۶ مرز در برابر محاصره اقتصادی؛ همسایگان تا کجا می‌توانند تجارت با تهران را حفظ کنند؟/الگوی بازدارندگی ایران تغییر کرده؛ دیگر منتظر حمله نمی‌مانیم

احسان موحدیان، تحلیل‌گر مسائل بین‌الملل، در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا، درباره عملیات «طرد اقتصادی» آمریکا علیه ایران و نقش کشورهای همسایه در مقابله با این فشارها گفت: این موضوع به شرایط هر یک از کشورهای همسایه بستگی دارد و این کشورها بر مبنای شرایط خاص خود رفتار متفاوتی نشان خواهند داد. نکته مهم این است که این‌بار هدف آمریکا فقط تحریم ایران نیست؛ بلکه هدف، قطع شبکه‌های مالی، تجاری، لجستیکی و کریدوری است که ایران از طریق آنها با همسایگان خود ارتباط دارد و به دادوستد می‌پردازد.

وی ادامه داد: به نظر می‌رسد کشورهایی که در اطراف ایران قرار دارند، هر کدام بر مبنای شرایط خاص خود، رفتار متفاوتی نشان خواهند داد برای مثال، امارات متحده عربی تلاش می‌کند به ایران ضربه بزند؛ چراکه این کشور هم به‌شدت تحت تأثیر اسرائیل قرار دارد و هم به هر حال ما به دلیل همراهی‌هایی که با اسرائیل و آمریکا داشته‌اند، به آنها ضربه زده‌ایم. امارات هم همیشه تلاش کرده است گلوگاه‌های تعاملات مالی، صادرات مجدد و واردات ایران را در اختیار داشته باشد. بنابراین در شرایط فعلی، این کشور تا حد زیادی با آمریکا همراهی می‌کند.

ترکیه تجارت با ایران را متوقف نمی‌کند؛ اما محتاط‌تر می‌شود

این تحلیل‌گر مسائل منطقه گفت: در مورد ترکیه، شرایط متفاوت است. ترکیه در جریان این تحریم‌ها در واقع خیلی با آمریکا همراهی نکرده و تجارت خود را با ایران ادامه داده است. به همین دلیل، آمریکا هم برخورد نسبتاً تندی با ترکیه داشته و یکی از بانک‌های این کشور را تحریم کرده است. واشنگتن می‌خواهد به ترکیه که برخلاف امارات تمایل دارد با ایران همکاری اقتصادی داشته باشد، این پیام را بدهد که تجارت شما با ایران دیگر صرفاً یک مسئله دوجانبه میان ایران و ترکیه نیست، بلکه از نظر آمریکا موضوعی است که با آن مشکل دارد.

موحدیان گفت: با این حال، به نظر نمی‌رسد این اقدامات بتواند تجارت ایران و ترکیه را به‌طور کامل متوقف کند. احتمالاً دو طرف با احتیاط بیشتری به همکاری خود ادامه خواهند داد و از مسیرهای مالی غیرمستقیم استفاده خواهند کرد. قاعدتاً آن بخش از سازمان‌ها و مجموعه‌های اقتصادی و تجاری ترکیه که با ایران همکاری می‌کنند، تلاش خواهند کرد وابستگی کمتری به نظام مالی آمریکا داشته باشند و احتمالاً تمهیداتی هم می‌اندیشند تا تحریم‌های ثانویه آمریکا تأثیر مستقیم کمتری بر فعالیت‌های آنها داشته باشد.

وی ادامه داد: بنابراین ترکیه به‌طور کامل به محاصره اقتصادی آمریکا علیه ایران نخواهد پیوست، اما محتاط‌تر خواهد شد. البته اینکه تصور کنیم ترکیه به خاطر ایران با آمریکا وارد یک جنگ اقتصادی شود، فکر درستی نیست؛ چنین اتفاقی نخواهد افتاد.

موحدیان در ادامه درباره نقش عراق گفت: عراق برای ما حتی از ترکیه هم مهم‌تر است. ما با عراق مرز طولانی داریم و حجم تجارت دو کشور هم بسیار گسترده است. شبکه‌های تجاری دو کشور به یکدیگر تنیده شده و محدودیت‌ها و سختگیری‌هایی که برخی کشورهای دیگر دارند، در مرز ایران و عراق وجود ندارد. به‌راحتی می‌توان کالا میان دو کشور جابه‌جا کرد. دلار و دینار هم در تجارت میان ایران و عراق نقش مهمی دارند. علاوه بر این، کالاهای ایرانی از طریق عراق به نقاط دیگری منتقل می‌شوند و کانال‌های اقتصادی ما در این کشور همچنان فعال هستند. شبکه‌های تجاری و ارزی غیررسمی هم همچنان فعال‌اند و به نظرم عراق کماکان به همکاری اقتصادی با ایران ادامه خواهد داد. البته فشارهای آمریکا را باید در نظر گرفت و باید دید دولت عراق در برابر این فشارها تا چه اندازه تصمیم می‌گیرد که همراهی کند یا نکند، اما به نظر من عراق همچنان برای ایران باقی خواهد ماند و همکاری اقتصادی خود با ایران را ادامه خواهد داد.

