چون دیدم مردم اهل مطالعه جدی نیستند، این اثر کوتاه را نگاشتم.
اسماعیلی یادآور شد: یکی از جملات تکان‌دهنده‌ای که ابن‌ادریس در آن مقدمه آورده و ذهن مرا بسیار به خود مشغول ساخته، این است: هیچ سخن و باوری برای بشریت زیان‌بارتر و مخرب‌تر از این جمله نیست که بگویند: پیشینیان برای آیندگان چیزی باقی نگذاشته‌اند. ایشان می‌گوید هیچ گزاره‌ای مضرتر از این نیست که بگوییم گذشتگان همه چیز را گفته‌اند و دیگر حرف و زمینه‌ای برای نگارش کتاب جدید باقی نمانده است. شبیه این مضمون را شهید مطهری نیز در یکی از بیانات خود دارند؛ ایشان می‌فرمایند گاهی زیان یک مصرع یا یک ضرب‌المثل نادرست برای یک ملت، از حمله مغول مخرب‌تر است! برای نمونه به مثل معروف «خواهی نشوی رسوا، همرنگ جماعت شو» اشاره می‌کنند و می‌فرمایند این تفکر نابودکننده است.
معاون راهبردی رئیس‌جمهور با اشاره به لزوم نوآوری و بازنویسی معارف گذشتگان به زبان امروزی گفت: منابع ما فوق‌العاده غنی است. وقتی از گذشتگان سخن می‌گویم، منظورم قرون دور نیست؛ همین پدران و پدربزرگان ما تحصیلات خود را با گلستان سعدی آغاز می‌کردند، اما امروزه برخی افراد با داشتن مدرک ا حتی از خواندن درست عبارات آن عاجزند، چه رسد به اینکه بتوانند از معارف آن بهره گیرند! انسان غصه می‌خورد و مصداق این بیت می‌شود: «افسوس که بر گنج خفته‌ای و به رنج اندریم هنوز!» این میراث گران‌بهای ایرانی و اسلامی در دستان ماست، ولی از آن غافلیم.
وی با بیان اینکه در کشور نیازمند راه‌اندازی یک «نهضت نگارش» هستیم تا همگان را به نوشتن ترغیب کنیم، گفت: باید جوانان را به نگارش تشویق کرد.
اصالت تراث کهن، تاریخ علم و ظرفیت‌های بی‌نظیر کتابخانه مجلس
وی با بیان اینکه کهنه خواندن متون کهن سخنی نادرست است، گفت: اولاً این آثار کهنه نشده‌اند، ثانیاً مگر هر اثر کهنی بی‌ارزش است؟ ثالثاً خود «تاریخ علم» یک دانش اصیل و ارزشمند است؛ اینکه بدانیم هر نظریه‌ای را چه کسی، در چه دوره‌ای، با چه تحولاتی و در پاسخ به چه زمینه‌ای مطرح کرده است، خود دانشی بنیادین است که جز با احیا و زنده نگه‌داشتن منابع کهن میسر نخواهد شد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به جایگاه علمی کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی گفت: این نهاد، همان‌گونه که از نامش پیداست، هم کتابخانه، هم موزه و هم مرکز اسناد است؛ دنیایی از گنجینه‌ها و منابع دست‌نخورده در این مجموعه جای دارد. احیای این اسناد و قرار دادن آن‌ها در دسترس عموم و پژوهشگران، رسالتی ضروری است؛ به‌ویژه در شرایط اقتصادی کنونی که تهیه کتاب برای همگان آسان نیست. باید امکانات در اختیار این کتابخانه قرار گیرد تا این آثار را به عموم عرضه کنند.
وی افزود: مرحوم استاد محمدرضا حکیمی معتقد بود دو چیز باید مجانی باشد: نان که غذای جسم است و کتاب که غذای روح است؛ و به همین مناسبت نیز کتابی با عنوان «نان و کتاب» نگاشتند.
اخلاق علمی و تواضع در برابر گذشتگان؛ از علامه مجلسی تا علامه طباطبایی
اسماعیلی با تأکید بر لزوم حفظ اخلاق علمی در قبال اندیشمندان گفت: در مقدمه کتاب شریف بحارالانوار مطلبی دیدم که واقعاً تکان‌دهنده بود. بحارالانوار تنها یک اثر شیعی نیست، بلکه یک دایرةالمعارف بزرگ اسلامی است. مرحوم علامه مجلسی در مقدمه بحارالانوار عبارتی دارد که نشان‌دهنده اوج اخلاق‌مداری، فرهنگ‌شناسی و قدرشناسی اوست.
