کارشناس مسائل بین‌الملل در گفت‌وگو با ایلنا:
ایران در لبه صلح و جنگ قرار دارد/ احتمال توافقی محدود یا وقوع درگیری جدید/ پذیرش میانجیگری روسیه از سوی آمریکا و اروپا بعید به نظر می‌رسد
کارشناس مسائل بین‌الملل، با اشاره به افزایش ابهام‌ها درباره آینده روابط ایران و آمریکا و احتمال ازسرگیری درگیری‌ها، گفت: در شرایط کنونی، هر لحظه ممکن است جنگی رخ دهد یا توافقی محدود حاصل شود که دست‌کم برای مدتی مانع از وقوع درگیری شود. همچنین با توجه به آمادگی روسیه برای کمک به پایان جنگ، پذیرش نقش میانجیگرانه مسکو از سوی آمریکا و کشورهای اروپایی با توجه به تنش‌های موجود میان آنها و روسیه بر سر جنگ اوکراین بعید به نظر می‌رسد.
مرتضی مکی، کارشناس مسائل بین‌الملل، در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا، درباره اظهارات اخیر ولادیمیر پوتین در دیدار با مسعود پزشکیان مبنی بر آمادگی روسیه برای انجام هر کاری به‌منظور کمک به اتمام جنگ، اظهار کرد: شاید در هیچ دوره‌ای از روابط جمهوری اسلامی ایران و روسیه، دست‌کم پس از فروپاشی شوروی، دو کشور تا این اندازه منافع و دغدغه‌های مشترک نداشته‌اند.
وی افزود: این مسئله به روند تحولاتی بازمی‌گردد که طی دست‌کم پنج سال گذشته در روسیه و جمهوری اسلامی ایران رخ داده است. حمله روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ و تحولاتی که جمهوری اسلامی ایران طی چند دهه گذشته در مناسبات خود با غرب تجربه کرده، همچنین تحریم‌هایی که به دلایل مختلف همواره طی پنج دهه گذشته علیه ایران اعمال شده است، دو کشور را به نقطه‌ای رسانده که دشمنان و منافع مشترکی دارند و برای گسترش پیوندها و همکاری‌های اقتصادی، سیاسی، تلاش می‌کنند.
مکی ادامه داد: رویکردها و اظهارنظرهایی که از سوی مقام‌های روسیه و جمهوری اسلامی ایران درباره تقویت پیوندهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی دو کشور مطرح می‌شود، در نتیجه همین تحولات است. فراموش نمی‌کنیم که روسیه و چین در دهه ۸۰ به حدود پنج یا شش قطعنامه علیه جمهوری اسلامی ایران رأی موافق دادند و این مسئله قابل کتمان نیست. در آن زمان، منافع آنها به این سمت بود؛ چراکه با توجه به منافع مشترکی که با اروپا و آمریکا داشتند، در موضوع تحریم‌های ایران هم در کنار آمریکا قرار گرفتند.
این کارشناس مسائل بین‌الملل تصریح کرد: اکنون تحولات به‌طور کلی دگرگون شده و ما در دوره گذار قرار داریم. منافع مشترک ایران و روسیه بیش از منافعی است که این دو کشور در روابط خود با آمریکا و اروپا دارند. بنابراین، اظهارات اخیر پوتین را باید در همین چارچوب مورد توجه قرار داد.
وی با اشاره به اعلام آمادگی پوتین برای کمک به حل‌وفصل مسائل مربوط به ایران، گفت: این موضع از یک جهت نشان می‌دهد که روسیه در چارچوب سیاست‌های امنیتی و دفاعی خود تا چه اندازه برای ایران جایگاه ویژه‌ای قائل است.
مکی خاطرنشان کرد: روسیه طی پنج سال گذشته تحت شدیدترین تحریم‌های اقتصادی، سیاسی و نظامی قرار گرفته است. دولت‌های اروپایی پیش از حمله روسیه به اوکراین هم این کشور را تهدیدی جدی برای خود می‌دانستند. گسترش چتر ناتو به کشورهای جداشده از اتحاد جماهیر شوروی و کشورهای اروپای شرقی، نشانه‌ای از سیاست مهار روسیه بود. با این حال، شکل این سیاست به‌گونه‌ای بود که تلاش می‌شد با نزدیک کردن پیوندهای اقتصادی و سیاسی، روسیه در مرزها و فرایند تصمیم‌سازی خود تحت فشار قرار گیرد.
