توقف حملات پس از ۱۴ روز در راستای شکل‌گیری مذاکرات است؟/ ترامپ هر زمان دنبال توافق است، تهدیدهایش را افزایش می‌دهد

سید هادی برهانی، عضو هیأت علمی دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران و تحلیلگر مسائل خاورمیانه در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا، درباره ارزیابی خود از ادعای روزنامه وال‌استریت ژورنال درباره انتشار گزارشی مبنی بر مشارکت بحرین و کویت در حمله به ایران عنوان کرد: واقعیت این است که اکنون در منطقه با وضعیتی روبه‌رو هستیم که اسرائیل در تلاش است از این شرایط برای پیشبرد راهبردهای خود استفاده کند. اتفاقی که طی چند سال گذشته در منطقه رخ داد، این بود که به دلیل جنایت‌هایی که اسرائیل در غزه مرتکب شد، از جمله نسل‌کشی و همچنین اقداماتی که علیه کشورهای منطقه انجام داد، نه‌تنها ایران، بلکه ترکیه، قطر، عربستان و سایر کشورهای منطقه را هم به نوعی تهدید کرد. در نتیجه، نوعی همبستگی نسبی میان کشورهای منطقه علیه اسرائیل شکل گرفت.

 آنچه می‌تواند اسرائیل را در منطقه به زانو در بیاورد، همبستگی میان قدرت‌های منطقه است

وی ادامه داد: این همبستگی به‌ویژه در نزدیک شدن قدرت‌های منطقه به یکدیگر نمایان شد؛ به‌گونه‌ای که مصر، ترکیه، ایران و عربستان در حال دستیابی به نوعی اجماع نظر درباره اسرائیل و نحوه مقابله با تجاوزهای این رژیم علیه فلسطینیان و کشورهای منطقه بودند. به نظر می‌رسد این وضعیت برای اسرائیل بسیار نگران‌کننده بود. در واقع، آنچه می‌تواند اسرائیل را در منطقه به زانو در بیاورد، همین همبستگی میان قدرت‌های منطقه علیه اسرائیل است. در شرایط کنونی، به نظر می‌رسد هدف اصلی اسرائیل این است که این همبستگی را که علیه آن شکل گرفته بود از بین ببرد و در نتیجه نگرانی‌های خود را کاهش دهد.

عضو هیأت علمی دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران تصریح کرد: ازاین‌رو، به نظر می‌رسد اسرائیل درصدد پیشبرد این راهبرد است و با توجه به شرایط پیچیده‌ای که در منطقه به وجود آمده، به‌ویژه اختلاف‌نظرهای موجود میان ایران و کشورهای عربی درباره مسائل منطقه، موضوع تنگه هرمز و راهکارهای برون‌رفت از این بحران، تلاش می‌کند این اختلافات را تشدید کند.

برهانی خاطرنشان کرد: یکی از مهم‌ترین ابزارهایی که اسرائیل، با توجه به دسترسی گسترده‌ای که به رسانه‌های بین‌المللی دارد، حتما از آن استفاده می‌کند، ایجاد بدبینی است؛ به این معنا که هم ایران را نسبت به کشورهای عربی بدبین کند و هم کشورهای عربی را نسبت به ایران بدبین سازد. همچنین تلاش می‌کند این بحران و سوءتفاهم کنونی را به یک تنش جدی میان کشورهای منطقه تبدیل کند، به‌گونه‌ای که آن همبستگی از بین برود و بار دیگر، همانند دوران پس از بهار عربی، نوعی تقابل و فاصله میان قدرت‌های منطقه شکل بگیرد. در نتیجه، نگرانی اسرائیل از شرایط منطقه پس از هفتم اکتبر و نزدیکی کشورهای منطقه به یکدیگر کاهش یابد.

وی ادامه داد: من تصور می‌کنم که آن‌ها در حال خبرسازی و شایعه‌سازی هستند تااختلاف فعلی را به یک دشمنی جدی تبدیل کنند؛ به‌گونه‌ای که این کشورها را به‌طور کامل از یکدیگر دور کنند و آن نزدیکی که شکل گرفته بود، از بین برود.