وی ادامه داد: ایشان با وجود گردآوری آن اثر عظیم (که امروز در 110 جلد چاپ شده است)، تصریح می‌کند: من در این کتاب عمداً تمام احادیث کتب اربعه را نیاوردم، با اینکه بسیاری از آن‌ها روایات متواتر و قطعی‌الصدور بودند. استدلال ایشان حیرت‌انگیز است؛ می‌فرماید: «ترسیدم اگر همه را در اینجا گرد آورم، کتب پیشینیان متروک بماند و بگویند همین بحار ما را بس است! خواستم بخشی از روایات را ذکر نکنم تا جویندگان علم همچنان به آثار و کتب علمای گذشته محتاج بمانند و زحمات قدما فراموش نشود.» ببینید تا چه اندازه برای پیشینیان حرمت و احترام قائل بوده است!
اسماعیلی همچنین گفت: حضرت آیت‌الله جوادی آملی (حفظه‌الله) در جلسات درس خود نقل می‌کردند: در اواخر عمر شریف علامه طباطبایی که ایشان بسیار نحیف و رنجور شده بودند، هنگامی که حدیثی را روایت می‌کردند، تمام سلسله سند و نام راویان را تک‌به‌تک و با زحمت زیاد قرائت می‌کردند. ما به ایشان عرض کردیم: حضرت استاد! با این حال ضعف، لازم نیست همه اسامی را به زبان بیاورید؛ ما خودمان بعداً سند را در کتب حدیثی نگاه می‌کنیم. مرحوم علامه طباطبایی فرمودند: خیر! این بزرگان بر گردن ما حق دارند؛ اینان بودند که این معارف را نسل به نسل برای ما حفظ کردند؛ باید نامشان برده شود تا بخشی از حق سنگین آنان را ادا کرده باشیم.
این مقام مسئول تأکید کرد: کسانی که پیش از ما قلم زده‌اند و به کاوش و پژوهش پرداخته‌اند، چنین حقی بر عهده جامعه دارند. آثار و نسخه‌های خطی، میراث مشترک تمام بشریت است و محروم ماندن جهان از نسخه‌های خطی چاپ‌نشده، پایمال شدن حق بشریت به شمار می‌آید. ما موظفیم این حقوق را بازگردانیم و به احیای این مواریث کمک کنیم؛ زیرا این آثار علاوه بر حق عمومی، شناسنامه هویت ملی و فرهنگی ما ایرانیان است.
نگاه فقهی به مالکیت فکری
اسماعیلی در تشریح نگاه فقهی به مالکیت فردی گفت: همان‌گونه که آثار ما میراث مشترک است و باید در دسترس جهانیان قرار گیرد، ما نیز حق داریم از دستاوردهای علمی دیگران بهره‌مند شویم. یکی از ادله عمیق فقهای ما در مواجهه با برخی مباحث حقوق مالکیت فکری نیز بر همین پایه استوار است. برخی گمان می‌کنند مخالفت‌ها از سر ناآشنایی با مباحث مدرن است؛ خیر، فقها استدلال دارند و می‌گویند هیچ نویسنده یا دانشمندی نتوانسته به‌تنهایی کتابی بنویسد یا نظریه‌ای بیافریند؛ بلکه اثر او محصول تجمیع تمام داشته‌ها و مواریث علمی پیشین بشریت بوده که او تنها جزئی به آن افزوده است. بنا به مثل مشهور «دیگران کاشتند و ما خوردیم، ما بکاریم و دیگران بخورند.» بنابراین، نمی‌توان حق بهره‌برداری از این سرچشمه را از سایر انسان‌ها سلب کرد.
گفتنی است این مراسم، هم‌زمان با نخستین روز هفته کتاب، با حضور محسن اسماعیلی، معاون راهبردی و امور مجلس رئیس‌جمهور، حاجی‌بابایی، نایب‌رئیس مجلس شورای اسلامی، حسین انتظامی، معاون وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، مسعود معینی‌پور، رئیس کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی و جمعی از استادان دانشگاه، پژوهشگران و اصحاب رسانه برگزار شد.
در این آیین، 15 عنوان کتاب از تازه‌ترین منشورات کتابخانه مجلس رونمایی شد.
سخنرانی پیرامون کتاب و کتابخانه و تجلیل از کتابدار برگزیده، از دیگر بخش‌های این برنامه بود.
