تحلیل خاستگاه آرای کاندیداهای انتخابات از سوی کاویانیراد
مدرس جغرافیای سیاسی دانشگاه خوارزمی با اشاره به خاستگاه آرای دولت منتخب از جمله دانشگاهیان و آرای اهل سنت دربارهی پیام این انتخابات گفت: اشتغال، معیشت، درآمد و مبارزه با فساد، پیامی است که در پس این انتخابات میتوان به واکاوی آن پرداخت.
دکتر مراد کاویانیراد در گفتوگو با شفقنا با اشاره به انتخابات دوازدهمین دورهی ریاست جمهوری در بیست و نهم اردیبهشت ماه اظهار کرد: در این انتخابات، ۷۰ درصد واجدان شرایط پای صندوقهای رأی حاضر شدند. قبل از اینکه وارد اصل انتخابات شویم، لازم است یک زمینه در خصوص فرهنگ سیاسی جامعهی ایران نیز بحث کنیم. فرهنگ ایرانی یا به عبارتی کنش سیاسی جامعهی ایرانی ماهیت ضد قدرتمدار دارد. نمود آن در عرصهی انتخابات به این شکل خواهد بود که هرگاه مردم احساس کنند یک رقیب انتخاباتی در مقابل رقیب دیگر در موضع مظلومیت قرار گرفته است، تلاش می کنند از آن رقیب حمایت کنند.
او عامل اصلی در این موضوع را سنتی تاریخی در جامعهی ایرانی دانست که تحتعنوان شکاف بین حاکمیت و ملت از آن یاد میکنند و افزود: این مشخصه به نوعی این دوره انتخابات هم در آن بازتاب داشت که از آن تحتعنوان ادراک محیطی در حوزهی جغرافیای سیاسی یاد میکنیم. در کشوری زندگی میکنیم که گروهها و جریانهای مختلفی در عرصهی انتخابات فعال هستند. این موضوع، خاستگاههای رأی مختلفی را در کشور ما ایجاد میکند یعنی افراد و جریانها با انگیزههای مختلف در پای صندوقهای رأی حاضر میشوند که عوامل و طیفهای مختلفی را دربرمی گیرد.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه در ایران از نظر ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی -در حوزهی سیاست داخلی و خارجی- با کاستیها و حتی گاه بحرانهایی مواجه هستیم، گفت: این بحث، زمینهی نارضایتی اکثریت جامعهی ایرانی را ایجاد کرده است. یک وجه مشترک بین آرای دو رقیب اصلی در این انتخابات وجود داشت که این وجه مشترک به نوعی هم در صحبتهای آقای رئیسی و هم در صحبتهای آقای روحانی بازتاب داشتند.
او در توضیح این وجه مشترک بین آرای دو رقیب اصلی در این انتخابات اظهار کرد: اکثر مردم نسبت به وضعیت اقتصادی کشور یعنی اقتصاد، اشتغال و فساد پردامنهی حاضر در ساختار حاکمیت معترض هستند. این موارد، وجه مشترک بخش عمدهی آرایی بود که در ترغیب و تشویق مردم به حضور پای صندوقهای رأی نقش داشت. بر این اساس جدا از اینکه مردم به چه جریانی رأی داده باشند، این نمود بسیار آشکاری در مطالبات و خواستهی مردم داشت.
کاویانیراد تصریح کرد: هرکدام از کاندیداها تلاش کردند که به استناد این زمینههای نارضایتی طرح مساله کنند و بگویند برای اینها برنامه داریم اما وضعیت به گونهای پیش رفت که میتوانیم گفت آرایی که در انتخابات این دوره داده شد یا حداقل مربوط به رییس جمهور آقای روحانی است، چند خاستگاه رأی مشخص داشتند.
