مشروطه شکست خورد یا مطالباتش ادامه یافت؟/ عباسی: بسیاری از آرمانهای مشروطه همچنان زندهاند
دانشیار علوم سیاسی دانشگاه شیراز با اشاره به غلبه تلقی «انقلاب شکستخورده» در بخشی از ادبیات دانشگاهی درباره مشروطه گفت: اگر همواره بر شکست اهداف مشروطه تأکید کنیم، تداوم بسیاری از مطالبات آن در دورههای بعد را نادیده گرفتهایم؛ از همین منظر، مشروطه را میتوان یک «روایت ناتمام» دانست.
به گزارش خبرنگار ایلنا، ابراهیم عباسی، دانشیار علوم سیاسی دانشگاه شیراز، در نشست «مشروطیت به مثابه میراث ایرانیان و جنبشی ناتمام» گفت: به نظر من، برگزاری چنین نشستهایی اقدام بسیار ارزشمندی است. دستکم نشستهای مختلفی در دانشگاههای سراسر کشور برگزار میشود و این امکان را فراهم میکند که موضوع مشروطه از زوایای مختلف مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد. اگر بخواهیم انقلاب مشروطه را صرفاً بهعنوان یک پدیده متعلق به مرکز کشور مطالعه کنیم، بخش مهمی از واقعیت تاریخی آن را نادیده گرفتهایم. مشروطه در هر استان و ایالت یا ولایت، ویژگیها و صورتبندی خاص خود را داشت. برای مثال، مشروطه در تبریز ویژگیهای خاص خود را داشت؛ مشروطه در اصفهان، مشروطه در شیراز و همچنین مشروطه در دیگر مناطق کشور نیز از ویژگیهای اجتماعی و سیاسی متفاوتی برخوردار بود.
وی گفت: در واقع، جنبش مشروطه در بسیاری از مناطق کشور حضور و نمود اجتماعی و سیاسی داشت و همین موضوع ضرورت مطالعه مشروطه را در سطح ملی و منطقهای نشان میدهد.
این استاد دانشگاه شیراز گفت: انقلاب مشروطه پرسشهای بسیاری را ایجاد کرد که بخش قابل توجهی از آنها همچنان از پرسشهای مهم و معاصر ما هستند. اگر قانون اساسی مشروطه را در چارچوب نظریه قرارداد اجتماعی تلقی کنیم، باید توجه داشته باشیم که حدود ۱۲۰ سال از تدوین آن میگذرد و با وجود این، مباحث و مسائل مطرحشده در آن همچنان تداوم داشتهاند.
عباسی گفت: ملی شدن صنعت نفت، انقلاب اسلامی و حتی برخی از اقدامات دوره رضاشاه پهلوی را نیز میتوان در امتداد برخی مطالبات و آرمانهای مشروطه مورد بررسی قرار داد. بنابراین، مشروطه دستاوردهایی داشته است که بخشی از آنها همچنان در قالب آرمانها و مطالبات جامعه امروز ما هستند.
وی ادامه داد: اگر ادبیات مربوط به مشروطه را بررسی کنیم، با یک پرسش اساسی مواجه میشویم: آیا مشروطه شکست خورد؟ در این زمینه، با مفهومپردازیهای مختلفی درباره مشروطه مواجه هستیم. متأسفانه در ادبیات دانشگاهی، آنگونه که من بررسی کردهام، تلقی «انقلاب شکستخورده» و مفهوم «شکست مشروطه» تا حد زیادی غلبه دارد. در بسیاری از آثار و کتابهایی که در این زمینه نوشته شده، این پرسش مطرح است که آیا اهداف مشروطه شکست خورد یا اینکه این اهداف، به شکلهای مختلف، به حیات و تداوم خود ادامه دادهاند.
عباسی گفت: برخی نیز از تعبیر «ناکام» استفاده میکنند، اما این تعبیر همچنان دارای بار معنایی منفی است. اگر ما همواره تأکید کنیم که اهداف مشروطه در گذشته محقق نشده یا شکست خورده است، در واقع این نکته را نادیده گرفتهایم که بسیاری از اهداف و مطالبات آن همچنان تداوم یافتهاند.