پذیرش میانجیگری روسیه از سوی آمریکا و اروپا بعید به نظر می‌رسد
وی در ادامه اظهار کرد: اکنون شرایط به آن شکل سابق نیست و روس‌ها با توجه به تحولات صورت‌گرفته، در شورای امنیت سازمان ملل متحد از منافع ایران دفاع می‌کنند. این تحولات نشان می‌دهد که جمهوری اسلامی ایران، با وجود قرار داشتن در شرایطی که از آن به‌عنوان انزوای استراتژیک یاد می‌شود، اکنون در دوره‌ای قرار گرفته که دو قدرت اتمی و دو کشور عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد، شرایط را به گونه‌ای ترسیم کرده‌اند که ایران قدرت مانور بالاتر برای ایستادگی و تاب آوری در مقابل فشار غرب دارد و این دیدگاه روسیه از این جهت مورد توجه است.
مکی در ادامه درباره نقش روسیه در تحولات منطقه و امکان میانجیگری این کشور میان ایران و آمریکا اظهار کرد: به نظر نمی‌رسد آمریکا و کشورهای اروپایی، با توجه به درگیری مستقیم با روسیه در جنگ اوکراین، بخواهند نقش میانجیگری روسیه را بپذیرند. به نظر می‌رسد در این میان، امتیازی به روسیه داده شده است که می‌تواند نشانه‌ای از تأثیر فشارها و پیامدهای جنگ اوکراین بر روابط این کشورها با ایران و نقش‌آفرینی مسکو باشد.
وی در ارزیابی سفر مسعود پزشکیان به ترکمنستان و حضور در نشست منطقه‌ای این کشور گفت: نفس حضور رئیس‌جمهور در نشست‌های چندجانبه‌ای مانند بریکس، سازمان همکاری شانگهای و نشست‌های منطقه‌ای، نشان‌دهنده ظرفیت بالای جمهوری اسلامی ایران است. ایران با ۱۵ کشور همسایه، در چنین شرایطی فرصت‌های بسیاری برای خود دارد تا بتواند تحریم‌های آمریکا را تحمل کند و بخشی از کالاها و زنجیره تأمین مورد نیاز خود را از مسیرهای جدید تأمین کند.
این کارشناس مسائل بین‌الملل افزود: حضور در نشست‌های منطقه‌ای که منافع مشترک بسیاری برای گسترش همکاری‌ها دارند، می‌تواند تا حدودی اهرم تحریم، فشار و محاصره آمریکا را تضعیف کند. شاید این کشورها از نظر عملی نتوانند در سطحی که ما انتظار داریم، نیازهای ایران را تأمین کنند، اما همین حضور از نظر سیاسی، روانی و تجاری ظرفیت‌هایی برای جمهوری اسلامی ایران ایجاد می‌کند تا با گسترش روابط خود با این کشورها، توان بیشتری برای مقابله با تحریم‌های آمریکا داشته باشد.
مکی در ادامه، درباره اظهارات متناقض دونالد ترامپ درباره پایان جنگ با ایران و گزارش‌ها درباره آماده‌سازی طرح حملات شدید سه‌روزه آمریکا علیه ایران اظهار کرد: در خصوص مواضع متناقضی که ترامپ اتخاذ می‌کند، از یک سو درباره گفت‌وگو و پیشرفت در مذاکرات سخن می‌گوید و از سوی دیگر، زمان‌بندی‌هایی برای حمله به ایران مطرح می‌کند و می‌گوید این حمله پیش از انتخابات انجام نمی‌شود و به بعد از انتخابات موکول خواهد شد، سناریوهای مختلفی مطرح شده است. این سناریوها با توجه به ابهام موجود درباره اقدامات آینده آمریکا علیه ایران مورد توجه قرار می‌گیرند.
ترامپ پیش از هرگونه اقدام علیه ایران، هزینه‌های جنگ را محاسبه می‌کند
مکی در ادامه درباره احتمال حمله نظامی آمریکا به ایران و تأثیر آن بر انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا اظهار کرد: همین که با وضعیتی مواجه هستیم که سناریوهای مختلفی درباره سیاست‌های آینده آمریکا در قبال ایران مطرح می‌شود، نشان می‌دهد آمریکایی‌ها با محدودیت‌های جدی مواجه هستند و همچنان در حال محاسبه هزینه و فایده اقدامات خود هستند. آنها در حال بررسی این موضوع هستند که حمله پیش از انتخابات انجام شود یا پس از آن، مذاکرات ادامه پیدا کند یا توافقی صورت بگیرد و هر یک از این گزینه‌ها چه تأثیری بر نتایج انتخابات خواهد داشت.