او ادامه داد: از آن جمله میتوان به آرای برخاسته از نقد قدرت اشاره کرد. به این معنا که بخشی از ناکارآمدی و بحرانهای موجود الزاماً ربطی به دولت چهار سالهی دولت آقای روحانی ندارد و عمدتاً مربوط به چندین دهه مدیریتهای ناکارآمدی است که طبیعتاً پیامد آن به دولت فعلی هم رسیده است. تفاوتی که با دولتهای قبلی وجود داشت، آن بود که در این دوره تحریفها واقعاً در زندگی مردم، اثرگذار ظاهر شدند. بر این اساس بخش عمدهای از تلاش دولت یازدهم معطوف به این بود که در قالب گفتمانهایی بتواند بخشی از این تحریفها را رفع کند که در نهایت به برجام منتهی شد.
این پژوهشگر با بیان اینکه روند انتخابات نشان داد که هنوز تأثیر روانی آن عوامل اقتصادی در جامعهی ما وجود دارد یا هنوز نتوانستند آن اثرگذاری لازم را در زندگی مردم داشته باشند، گفت: هرکدام از افراد موجود در قالب نقد قدرت سعی کردند بخشی از آرا را به سمت خود بکشانند. اگر بپذیریم که دو رقیب اصلی این انتخابات، آقای رئیسی و آقای روحانی بودند؛ آقای روحانی تلاش داشت این مقوله را به مخاطب منتقل کند که من رییس جمهور بودم اما الزاماً قدرت اصلی در اختیار من نبود. من تلاشم این بود که یک رویکرد تعاملگرایانه با کشورهای منطقه و جهان داشته باشم اما عملاً در قالب رخدادی مانند حمله به کنسولگری عربستان و سفارت عربستان بخش عمدهای از سیاست خارجی ما معطوف به این اتفاق شد که عربستانیها هم کمال استفاده را از آن به عمل آوردند و توانستند ایران را در منظر بینالملل، کشوری غیر دموکراتیک و بی ثبات نشان دهند. کشوری که توان محافظت از ساختمانهای کشورهای دیگر را ندارد. روحانی تلاش کرد که این مساله را به رقیب انتخاباتی خود ربط دهد.
او تصریح کرد: تلاش آقای رئیسی هم بر این بود که اگر بحرانی وجود دارد به ناکارآمدی دولت مستقر برمیگردد. در داستان مناظراتی که مطرح میشد، آقای رئیسی حداقل در مناظرهی اول تلاشش بر این بود که چندان در مباحث حاشیهای وارد نشود و عمدتاً به دنبال اثبات خود و تثبیت کسانی بود که به ایشان رأی میدادند. تقریباً در مناظره اول این وجود داشت اما تبدیل به نقد قدرت شد. کاندیداها تلاش میکردند بگویند این قدرت مستمر یا قدرتی که در پس پرده وجود دارد، مانع از عملیاتی شدن مطالبات مردم شده است و همه سعی کردند به نقد قدرت رو بیاورند.
کاویانیراد با اشاره به بحث گزینش مدرن رییسجمهور خاطرنشان کرد: مواردی که اشاره میکنیم هرکدام وزنی از آرا را جابه جا میکنند و یگانه آرای اثرگذار نیستند. تاریخ جمهوری اسلامی ایران نشان میدهد که هر فردی رییسجمهور شده و توانسته است دور اول را به طور کامل طی کند، دور دوم هم رییسجمهور شده است. یکی از عوامل این مقوله به این موضوع برمیگردد که رییس جمهور مستقر حداقل چهارسال وقت برای تبلیغات و رسانهای شدن داشته است و رقبایی که وجود داشتند تقریباً به اندازهی ایشان رسانهای نبودند.
او تصریح کرد: رقبای آقای روحانی- چه آقای قالیباف و چه آقای رئیسی- چند مشکل جدی داشتند. مشکل از این قرار بود که جمنا یا جریان اصولگرایی از مدت زمانی پیشتر روی یک فرد به توافق نرسیده بودند. تقریباً یک هفته قبل از انتخابات بود که بحث در مورد آقای رییسی مطرح شد که در انتخابات حضور پیدا کنند یا خیر! این نکته هم جالب بود که آقای رییسی پس از حضور در انتخابات، اعلام کرد که حضور من در عرصهی انتخابات الزاماً ربطی به جریان جمنا ندارد و جدا از جریان موجود در انتخابات شرکت کردهام.