وی ادامه داد: برای مثال، اهداف امنیتی مشروطه در دورههای بعد ادامه پیدا کرد، اهداف نوسازانه آن تداوم یافت و بسیاری از مطالبات مطرحشده در آن دوره همچنان در دورههای بعدی دنبال شد.
عباسی با اشاره به مفهومپردازیهای مثبت مشروطه گفت: عباس امانت در بررسی انقلاب مشروطه، از تعبیری استفاده میکند که آن را «انقلاب معصوم» مینامد. او با توجه به شرایط و نگاه کشورهای خارجی به انقلاب مشروطه، معتقد است که این انقلاب از برخی جهات ویژگی متفاوتی داشت و به دلیل تعداد کمتر کشتهشدگان، در مقایسه با بسیاری از انقلابهای دیگر، از این تعبیر استفاده میکند. البته مشروطه یک انقلاب بود و پیامدهای یک انقلاب را نیز به همراه داشت، اما امانت از تعبیر «انقلاب معصوم» برای توصیف ویژگیهای خاص آن استفاده میکند.
وی ادامه داد: برخی نویسندگان نیز از تعبیر «انقلاب مردمگرا» استفاده کردهاند. برای مثال، آقای آبراهامیان در آثار خود نقش مردم و نیروهای اجتماعی را در انقلاب مشروطه مورد تأکید قرار میدهد. برخی دیگر نیز از مشروطه بهعنوان یک «انقلاب مدرن» یاد کردهاند. البته اگر منظور از مدرن، در تقابل با انقلاب اسلامی باشد و انقلاب اسلامی را سنتی تلقی کنیم، این نوع مفهومپردازی میتواند از نظر علمی محل بحث و چالش باشد. با این حال، تعبیر «انقلاب مدرن» بهعنوان نقطه آغاز یک دوره جدید، میتواند قابل توجه باشد.
این استاد دانشگاه گفت: شاید یکی از بهترین تحلیلها و مفهومپردازیها درباره مشروطه، دیدگاه مرحوم سیدجواد طباطبایی باشد. طباطبایی انقلاب مشروطه را بهعنوان یک پدیده جدید در بستر سنت تحلیل میکند؛ یعنی معتقد است که ایران از طریق توسل به سنتهای خود، امکان پذیرش امر مدرن را فراهم کرد.
وی گفت: او مفهومپردازیهای قابل توجهی درباره مشروطه ارائه کرده است و این ادبیات نیز همچنان در حال گسترش است. از مشروطه بهعنوان «نهضت حقوقی» و همچنین «انقلاب اجتماعی» یاد شده است؛ انقلابی که در آن طبقات پایین جامعه نیز نقش و حضور قابل توجهی داشتند.
عباسی یادآور شد: کتاب کسروی نیز یکی از آثار مهم درباره مشروطه است. او در این اثر، روایت مردم و افراد عادی جامعه را مورد توجه قرار میدهد و از نقش زنان نیز سخن میگوید؛ از جمله در مواردی که زنان در جریان تحولات مشروطه حتی در انتقال سلاح نیز نقش داشتند. همچنین تلاش برای تأسیس بانک ملی و شکلگیری ایده بانک مردم نیز از جمله موضوعاتی است که در روایت مشروطه مورد توجه قرار گرفته است.
وی گفت: برخی مفهومپردازیها درباره مشروطه، ناتمام بودن آن است؛ بنابراین، هنوز برخی دستاوردها در مشروطه همچنان ادامه دارند. از همین منظر، برخی پژوهشگران از مشروطه بهعنوان یک «روایت ناتمام» یاد میکنند. این موضوع برای امروز ما نیز اهمیت زیادی دارد. متأسفانه امروز بهگونهای شده است که به محض مطرح شدن نام مشروطه، گروههایی موضع موافق یا مخالف اتخاذ میکنند، بدون اینکه لزوماً محتوای واقعی مشروطه و مطالبات تاریخی آن را مورد بررسی قرار دهند. ما در جمهوریت هم به مشروطیت میرسیم. این دو در تقابل هم نیستند. بنابراین، باید به مفهومپردازی مثبت مشروطه بیشتر توجه کنیم و آن را ترویج دهیم.