 به نظر می‌رسد روزنه جدیدی برای مذاکره و تفاهم درباره تنگه هرمز ایجاد شده است

این کارشناس مسائل منطقه درباره  اظهارنظرهای متناقض ترامپ و احتمال مذاکره بعد از حملات  ۱۴ شب گذشته درباره ارزیابی اش از اینکه گفته شده پاکستان راه‌هایی برای کمک به احیای مذاکرات متوقف‌شده میان ایالات متحده و ایران با هدف پایان دادن به جنگ را بررسی می‌کند، گفت: موضع پاکستان، موضع‌گیری چین، حتی موضع‌گیری‌های جدید آمریکایی‌ها، از جمله ترامپ و سایر مقامات و همچنین عدم وقوع حمله در دو، سه شب گذشته  را اگر همگی در کنار یکدیگر قرار دهیم، به نظر می‌رسد روزنه جدیدی برای مذاکره و تفاهم درباره تنگه هرمز ایجاد شده است. من این موضوع را بیشتر از این منظر می‌بینم که فرصت جدیدی ایجاد شده است تا این درگیری و تنشی که شکل گرفته و افزایش یافته، از طریق مذاکره و میانجی‌گری کشورهای منطقه به یک تفاهم تبدیل شود و طرفین بتوانند در سایه این تفاهم، به آن یادداشت تفاهم بازگردند.

برهانی در بخش دیگری درباره حضور هیات دیپلماتیک از عمان در ایران گفت: پس از آن یادداشت تفاهم و اتفاقاتی که در تنگه هرمز رخ داد، مشخص شد که ایران و عمان دیدگاه‌های متفاوتی دارند و این تفاوت دیدگاه‌ها تا حدودی در روابط دو کشور تنش ایجاد کرده بود. مشاهده می‌کردیم که این اختلاف‌نظر، هم در موضع‌گیری‌های عمان و هم در موضع‌گیری‌های ایران منعکس شده بود. اما در دو یا سه روز اخیر تحولاتی را شاهد هستیم که به نظر می‌رسد ایران و عمان به یکدیگر نزدیک شده‌اند و شاید به دیدگاه مشترکی درباره تنگه هرمز رسیده باشند. آقای عراقچی هم تا جایی که من مشاهده کردم، در جایی تصریح کرده بودند که اکنون با طرف عمانی، به نوعی، در این زمینه به تفاهم رسیده‌ایم یا به آن نزدیک شده‌ایم. این موضوع هم خود مؤید تحولاتی است که نشان می‌دهد شاید منطقه دوباره به سمت کاهش تنش و دستیابی به یک تفاهم جدید در حرکت است.

وی درباره ادعاهای مربوط به استفاده آمریکا از پایگاه‌های انگلیس و بلغارستان و همچنین ادعای حمله اوکراین به یک کشتی حامل محموله‌های نظامی مرتبط با ایران در دریای خزر و احتمال گسترش درگیری‌ها و باز شدن جبهه‌های جدید، گفت:  تفاوتی که در واقع کارشناسان میان اتفاقاتی که اکنون در تنگه هرمز رخ می‌دهد و اتفاقاتی که پیش از یادداشت تفاهم رخ می‌داد را مشاهده می‌کنند، این است که به نظر می‌رسد تقریباً همه کشورها هم در منطقه و هم در جهان، با این موضع ایران درباره تنگه هرمز مخالف هستند و حتی به سمت مخالفت فعالانه حرکت می‌کنند؛ یعنی تا حدودی هم در حال ورود به عرصه عمل هستند، هم در منطقه و هم در سطح جهان. بنابراین، به نظر من ایران باید این موضوع را در محاسبات خود وارد کند.

عضو هیأت علمی دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران تصریح کرد: در دور نخست، پیش از یادداشت تفاهم، شرایطی که در تنگه هرمز به وجود آمد که البته علت اصلی آن تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران بود، به گونه‌ای بود که تا حدودی جهان موضع ایران را درباره تنگه هرمز و بستن آن درک می‌کرد و چندان با آمریکا برای اقدام فعال به‌منظور بازگشایی آن همراهی نکرد. اما در شرایط جدید، به نظر می‌رسد اوضاع تا حدودی متفاوت است و ایران باید این موضوع را در نظر بگیرد که منطقه و جهان نسبت به موضع‌گیری جدید ما چه رویکردی دارند و این می‌تواند زمینه‌ساز فشار بیشتری بر ایران در این دور جدید از تحولات و تنش‌ها شود.

