قریشی در گفتوگو با ایلنا:
آمریکا نمیخواهد کارت ایران برای بازگشایی هرمز را با قیمت سنگین بخرد/ تهدیدهای واشنگتن نمونه کلاسیک دیپلماسی قهری است
استاد روابط بینالملل و عضو هیات علمی دانشگاه تهران با بیان اینکه آمریکا هرمز را کارت اصلی ایران میداند، گفت: واشنگتن نمیخواهد بازگشایی تنگه هرمز را با هزینه سنگینی که ایران تعیین کرده بخرد.
فردین قریشی استاد روابط بینالملل و عضو هیات علمی دانشگاه تهران در گفتوگو با خبرنگار ایلنا، در پاسخ به این سوال که یک رسانه عبری مدعی حضور نمایندگان عربستان در بخش دوم دیدار نتانیاهو و محمد بنزاید با محور هماهنگی امنیتی در برابر ایران و انصارالله شده است؛ اگر این گزارش درست باشد، حضور عربستان در چنین نشستی چه معنایی دارد؟ آیا شاهد شکلگیری یک هماهنگی امنیتی جدید میان اسرائیل و برخی کشورهای عربی علیه ایران هستیم، گفت: این گزارش هنوز تأیید نشده و باید مشروط تحلیل شود. اگر درست باشد، مهمتر از خودِ حضور، تغییر جایگاه ریاض در بحران جاری از یک بازیگر حاشیهای به یک شریک هماهنگی امنیتی است.
هماهنگی امنیتی با اتحاد ضدایرانی یکسان نیست
بیشترین منفعت عربستان در مهار تنش و بازگشایی هرمز است
این کارشناس حوزه بینالملل تاکید کرد: با این حال هماهنگی امنیتی با اتحاد ضدایرانی یکسان نیست. عربستان از توافق ۲۰۲۳ با ایران تا امروز سیاست پوشش ریسک را دنبال کرده و بیشترین منفعتش در مهار تنش و بازگشایی هرمز است.
وی ادامه داد: پاکستان پیشتر میزبان نشستی با عربستان، مصر و ترکیه بود تا زمینه گفتوگوی مستقیم ایران و آمریکا فراهم شود. پس ریاض هم در مسیر مذاکره است و هم در حال تضمین امنیت خود. اثر این موضوع بر مذاکرات، دوگانه است؛ آمریکا اهرم بیشتری پیدا میکند، اما ایران هم ممکن است آن را محاصرهی امنیتی بخواند و سختگیرتر شود.
اختلاف ایران و آمریکا هم بر سر ترتیب است و هم بر سر ماهیت
ایران امتیاز ملموس را پیش از هر چیز میخواهد
این استاد دانشگاه همچنین درباره اینکه قطر اعلام کرده همچنان در حال میانجیگری میان ایران و آمریکاست و تمرکز فعلی بر ایجاد زمینه مشترک میان دو طرف است ارزیابی شما از این موضوع چیست و مهمترین اختلافات در راه رسیدن به توافق چیست، گفت: در حال حاضر اختلاف هم بر سر ترتیب است و هم بر سر ماهیت. پیشنهاد ایران میخواهد آمریکا ظرف چهار تا پنج روز داراییهای بلوکهشده را آزاد کند، تحریم نفت را بردارد و محاصرهی دریایی را پایان دهد و مذاکرات هستهای ظرف هفت روز آغاز شود.
وی تاکید کرد: ایران امتیاز ملموس را پیش از هر چیز میخواهد، چون به تعهدهای آتی اعتماد ندارد.
آمریکا نمیخواهد کارت ایران برای بازگشایی هرمز را با قیمت سنگین بخرد
قریشی گفت: آمریکا اما هرمز را کارت اصلی ایران میداند و نمیخواهد آن را با هزینهی سنگین بخرد. این یک معضل تعهد معتبر است؛ هر کدام از طرفین میخواهند دیگری اول حرکت کند. میانجیها به همین دلیل روی ترتیببندی کار میکنند.
وی درباره اینکه با توجه به اینکه در پیشنهاد اخیر ایران، بازگشایی تنگه هرمز و سپس آغاز مذاکرات هستهای در یک بازه هفتروزه مطرح شده، برخی گزارشها حاکی از آن است که واشنگتن تمایل دارد موضوع هرمز و پرونده هستهای را در قالب یک بسته واحد دنبال کند، آیا میتوان گفت آمریکا درصدد تبدیل مذاکرات به یک توافق مرحلهای است یا بازگشایی هرمز را به پذیرش تعهدات و امتیازات هستهای از سوی ایران گره زده است؟ گفت: به نظر میآید هر دو خوانش مطروحه تا حدی درست است. در ظاهر، تفکیک هرمز از پروندهی هستهای است تا بحران اقتصادی زودتر مهار شود. در باطن، پیوند هستهای حفظ میشود، چون مقام آمریکایی تأکید کرده بدون پرداختن به برنامهی هستهای توافقی برای پایان جنگ نخواهد بود. پس «مرحلهای» یعنی توالی، نه جدایی.