کاویانیراد با بیان اینکه وقتی آقای رییسی وارد شد، تمام طیفهای اصولگرا پشت سر ایشان قرار گرفتند، گفت: بر این اساس درون اصولگرایی از ماهها پیش راجع به یک فرد به توافق نرسیده بودند. اگر واقعاً به توافق میرسیدند، مدت زمانی طولانی داشتند که بتوانند دربارهی آن فرد تبلیغات کنند. آقای قالیباف هم این مشخصه را داشت. آقای قالیباف حدود یک هفته قبل از انتخابات ریاست جمهوری اعلام کردند که چون از من دعوتی به عمل نیامده است، در انتخابات شرکت نمیکنم یعنی ایشان هم بدون برنامه وارد عرصهی انتخابات شد.
او ادامه داد: طرح مسالهی آقای قالیباف در مناظرات، بیش از این که ناظر بر آن باشد که ایشان برای ادارهی کشور برنامه دارند و برنامهی مشخصی ارائه دهند، عمدتاً به دنبال نوعی فضای منفی سازی علیه دولت مستقر بودند. در نهایت هم با یک ناکامی مواجه و مجبور شد که انتخابات را ترک کند. بر این اساس برنامه این نبود که همهی آنها از قبل حضور داشته باشند. این که گفته میشود رییس جمهور چهار سال فرصت داشته است، جناح مقابل هم طبیعتاً میتوانست اما این کار را نکرد و عمدهی تبلیغات آنها به تقریباً یک ماه مانده به روز انتخابات محدود شد.
این استاد دانشگاه بحث دیگر را جهتگیری گروههای نخبه و گروههای مرجع جامعه خواند و افزود: اگر بپذیریم که کانون و هستهی این گروه را دانشگاهیان تشکیل میدهند، دانشگاهیان در قالب حضور فعال -چه در قالب هیات علمی، چه در قالب دانشجویان- در ستادهای سراسر کشور فعال شدند و عمدتاً دانشگاهیان بودند که مدیریت و رهبری بخش عمدهای از ستادهای آقای روحانی را در سراسر کشور حتی در تهران در اختیار داشتند. علاوه بر اینکه این گروه حضوری پرنمود در فضای مجازی داشتند، در عرصهی مناظرههای انتخاباتی و سخنرانیها نیز کاملاً مشهود بود و اکثر کسانی که به دفاع از موضع آقای روحانی پرداختند، خاستگاه دانشگاهی داشتند.
او با بیان اینکه یکی از دغدغهها و مطالبات دانشگاهی، آزادیهای اجتماعی بود، اظهار کرد: آزادیهای اجتماعی در برنامهها و گفتارهای آقای روحانی نمود بیشتری داشت و عمدتاً تلاش بر جذب حداکثری این گروه از افراد جامعه بود.
کاویانیراد با اشاره به آرای اهل سنت بیان کرد: آرای اهل سنت نشان دادند که طی دو دههی اخیر بیشینهی این آرا به سمت جریان اصلاحطلبی گرایش داشته است. جدای از این که اهل سنت ما در شرق و شمال کشور ساکن باشد، حضور پرشماری در انتخابات داشتند. دوم اینکه جهتگیری حضور آنها هم معطوف به حمایت از جریان اصلاحطلبی بوده است. اهل سنت ما مدعی است که بین میانگین ۶ میلیون حق رأی دارد و طبیعتاً اگر این ۶ میلیون هم شرکت کرده باشند، درصد کلانی از آرای رییس جمهور مستقر را تشکیل میدهند و نشان دادهاند که بیشترین قرابت فکری را به جریان اصلاحطلبی دارند.
