درمان در مواجهه با هوش مصنوعی؛ انسان هنوز محور تصمیم است
احمد نوروزی، مدرس دورههای مدیریت کلینیکی، در یادداشتی که برای ایلنا نوشته است، تأکید کرد: درمان صرفاً مجموعهای از دادهها، عددها، تصاویر و الگوریتمها نیست؛ درمان، پیش از هر چیز رابطهای انسانی است که در آن علم، تجربه، اخلاق، اعتماد و همدلی به هم پیوند میخورند. از همین رو، هرچند هوش مصنوعی میتواند نظام سلامت را دقیقتر و سریعتر کند، اما نمیتواند جای قضاوت، مسئولیت و درک انسانی درمانگر را بگیرد.
احمد نوروزی، مدرس دورههای مدیریت کلینیکی، در یادداشتی برای ایلنا به بررسی جایگاه نیروهای متخصص انسانی در عصر گسترش هوش مصنوعی در امور درمانی پرداخت و نوشت: با ورود هوش مصنوعی به حوزه درمان، نظام سلامت در آستانه یکی از جدیترین دگرگونیهای علمی و مدیریتی خود قرار گرفته است. امروز سامانههای مبتنی بر هوش مصنوعی میتوانند در تشخیص بیماری، تفسیر نتایج آزمایشگاهی، تحلیل تصاویر پزشکی، پیشنهاد طرح درمان و پیشبینی روند بیماری نقش مؤثری ایفا کنند؛ تا جایی که در برخی حوزهها، مرز میان نقش انسان و ماشین برای بسیاری از فعالان این عرصه مبهم شده است.
پرسش اصلی این است: آیا هوش مصنوعی میتواند جایگزین پزشکان، دامپزشکان، پرستاران و سایر نیروهای درمانی شود؟ یا برعکس، هرچه فناوری پیشرفتهتر میشود، اهمیت حضور نیروی انسانی متخصص، مسئول و دارای درک انسانی بیشتر نمایان خواهد شد؟
در سالهای اخیر، هوش مصنوعی جایگاه پررنگی در خدمات درمانی پیدا کرده است. از تفسیر رادیوگرافی، سیتیاسکن و امآرآی گرفته تا تحلیل آزمایشها، مدیریت پروندهها، تنظیم نوبتدهی، پیشبینی نیاز دارویی و حتی بررسی وضعیت اقتصادی مراکز درمانی، همگی از حوزههایی هستند که فناوریهای هوشمند در آنها بهکار گرفته میشوند. در برخی مطالعات مقایسهای نیز سامانههای یادگیری عمیق در تحلیل تصاویر پزشکی، دقتی برابر یا حتی بالاتر از متخصصان نشان دادهاند.
تجربه پاندمی کرونا در سال ۲۰۲۰ نیز نقطه عطفی در تغییر شیوههای ارائه خدمات درمانی بود. در آن دوره، ارسال تصاویر تصویربرداری پزشکی برای متخصصان، دریافت تفسیر و گزارش از راه دور و استمرار ارائه خدمات بدون حضور فیزیکی کامل، نشان داد که نظام درمان میتواند با بهرهگیری از فناوری، الگوهای تازهای از کار و مدیریت را تجربه کند. این تجربه، مسیر ورود جدیتر ابزارهای دیجیتال و سامانههای هوشمند را به حوزه سلامت هموارتر کرد.
امروز در بسیاری از مراکز درمانی و حتی مراکز دامپزشکی، استفاده از نرمافزارهای تشخیصی، سامانههای تحلیل آزمایشها و ابزارهای هوشمند پایش سلامت رو به افزایش است. این روند آنچنان در بازار درمان جای خود را باز کرده که هوش مصنوعی، در کنار نرمافزارهای بیمارستانی و کلینیکی، به یکی از گزینههای مورد توجه مدیران مراکز درمانی تبدیل شده است.
با این حال، گسترش این فناوری نباید به این برداشت سادهانگارانه منجر شود که نقش انسان در درمان رو به پایان است. واقعیت این است که ارزش نیروی انسانی تنها در انجام امور تکنیکی و تکراری خلاصه نمیشود. درمان، صرفاً فرایندی مبتنی بر داده، تصویر، عدد و الگوریتم نیست؛ درمان، رابطهای انسانی است که در آن علم، تجربه، اخلاق، اعتماد و همدلی به هم پیوند میخورند.
پزشک، دامپزشک، پرستار و دیگر اعضای کادر درمان فقط تشخیصدهنده بیماری نیستند. آنان در لحظاتی کنار بیمار و خانواده او قرار میگیرند که ترس، اضطراب، امید و نگرانی در بالاترین سطح خود است. بیمار تنها به پاسخ آزمایش و نتیجه تصویر نیاز ندارد؛ او نیاز دارد دیده شود، شنیده شود و احساس کند انسانی آگاه و مسئول در کنار او ایستاده است.