این تحلیلگر مسائل بین الملل گفت: مسئلهی ایران این است که با بازگشایی هرمز مهمترین اهرم را زود از دست میدهد و در مرحلهی دوم، وعدهی مشوق مبهم میماند. آمریکا هم چنانکه عرض کردم نمیخواهد بازگشایی تنگه را با قیمتی که ایران تعیین کرده بخرد. نتیجه اینکه چارچوب مرحلهای ممکن است، اما محتوای هر مرحله هنوز محل مذاکره است.
آمریکا سقف مطالبات را بالا نگه میدارد تا در معامله فضای امتیازدهی داشته باشد
قریشی همچنین درباره ارزیابیاش از اظهارات ضد و نقیض مقامات آمریکایی مبنی بر اینکه از یک طرف مذاکرات با ایران «مثبت و سازنده» است و از طرف دیگر تأکید میکنند که بدون پرداختن به برنامه هستهای توافقی شکل نمیگیرد، گفت: از نظر منطق دیپلماتیک مواضع مورد اشاره شما لزوماً متناقض نیستند. اولی دربارهی فرآیند است و دومی دربارهی نتیجه. مذاکره میتواند از نظر فنی جدی باشد و همزمان خط قرمز اعلامشده داشته باشد. اما این تفکیک، کارکرد تاکتیکی هم دارد. آمریکا سقف مطالبات را بالا نگه میدارد تا در معامله، فضای امتیازدهی داشته باشد. فشار داخلی هم مؤثر است؛ قیمت دیزل در آمریکا نزدیک رکورد است و ترامپ میخواهد هم توافق را بفروشد و هم ضعیف دیده نشود. بنابراین چارچوب کلی شکل گرفته، اما جزئیات همچنان مورد منازعه است.
تهدیدهای آمریکا نمونه کلاسیک دیپلماسی قهری است
وی همچنین درباره اظهارات وزیر خارجه آمریکا مبنی بر اینکه ایران را به تهدید منافع آمریکا در سراسر جهان متهم کرده و از «پیامد» سخن گفته است، گفت: این نمونهی کلاسیک «دیپلماسی قهری» (coercive diplomacy) است. تهدید سه کارکرد دارد؛ افزایش هزینهی رد پیشنهاد آمریکا برای ایران، اطمینانبخشی به متحدان یعنی اسرائیل و کشورهای خلیج فارس و حفظ اعتبار گزینهی نظامی. ترامپ گزینه از سر گرفتن حملات را کنار نگذاشته است و همزمان با حفظ ارتباط مشغول اهرمسازی است. اما این رویکرد هزینه دارد؛ وقتی امتیازدادن تحت تهدید انجام شود، برای ایران «عقبنشینی» تلقی میشود و پذیرش آن دور از تصور است. مذاکرهی موفق معمولاً به همان اندازهی فشار، به راه خروج آبرومندانه هر دو طرف نیاز دارد.
هسته معامله هنوز آمریکا–ایران است، اما محیط آن چندلایه شده است
مذاکره در سطح دو طرف، اما بقای توافق در سطح منطقه تعیین میشود
این استاد دانشگاه درباره تاثیر و نقش کشورهای منطقه بر مذاکرات گفت: تا حد زیادی هستهی معامله هنوز آمریکا–ایران است، اما محیط آن چندلایه شده است. کشورهای خلیج فارس اصرار دارند در تصمیمگیری دربارهی آیندهی تنگه سهیم باشند. تنش هم به تنگهی بابالمندب کشیده شده است. اسرائیل بازیگر مهمی در عمل است و قطر و پاکستان کانالهای اصلیاند. در نظریهی روابط بینالملل میتوان گفت با یک «مجموعهی امنیتی منطقهای» روبهرو هستیم که در آن هر توافق دوجانبهای بدون تضمین و رضایت حداقلی بازیگران منطقهای شکننده میماند. پس مذاکره در سطح دو طرف، اما بقای توافق در سطح منطقه تعیین میشود.
قریشی همچنین درباره اظهارات عراقچی مبنی بر ارائه طرح ایران از طریق میانجیها به آمریکا تحلیلش و پاسخ احتمالی آمریکا با توجه به شرایط و نقش میانجیها در این دور از مذاکرات گفت: ترامپ طرح ایران را رد کرده، اما انتظار دارد این هفته مذاکرات بیشتری برگزار شود. این یعنی رد قیمت، نه رد گفتوگو. محتملترین پاسخ، نه پذیرش و نه رد کامل است، بلکه نسخهی اصلاحشده عبارت از تعیین زمان مشخص برای مذاکرات هستهای، گشایش تدریجی و متناسب با بازگشایی تنگه در حوزهی داراییها و محاصره و لغو تدریجی تحریم نفتی است.
میانجیها در بازنویسی متن و ایجاد راه خروج آبرومندانه فعال هستند
وی گفت: میانجیهای قطری گفته میشود یک پیشنهاد سازشی به هر دو طرف ارائه کردهاند. نقش میانجیها فراتر از پیامرسانی است. آنها در بازنویسی متن، ایجاد راه خروج آبرومندانه و تقلیل بدگمانی فعال هستند؛ اما ضامن اجرا نیستند و همین محدودیت اصلی آنهاست. این پیشبینی با عدم قطعیت بالا همراه است؛ هرچند اگر ترامپ عاقلانه عمل کند باید در همین مسیر حرکت کند.