چرا ارمنستان برای تجارت ایران با اروپا حیاتی است؟

وی در ادامه درباره ارمنستان گفت: در مورد ارمنستان نیز باید گفت که این کشور، با وجود اینکه بسیار کوچک است و شرایط اقتصادی آن قابل مقایسه با ترکیه نیست، اما یک مزیت بسیار مهم و استراتژیک برای ایران دارد. ارمنستان تنها مرز زمینی مستقیمی است که ما از طریق آن، بدون دردسر، می‌توانیم از مسیر قفقاز به اروپا متصل شویم. همین مرز حدود ۴۰ کیلومتری میان ایران و ارمنستان از این جهت اهمیت بسیار زیادی دارد و تجارت ما با این کشور نیز در حال رشد است.

این تحلیل‌گر مسائل منطقه تصریح کرد: ارمنستان یک کشور محصور در خشکی است و ایران یکی از قابل‌اعتمادترین همسایگان این کشور برای دسترسی به آب‌های آزاد و تجارت آزاد محسوب می‌شود. ارمنستان هرچقدر بخواهد به سمت غرب حرکت کند، در نهایت باید ارتباط خودش را با ایران حفظ کند. درست است که ارمنستان در حال حرکت به سمت غرب است و تمایلی ندارد که به‌عنوان مرکزی برای دور زدن تحریم‌های ایران مطرح شود و نامش در این زمینه بر سر زبان‌ها بیفتد، اما تجارت قانونی و ترانزیت خود را با ایران حفظ خواهد کرد. البته این طور هم نیست  که ارمنستان به نفع ما  وارد شبکه دور زدن تحریم‌های آمریکا شود.

موحدیان گفت: ارمنستان به دلیل مشکلات ژئوپولیتیکی و همچنین دشمنی و اختلافاتی که همچنان با ترکیه دارد، مجبور است روابط خود با ایران را حفظ کند. بنابراین این مرز مهمی است که باید از آن حفاظت کنیم. دلیل اینکه ترامپ می‌خواهد در آن منطقه مسیر موسوم به «مسیر ترامپ» را ایجاد کند و در واقع مرز ما با ارمنستان را تحت تأثیر قرار دهد، دقیقاً به حساسیت همین مرز ۴۰ کیلومتری بازمی‌گردد؛ مرزی که از طریق آن می‌توانیم بخشی از کالاهای مورد نیاز خود را وارد و کالاهای خود را صادر کنیم.

پاکستان در دوراهی ایران و غرب؛ اهرم انرژی در دست تهران

موحدیان درباره نقش پاکستان نیز گفت: از نظر اقتصادی، پاکستان برای ایران اهمیت زیادی دارد. بعد از اینکه محاصره دریایی جدی شد، ایران شش مسیر ترانزیتی را از طریق پاکستان فعال کرد. پاکستان نیز مدتی مقاومت کرد، اما اخیراً طی چند روز گذشته اخباری منتشر شده مبنی بر اینکه تعرفه‌های عجیب و غریبی برای کامیون‌های ایرانی وضع کرده است.

وی ادامه داد: ایران می‌تواند در این زمینه با پاکستان مذاکره کند و علاوه بر آن، به هر حال اهرم‌های فشاری نیز در اختیار ایران قرار دارد؛ به‌خصوص در حوزه سوخت و انرژی. اگر پاکستان بخواهد با ایران همراهی نکند، ایران شاید بتواند از برخی از این اهرم‌ها استفاده کند. البته ظرفیت اقتصادی پاکستان با حجم تجارت دریایی ایران، به هر حال قابل مقایسه نیست. حال باید دید پاکستان در برابر فشار و اعتراض ایران و همچنین اهرم‌هایی که ایران در اختیار دارد، تا چه اندازه با غرب همراهی خواهد کرد و چه تصمیمی خواهد گرفت.