وی افزود: اینکه ترامپ می‌گوید پیش از انتخابات حمله‌ای انجام نخواهد شد، نشان می‌دهد که او در حال محاسبه هزینه و فایده است؛ چراکه شرایط کنونی به‌گونه‌ای است که در صورت وقوع جنگ، تأثیر آن بر بازار انرژی آمریکا قابل توجه خواهد بود و مخالفت‌ها با جنگ هم افزایش خواهد یافت. این پیامدها باعث شده است ترامپ و جریان جنگ‌طلب در کاخ سفید، پیش از هرگونه اقدام علیه ایران، با احتیاط بیشتری عمل کنند.
این کارشناس مسائل بین‌الملل تصریح کرد: البته این به معنای آن نیست که جنگی رخ نخواهد داد؛ چراکه با رئیس‌جمهوری مواجه هستیم که به هیچ قاعده‌ای پایبند نیست تا بتوان بر اساس آن، روند تحولات آینده را پیش‌بینی کرد.
مکی ادامه داد: ترامپ در صورت حرکت به سمت توافق هم در حال محاسبه هزینه و فایده است؛ زیرا حتی اگر توافقی صورت بگیرد، ممکن است تأثیر آن بر بازار انرژی آمریکا و کاهش قیمت بنزین، دست‌کم در هفته آینده، چندان محسوس نباشد و نتواند کمک قطعی به پیروزی جمهوری‌خواهان در انتخابات کنگره کند.
وی با اشاره به طرح‌های احتمالی آمریکا برای حمله به ایران گفت: این محاسبات باعث شده است سناریوهای مختلفی درباره احتمال وقوع جنگ، میزان و شدت آن و امکان دستیابی به توافق مطرح شود. طرح‌هایی هم از پنتاگون مطرح شده است که بر اساس آنها، ممکن است زیرساخت‌های انرژی ایران طی سه روز هدف قرار بگیرند تا ایران تحت فشار بیشتری قرار گیرد.
این کارشناس مسائل بین‌الملل خاطرنشان کرد: نکته مهم این است که واکنش ایران به چنین طرح‌هایی چگونه خواهد بود. ممکن است آمریکا بتواند بخش‌هایی از زیرساخت‌های انرژی ایران را نابود کند، اما جمهوری اسلامی ایران هم در برابر چنین اقدامی، سناریوهای قدرتمندی در اختیار دارد. این سناریوها باعث می‌شود رئیس‌جمهور و استراتژیست‌های آمریکایی با نگرانی و دغدغه بیشتری درباره حمله مجدد به ایران تصمیم‌گیری کنند.
ایران در لبه صلح و جنگ قرار دارد
مکی افزود: در رسانه‌های آمریکایی نیز به‌طور مکرر سیاست‌های آمریکا زیر سؤال می‌رود و این پرسش مطرح می‌شود که آیا اساساً چنین اقدامی ضرورتی داشته است یا خیر. اگر جنگ ادامه پیدا کند، حتی در صورت موفقیت آمریکا در هدف قرار دادن زیرساخت‌های ایران، دامنه عملیات و واکنش‌های ایران در منطقه بسیار گسترده‌تر خواهد شد. ما نیز در این هفت ماه نشان داده‌ایم که همچنان از ظرفیت‌های نظامی و دفاعی برخورداریم و می‌توانیم ضربه دوم را وارد کنیم.
وی تأکید کرد: زمانی می‌توان ضربه اول را وارد کرد و از آن بهره‌برداری کرد که انتظار ضربه دوم وجود نداشته باشد. هنگامی که یک اقدام نظامی انجام می‌شود و ضربه دوم علیه آمریکا و منافع این کشور در منطقه قطعی باشد، همین مسئله باعث می‌شود آمریکایی‌ها در کنار تهدید، فشار و محاصره، با دوراندیشی بیشتری به مذاکره و توافق توجه کنند.
مکی در پایان گفت: اکنون در لبه صلح و جنگ قرار داریم. هر لحظه احتمال دارد جنگی رخ دهد یا اینکه توافقی محدود حاصل شود که دست‌کم برای مدتی از وقوع جنگ جلوگیری کند.