او بحث دیگر را آرای زادبومی دانست و اظهار کرد: طبیعتاً اکثر انتخابات ایران نشان داده است که نامزدهای انتخاباتی در استانهایی محل متولد خود، آرای بیشتری را کسب میکنند. هرچند مواردی هم مثل آقای معین و آقای غرضی داشتهایم که رأی چندانی در محل تولد خود نیاوردند. آرای زادگاهی این دفعه حداقل برای آقای رییسی نمود بالایی داشت اما برای آقای روحانی نقش چندانی نداشت. تجربهی گذشته نشان میداد که در استان سمنان از آقای روحانی حمایت بیشتری به عمل بیاید اما نتایج آرا نشان داد که در سمنان چندان مورد اقبال واقع نشده است.
این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه آرای زادگاهی در مورد آقای رییسی نمود داشت، گفت: مسالهای که دربارهی آقای رئیسی برای من جداً جای شگفتی داشت، این بود که در استان خراسان رضوی، اکثریت آرا به سمت آقای رئیسی بود اما در شهر مشهد به عنوان مرکز این استان، بیشترین آرا در شوراهای شهر برای فهرست امید بود که یکی از شگفتیهای این دوره به شمار میرفت.
او بحث دیگر را آرای خاکستری خواند و افزود: هم جریان اصلاحطلبی و هم جریان اصولگرایی، پایگاه ثابتی بین رأیدهندگان و مردم دارند که به نوعی هوادار آنها به شمار میروند و در اکثر انتخابات هم به نفع این دو جریان، فعال میشوند و نقشآفرینی میکنند. در این میان جریانی که وجود دارد و تقریباً در دو دههی اخیر خیلی پررنگ نمود داشته، آرای خاکستری، خفته یا خاموش است. به این معنا که بسیاری از مردم تا زمان نزدیک به انتخابات، برنامهی مشخصی برای انتخابات ندارند یا اساساً نمیخواهند در انتخابات شرکت کنند یا اگر هم بخواهند شرکت کنند، چندان تفاوتی بین نامزدها قایل نیستند و به نوعی در شک و تردید قرار دارند. به همین خاطر هر نامزد انتخاباتی بتواند از رهگذر نقد وضع موجود خوب ظاهر شود، بخش عمدهای از این آرای خاکستری را به سمت خود خواهد کشاند.
کاویانیراد با بیان اینکه بخش عمدهای از آرای خاکستری ناظر بر این است که از وضع موجود ناراضی است، گفت: ناراضی بودن از وضع موجود الزاماً به معنای نارضایتی از حاکمیت نیست و به این معناست که ما وضعیت موجود را نمیپذیریم. به همین دلیل نامزدها تلاش کردند در قالب مناظرات که بیشترین بیننده را هم داشتند، بتوانند حداقل در مناظرهی دوم و سوم بخش عمدهای از آن آرای خاکستری را جذب کنند. به همین خاطر هرچه به سمت مناظرهی سوم کشیده میشد، مناظرات هیجانیتر، عاطفیتر، جدیتر و گاه خشنتر میشد چون حداقل باور بر این بود که اگر میخواهیم جریان آرای خاموش را به سمت خود بکشانیم، باید حداکثر تلاش به عمل بیاید که اینها فعال شوند.
او با اشاره به اینکه تلاش نظام بر این بود که فضای دوقطبی ایجاد نشود اما رقابت نمیتواند دوقطبی نباشد، اظهار کرد: صحبتی که مقام معظم رهبری فرمودند که انتخابات به سمت دوقطبی شدن کشیده نشود، تلاش بر این بود که بازتابهای این رقابت پس از انتخابات، تداوم چندانی در جامعه نداشته باشد. واقعیت این است که بازتابهای روانی ناشی از این وضعیت، جامعه را تا مدت بسیاری به خود مشغول و هزینهی فراوانی هم برای جامعه ایجاد میکند.