آذربایجان در کنار غرب؛ ترکمنستان فرصتی برای تأمین انرژی و ترانزیت ایران

موحدیان درباره جمهوری آذربایجان هم گفت: رفتار آذربایجان با ایران، رفتار دوستانه‌ای نیست. آذربایجان روابط بسیار نزدیکی با آمریکا، ترکیه و اسرائیل دارد. از طرف دیگر، چون همسایه ایران است، نسبت به آثار اقتصادی و امنیتی تحریم‌ها هم نگرانی‌هایی دارد. با این حال، باکو کانال مهمی برای نجات اقتصاد ایران یا تسهیل صادرات و واردات ایران نیست. البته در یک سطح محدود با ایران همکاری دارد؛ به این معنا که به هیچ عنوان کمکی به دور زدن تحریم‌ها نمی‌کند، اما در حد محدودی تجارت از طریق این کشور جریان دارد. به هر حال، در شرایط تحریم، همین ظرفیت محدود هم مهم است و می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد.

این کارشناس حوزه بین‌الملل ادامه داد: یک ظرفیت مهم و البته کمتر استفاده‌شده هم از طریق ترکمنستان وجود دارد. ترکمنستان از نظر انرژی و ترانزیت برای ایران اهمیت زیادی دارد. در شرایطی که ما با بحران انرژی مواجه هستیم، این کشور می‌تواند به‌خصوص برای واردات گاز مورد استفاده قرار گیرد؛ به‌ویژه برای استان‌های شمالی که ممکن است امسال با کمبود گاز مواجه شوند. از نظر ترانزیت هم ترکمنستان برای ارتباط ایران با کشورهای آسیای مرکزی، روسیه و چین اهمیت دارد. در کنار افغانستان، این مسیرها هم برای ایران مهم هستند.

وی گفت: ترکمنستان می‌تواند در زمینه سوآپ گاز با عراق هم همکاری کند و ما باید پیگیر باشیم که چنین اتفاقی رخ دهد. بنابراین ترکمنستان ظرفیت همکاری با ایران را دارد، اما طبیعتاً این کشور هم حاضر نیست هزینه سنگین تحریم‌های آمریکا را بپردازد. با این حال، با رایزنی و مذاکره می‌توان از ظرفیت‌های موجود استفاده کرد.

چین کلید اصلی حل مشکل محاصره اقتصادی ایران است

موحدیان درباره ظرفیت افغانستان گفت: در مورد افغانستان هم باید گفت که این کشور هم از نظر صادرات و ارزآوری و هم از نظر ترانزیت برای ما اهمیت دارد. افغانستان صنعت گسترده‌ای ندارد که بخواهیم از آن واردات قابل توجهی داشته باشیم، اما در شرایط فعلی، مشکل امنیتی جدی برای ما ایجاد نکرده است. ما می‌توانیم از مسیر افغانستان واردات انجام دهیم، ارز وارد کشور کنیم و در آینده هم از این مسیر برای توسعه ترانزیت مستقیم به چین و همچنین ارتباط با تاجیکستان و دیگر کشورهای آسیای مرکزی استفاده کنیم. این مسئله اهمیت زیادی دارد. البته نباید فراموش کنیم که چین کلید اصلی حل مشکل محاصره اقتصادی ایران است.

وی در پاسخ به این موضوع که محمدباقر قالیباف اخیرا در توئیتی اعلام کرده بود که از ایده چین برای ایجاد یک معماری امنیتی جدید در منطقه استقبال می‌کند و اینکه این معماری امنیتی جدید چقدر می‌تواند در شرایط فعلی برای ایران کمک‌کننده باشد، گفت: چین از تحریم‌های آمریکا علیه ایران حمایت نمی‌کند، اما در مقابل، انتظار دارد تکلیف تنگه هرمز و مسائل امنیتی منطقه مشخص شود و یک ثبات نسبی در منطقه برقرار باشد.

چین برای نجات ایران از تحریم‌ها هزینه سنگین نمی‌دهد؛ باید منافعمان را همسو کنیم

این تحلیل‌گر مسائل منطقه گفت: بالاخره ما باید تکلیف خودمان را در رابطه با چین مشخص کنیم. اینکه آقای پزشکیان به بیشکک می‌رود و در جلسه سازمان همکاری شانگهای یک  دیدار کوتاه  با رئیس‌جمهور چین، که معمار اصلی این سازمان است، دارد، نشانه خوبی نیست و می‌تواند نشان‌دهنده بی‌برنامگی ما در رابطه با چین باشد.