در دامپزشکی این ارتباط حتی ابعاد پیچیدهتری پیدا میکند. دامپزشک باید علاوه بر ارزیابی بالینی حیوان، با سرپرست او نیز ارتباطی اطمینانبخش برقرار کند. حیوان بیمار قادر به بیان درد خود نیست و سرپرست او نیز معمولاً با اضطراب و نگرانی وارد فرایند درمان میشود. در چنین شرایطی، تجربه، مشاهده دقیق، مهارت ارتباطی و توان ایجاد اعتماد، نقشی دارد که هیچ الگوریتمی بهتنهایی قادر به جایگزینی کامل آن نیست.
از سوی دیگر، تصمیمات درمانی همیشه بر پایه دادههای علمی و دستورالعملهای از پیش تعریفشده اتخاذ نمیشوند. وضعیت اقتصادی بیمار، شرایط روحی خانواده، محدودیتهای محیطی، امکانات مرکز درمانی، ملاحظات اخلاقی و عوامل اجتماعی، همگی میتوانند مسیر درمان را تغییر دهند. انسان توان درک همزمان این پیچیدگیها را دارد و میتواند میان دانش علمی، شرایط واقعی و ملاحظات انسانی تعادل برقرار کند.
تاریخ پزشکی و دامپزشکی نیز نشان میدهد که پیشرفتهای بزرگ، حاصل خلاقیت، تفکر انتقادی و نوآوری انسان بودهاند. ابداع روشهای تازه درمان، طراحی پروتکلهای نوین و یافتن راهحل در موقعیتهایی که پاسخ آمادهای وجود ندارد، نیازمند ذهنی خلاق و مسئولیتپذیر است. هوش مصنوعی میتواند ابزار کمکی نیرومندی باشد، اما سرچشمه اصلی نوآوری همچنان اندیشه انسانی است.
مسئولیت اخلاقی و حقوقی نیز موضوعی بنیادین در درمان است. در صورت بروز خطا، مسئولیت نهایی بر عهده پزشک، دامپزشک، کادر درمان یا مرکز درمانی است؛ نه الگوریتم و سامانه هوشمند. بنابراین، حضور انسانی ناظر، تصمیمگیرنده، پاسخگو و دارای مسئولیت حرفهای همچنان ضرورتی انکارناپذیر است.
آنچه مسلم است، هوش مصنوعی ماهیت مشاغل درمانی را تغییر خواهد داد. برخی وظایف سنتی، تکراری و زمانبر کاهش مییابند، اما در مقابل، فرصتها و مهارتهای جدیدی پدیدار میشوند. آینده متعلق به نیروهایی است که بتوانند دانش تخصصی خود را با فناوری ترکیب کنند. پزشکان، دامپزشکان و مدیران مراکز درمانی باید توانایی کار با سامانههای هوشمند، تحلیل دادهها و مدیریت دیجیتال را بهعنوان بخشی از صلاحیت حرفهای خود توسعه دهند.
در این مسیر، مهارتهای انسانی مانند ارتباط مؤثر، تصمیمگیری پیچیده، مدیریت بحران، قضاوت اخلاقی و رهبری تیم درمان، ارزشی بیش از گذشته خواهند یافت. نقش نیروی انسانی از انجامدهنده صرف خدمات، به مدیر و تحلیلگر هوشمند فرایند درمان تغییر میکند؛ فردی که از فناوری برای ارتقای کیفیت، کاهش خطا، افزایش سرعت و مدیریت هزینهها بهره میگیرد.
هوش مصنوعی میتواند خطاهای تشخیصی را کاهش دهد، خدمات درمانی را سریعتر کند و به بهبود بهرهوری مراکز درمانی کمک کند. اما اگر درست بهکار گرفته شود، مهمترین دستاورد آن شاید آزاد کردن زمان درمانگران برای بازگشت به جوهره انسانی درمان باشد؛ یعنی گفتوگو، آرامشبخشی، توضیح، همراهی و اعتمادسازی.
بنابراین، هوش مصنوعی نه پایان نقش انسان در درمان است و نه تهدیدی قطعی برای نیروهای متخصص. این فناوری، ابزاری قدرتمند است که اگر در دست انسان آگاه، اخلاقمدار و آموزشدیده قرار گیرد، میتواند نظام سلامت را دقیقتر، کارآمدتر و انسانیتر کند.
آینده نظام درمان بر حذف انسان استوار نخواهد بود؛ بلکه بر همکاری هوشمندانه میان انسان و فناوری بنا میشود. سیستمهای هوشمند میتوانند سریعتر تحلیل کنند و دقیقتر هشدار دهند، اما هنوز نمیتوانند جای همدلی، مسئولیت، خلاقیت، قضاوت اخلاقی و اعتماد انسانی را بگیرند. از همین رو، در عصر هوش مصنوعی، ارزش نیروهای متخصص انسانی نه کمتر، بلکه آشکارتر و تعیینکنندهتر خواهد شد.