او ادامه داد: این بار این دو قطبی شدن که ناگزیر بود، چند حسن داشت. یک اینکه باعث شد مشارکتی ۷۰ درصدی در کشور ما بهوجود بیاید. دوم این که پیامی در آن وجود داشت. پیامی که میتوان به جرأت به آن اشاره کرد این است که دغدغهی مردم معطوف به مقولهی معیشت، اقتصاد و مبارزه با فساد است. رییس جمهور مستقر هم باید این دغدغهها را مدنظر قرار دهد. با این تفاوت که مردم این بار با توجه به شاخصهها و شناسههایی که از حسن روحانی دیدند، بیشینهی آرا به سمت ایشان کشیده شد.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه آقای روحانی چند مشخصهی جدی داشت، گفت: یک اینکه جسارت بر کلام داشت. بخش دوم این بود که توانست آرای دانشگاهیان را به سمت خود جذب کند. بخش عمدهی دغدغهی دانشگاهیان معطوف به آزادیهای اجتماعی بود. در بحث سیاست خارجی هم آقای روحانی در قالب دفاع از برجام و دفاع از تعامل دولت ایران با بقیهی کشورها توانست این اطمینان خاطر را بهوجود بیاورد که اگر دولت مستقر دوباره برای دور دوازدهم تکرار شود، تلاش جدی خود را خواهیم کرد که از تحریمها کم کنیم و همچنین تعامل را با دنیا بیشتر کنیم.
او با تأکید بر اینکه در عین حال جناح اصولگرا نتوانستند به مخاطب بقبولانند که اگر ما در کرسی ریاست جمهوری قرار گرفتیم میتوانیم با دنیا نگاه تعاملگرایانهای داشته باشیم، گفت: بر این اساس به رغم نقدهایی که به دولت مستقر وجود داشت، اکثریت مردم به این نتیجه رسیدند که دولت مستقر با توجه به وعدههایی که داده است، توان و امکان بیشتری دارد که وعده های خود را عملیاتیتر کند. به همین خاطر دیدیم که شمار فراوانی از مردم پای صندوق های رأی حضور پیدا کردند و این به معنی تأیید نظام جمهوری اسلامی ایران است.
کاویانیراد با بیان اینکه ایران در منطقهی بیثباتی که مربوط به کمربند شکنندهی جهان است، قرار دارد، اظهار کرد: تقریباً همهی کشورهای پیرامون جمهوری اسلامی، کشورهای بیثباتی هستند که گاه بازتاب این بیثباتیها در کشور ما هم نمود پیدا میکند بنابراین ثبات و امنیت کشور برای مردم ما مهم است. بعد این که اشتغال، معیشت، درآمد و مبارزه با فساد، پیامی است که در پس این انتخابات میتوان به واکاوی آن پرداخت.
او با اشاره به بحث محیط زیست در روند انتخابات گفت: این موضوع هم در مناظرهی اول نمود بیشتری داشت و حداقل در گفتارهای آقای میرسلیم پررنگتر نمود پیدا کرد. دولت در این دوره در خصوص محیط زیست موفقیت خوبی داشت. یکی از خوشاقبالیهای دولت این بود که بخش عمدهای از بارش که در کشور ما در نیمهی دوم سال اتفاق افتاد باعث شد بسیاری از معضلات زیست محیطی که محدود به خشک شدن پهنآبها میشد، رفع شود. از طرف دیگر تیم محیط زیستی رییسجمهور هم در قالب رسانهها پیامهای موفقیتآمیزی درخصوص اینکه ما توانستیم بخشی از معضلات را حل کنیم به فضای مجازی و مخاطبان منتقل کردند و هم به نوعی در گفتارهای رییس جمهور هم وجود داشت که یکی از دغدغههای ما مسالهی محیط زیست است.
این استاد دانشگاه در پایان تصریح کرد: برنامهی ششم اقتصادی اساساً ماهیت و رویکرد اکولوژیک نسبت به مدیریت کشور دارد. بههمین خاطر به نظر میرسد حداقل در بحث محیط زیست دولت آقای حسن روحانی نسبت به بقیه خوشتر درخشید. بخش عمدهای از برنامهی ششم که مطرح شده یک درونمایهی اکولوژیک یا بوم شناختی داد. به این معنا که محیط زیست در توسعهی کشور، یکی از شاخصهای اساسی در مقولهی توسعه محسوب میشود. از همین منظر هم بهتر از بقیهی نامزدها توانست آرای کسانی را که دغدغهی محیط زیستی داشتند به سمت خود جذب کند.