موحدیان گفت: به هر حال، چین مهم‌ترین خریدار نفت ایران و یکی از مهم‌ترین مراکز شبکه پرداخت و حمل‌ونقل مرتبط با نفت ایران است. فشار آمریکا طبیعتاً باعث کاهش حجم تجارت ما شده، اما چین برای نجات ایران از تحریم‌های آمریکا حاضر نیست هزینه سنگینی بپردازد. چین در درجه اول از منافع خودش دفاع می‌کند. بنابراین ما باید به‌گونه‌ای منافع خودمان را تعریف کنیم که خود را با منافع چین همسو کنیم.

وی ادامه داد: در حوزه کریدورها، برای مثال، باید شبکه‌های کریدوری خودمان را مطابق نیازهای چین طراحی کنیم. باید تکلیف تنگه هرمز مشخص شود و همکاری‌های نظامی و امنیتی خودمان را در قالب شکل‌دادن به یک معماری امنیتی ایرانی محور پیش ببریم؛ معماری‌ای که در آن، نظر چین را هم مورد توجه قرار دهیم. همچنین باید مسیرهای زمینی و دریایی مورد نیاز چین را مشخص کنیم و از ظرفیت‌هایی که ایران می‌تواند برای تکمیل این مسیرها استفاده کند، بهره ببریم. به هر حال، باید به‌گونه‌ای رفتار کنیم که تجارت با ایران برای چینی‌ها هزینه‌ای فراتر از حد قابل تحمل ایجاد نکند. در غیر این صورت، آنها قاعدتاً بخشی از تجارت خود با ایران را کاهش خواهند داد.

شش کشور می‌توانند مانع تکمیل محاصره اقتصادی ایران شوند؛ تجارت خارجی ممکن است ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش یابد

این تحلیلگر مسائل  منطقه گفت: در مجموع، روی کاغذ آمریکا در حال اعمال فشار است و در عمل هم این فشارها بی‌تأثیر نبوده است. ممکن است این فشارها در نهایت بتواند حجم تجارت خارجی ایران را حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش دهد، اما باید توجه داشته باشیم که ترکیه، عراق، پاکستان، ارمنستان، ترکمنستان و چین، این شش کشور، ظرفیت‌هایی هستند که باعث می‌شوند محاصره ایران کامل نشود.

موحدیان تصریح کرد: جغرافیای ایران دقیقاً در همین نقطه به یک وضعیت استراتژیک تبدیل می‌شود. ایران باید تلاش کند از مسیر دریا هم این محاصره را بشکند. اینکه ما صرفاً تماشا کنیم و اجازه دهیم آنها هر کاری که می‌خواهند انجام دهند، باید منتفی شود. به‌خصوص اینکه فشار آوردن به این کشورها، برای آمریکا هم هزینه ایجاد می‌کند. چنین اقداماتی باعث افزایش قیمت نفت و گازوئیل در آمریکا می‌شود و طبیعتاً خود آمریکایی‌ها نیز تحت فشار قرار می‌گیرند.

وی ادامه داد: اگر ایران اجازه ندهد کشورهای دیگر هم صادرات نفت، گاز، کود و مواد شیمیایی داشته باشند، قاعدتاً آمریکا را به تجدیدنظر در محاسبات خود وادار خواهد کرد. امارات هم اگر از سوی ایران با ضربه مواجه شود، قاعدتاً رفتار خود را تغییر خواهد داد. ایران به هر حال باید به‌گونه‌ای رفتار کند که همسایگانش از همراهی با آمریکا منصرف شوند. در این صورت، خود آمریکا هم ممکن است از ادامه این روند منصرف شود.

این تحلیلگر مسائل منطقه گفت: در غیر این صورت، اگر بخواهیم این‌گونه نگاه کنیم، آمریکایی‌ها سراغ بانک‌ها و شرکت‌های کشتیرانی، سپس صرافی‌ها و بنادر و همچنین شرکت‌های لجستیکی و واسطه‌های تجاری خواهند رفت و تلاش می‌کنند همه آنها را مسدود یا محدود کنند. بنابراین ایران باید فعال باشد، تجارت خود را گسترش دهد، کریدورهای شمال به جنوب، کریدورهای کالا و انرژی و همچنین شبکه راه‌آهن خود را تکمیل کند تا بتواند از ظرفیت‌های موجود به بهترین شکل استفاده کند.

الگوی بازدارندگی ایران تغییر کرده؛ دیگر منتظر حمله نمی‌مانیم

موحدیان در پاسخ به این موضوع که آیا عملیات پیش‌دستانه اخیر که از داخل ایران انجام می‌شود در راستای شکست محاصره صورت می‌گیرد، گفت: این عملیات پیش‌دستانه خیلی فراتر از بحث شکستن محاصره است. مسئله این است که آمریکایی‌ها تلاش می‌کنند ایران را به زانو دربیاورند تا پیش از انتخابات بتوانند اعلام کنند که به پیروزی رسیده‌اند.