یادداشت تفاهم، یک متن و یک توافق کاملاً به نفع ایران بود

برهانی با اشاره به اظهارات عراقچی درباره بازگشایی تنگه هرمز براساس بند پنج تفاهم نامه ایران و آمریکا گفت:  این را خک من یک پیام مثبت از سوی ایران تلقی می‌کنم که به نظر من، پیام هوشمندانه و درستی هم هست؛ با این هدف که به آن یادداشت تفاهم بازگردیم. واقعیت این است که آن یادداشت تفاهم، یک متن و یک توافق کاملاً به نفع ایران بود؛ یعنی متن، کاملاً متن مناسبی بود و شاید بتوانم بگویم حداکثر امتیازی بود که ایران می‌توانست از طریق دیپلماسی به دست آورد و آن را به دست هم آورد. بنابراین، اکنون باید اولویت دیپلماسی ایران این باشد که از آن یادداشت تفاهم دفاع کند و اجازه ندهد آن یادداشت تفاهم در معرض تخریب قرار گیرد.

وی گفت: می‌دانیم که اسرائیل، آن یادداشت تفاهم را به هیچ وجه نمی‌پسندد و تمام تلاش خود را به کار می‌گیرد تا آن را از بین ببرد. ایران، برای خنثی کردن این مسئله، باید اولویت خود را بر حفظ آن یادداشت تفاهم قرار دهد و این موضوع نیازمند انعطاف و دیپلماسی است. انتظار می‌رود دستگاه وزارت امور خارجه این مسیر را با جدیت دنبال کند و به نظر می‌رسد صلاحدید کشور هم در همین مسیر باشد.

زمانی که ترامپ قصد دارد به یک توافق برسد، تهدیدهای خود را افزایش می‌دهد

برهانی خاطرنشان کرد: به طور کلی، درباره این تهدیدها، تا اینجا آنچه ما از آقای ترامپ دیده‌ایم این است که اتفاقاً زمانی که ترامپ قصد دارد به یک توافق برسد، تهدیدهای خود را افزایش می‌دهد. من این موضوع را هم بیشتر در همین چارچوب ارزیابی می‌کنم؛ یعنی تلاش می‌کند در مذاکرات و گفت‌وگوهایی که در پشت‌پرده در جریان است، دست برتر را در اختیار داشته باشد. در شرایط فعلی هم به نظر من، هدف او از این تهدیدها اعمال فشار بر ایران است تا با شرایط یا توافقی که آمریکایی‌ها مدنظر دارند، روی خوش نشان دهد.

وی درباره اینکه آیا ارزیابی شما از وقایع چهارده روز گذشته و توقف حملات پس از آن چیست آیا دوباره شاهد حملات گسترده به ایران خواهیم بود یا به میز مذاکره باز خواهیم گشت، گفت: واقعاً نمی‌توانم با قطعیت اظهارنظر کنم. اما آنچه می‌توانم عرض کنم این است که به نظر من جمهوری اسلامی باید از این فرصت استفاده کند و تلاش کند آن یادداشت تفاهم را احیا کند.

عضو هیأت علمی دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران تصریح کرد: واقعیت این است که اگر این درگیری و این وضعیت ۱۴ روزه را به‌طور کلی و در یک ارزیابی اجمالی بررسی کنیم، شرایط خیلی نفع جمهوری اسلامی نبود. از سوی دیگر، واقعیت این است که اکنون تقریباً یک اجماع منطقه‌ای و بین‌المللی علیه ایران در حال شکل‌گیری است. همچنین، اسرائیل هم در منطقه تلاش می‌کند موقعیت برتری پیدا کند؛ به‌ویژه از این جهت که میان ایران و کشورهای عربی فاصله ایجاد کرده و زمینه تنش را فراهم کند. بنابراین، من معتقدم دستگاه دیپلماسی باید از این فرصت استفاده کند و روند امور را به سمت احیای همان یادداشت تفاهم با آمریکا برگرداند.