وی ادامه داد: در پاییز هم در آمریکا و هم در اسرائیل انتخابات برگزار می‌شود. بنابراین آنها می‌خواهند بگویند که ایران را شکست داده‌اند. اما اکنون چگونه می‌توانند ادعای پیروزی کنند؟ نه توانسته‌اند تنگه هرمز را کنترل کنند، نه توانسته‌اند ایران را تسلیم کنند و نه اقدام تعیین‌کننده‌ای انجام داده‌اند. برنامه هسته‌ای ایران هم کج‌دار و مریز  همچنان پابرجاست و شبکه مقاومت اگرچه ضربه خورده، اما همچنان فعال است. بنابراین آنها به هیچ شکل نمی‌توانند اعلام پیروزی کنند.

این تحلیلگر مسائل منطقه گفت: آنها می‌خواهند به ایران ضربه بزنند و بعد ادعای پیروزی کنند. ایران هم با حملات پیش‌دستانه می‌خواهد کاری کند که آنها نتوانند اعلام پیروزی کنند، بیشتر تضعیف شوند و چهره و وجهه آنها، چه آمریکایی‌ها و چه اسرائیلی‌ها، آسیب ببیند تا در انتخابات، نتانیاهو و ترامپ با شرایط دشوارتری مواجه شوند و در این شرایط، دست پایین‌تری داشته باشند. بنابراین مسئله اساسی این است که ایران تلاش می‌کند شکست را با این اقدامات به آنها تحمیل کند.

موحدیان گفت: از سوی دیگر، الگوی بازدارندگی ایران هم تغییر کرده است. ایران دیگر منتظر حمله نمی‌ماند و به دفاع پیش‌دستانه روی آورده است. در واقع، زمانی که نقاط کانونی حمله را شناسایی می‌کند، آنها را هدف قرار می‌دهد. ایران می‌داند که اگر منتظر بماند و طرف مقابل فضا را برای حمله مساعد ببیند، قطعاً در تمامی مرزهای کشور کانون‌های حمله را شکل خواهد داد؛ در غرب کشور، جنوب‌شرق کشور و جنوب کشور و از این مناطق حملات خود را انجام خواهد داد. بنابراین ایران پیش از آنکه آنها فرصت حمله زمینی یا هوایی پیدا کنند، اقدام می‌کند تا امنیت کشور محفوظ بماند.

اسرائیل و آمریکا احتمالا از اواسط تا اواخر پاییز برای درگیری گسترده آماده می‌شوند

وی در پاسخ به این موضوع که با توجه به اینکه آنها به دنبال آن هستند که پیش از انتخابات به یک پیروزی دست پیدا کنند، آیا احتمال حمله مجدد و گسترده وجود دارد یا اینکه شاهد همین حملات نقطه‌ای خواهیم بود که مشابه آن را هفته گذشته هم داشتیم، گفت: من بعید می‌دانم که آنها بتوانند تا پیش از انتخابات حمله گسترده‌ای انجام دهند. اولاً از نتیجه چنین حمله‌ای مطمئن نیستند. اگر در این حمله شکست بخورند، شرایط برای آنها بسیار وخیم خواهد شد و حزب جمهوری‌خواه هم تحت فشار زیادی قرار خواهد گرفت. اسرائیل هم همین وضعیت را خواهد داشت.

این تحلیل‌گر مسائل منطقه گفت: از طرف دیگر، شرایط جوی هم باید مساعد باشد و آنها باید زرادخانه خود را بازسازی کنند. همین الان هم در تأمین و جایگزینی ظرفیت‌هایی که از دست رفته، مشکل دارند. ناوهای هواپیمابری که به‌شدت مستهلک شده‌اند و سربازهایی که ماه‌ها روی آب بوده‌اند، خسته شده‌اند و به هر حال اینها احتیاج به بازسازی دارد. اینها آمادگی لازم را ندارند و چون بازسازی ظرفیت‌ها طول می‌کشد، به هر حال مجبورند این درگیری‌ها را تا بعد از انتخابات ادامه دهند. اسرائیل و آمریکا از اواسط تا اواخر پاییز، احتمالاً تلاش خواهند کرد که درگیری گسترده را انجام دهند، ولی من تا قبل از اواسط پاییز خیلی بعید می‌دانم که اینها آمادگی لازم را بتوانند برای اینکه درگیری گسترده‌ای را آغاز کنند، به دست بیاورند.