درآمد نخستین بلیتهای اتوبوس در ایران در چه کاری هزینه شد
درباره ورود اتوبوس به ایران و شکلگیری ساختار اتوبوسرانی به ویژه در پایتخت، تاکنون گزارشهایی گوناگون اما یکسان منتشر شده است.
به گزارش ایلنا روزنامه شهروند نوشت. آگاهیهایی گسترده درباره چگونگی رواج اتوبوسهای مسافربری درون و برون شهری در تاریخ ایران وجود ندارد؛ منابع تاریخی نیز چندان در اینباره سخن نراندهاند، تنها در میان سندهای بایگانیها به ویژه گزارشها، عکسها و دیگر نوشتههای مطبوعات تاریخی، روایتهایی از این پدیده میتوان یافت. درباره ورود اتوبوس به ایران و شکلگیری ساختار اتوبوسرانی به ویژه در پایتخت، تاکنون گزارشهایی گوناگون اما یکسان منتشر شده است. سه روایت زیر اما نکتههایی جذاب درباره چگونگی مسافرت با نخستین نمونههای اتوبوس در ایران، برنامه حکومت برای نظامبخشی به اتوبوسرانی در شهر و کوشش برنامهریزان حکومتی برای شکلگیری فرهنگِ همخوانی با این پدیده نو در خود جای دادهاند.
نخستین تجربه سفر با ماشین سیمی
رمضانعلی شاکری، پژوهشگر برجسته تاریخ و فرهنگ مردم قوچان در کتاب منتشرنشده «زیستنامه» خویش روایتی جالب از مسافرت با اتومبیلهای سیمی دارد. او ماجرای سفر از قوچان به مشهد به همراه پدر را در روزگار کودکی، در دهه ١٣٠٠ خورشیدی، با آن وسیله همگانی نقلیه چنین توصیف کرد است «پدرم در ارتباط با شغلش سالی دو سه نوبت برای خرید ورق برنج به مشهد مسافرت میکرد. بهر صورت این نوبت پدرم مرا همراه خود به مشهد برد. در آن زمان برای سفر به مشهد فقط دو دستگاه ماشین سیمی بود که خیلی کم اتفاق میافتاد با ماشین حرکت کنند، بیشتر با گاریهای یک اسبه یا دو اسبه مسافرت انجام مییافت. دو دستگاه ماشین قوچان هم سیمی بود که به رانندگی دو نفر ارمنی حرکت می کرد. ماشین سیمی مانند وانتبارهای امروزی قدری بزرگتر که اطراف آنرا با دیوارههای سیمی پوشش داده بودند و اما مسقف. من خود به نقل مادرم در خردسالی یک نوبت با گاری به مشهد سفر کردهام که یک شب را در یکی از کاروانسراهای بین راه توقف داشتهایم. اینک که با ماشین سیمی همراه پدرم هستم اولین سفرم با اتومبیل است».
روایت شاکری از سفر با این اتومبیلهای ویژه که نخستین نسل خودروهای موتوری جابهجایی همگانی در ایران به شمار میآمدهاند، نشان میدهد شرایط سفر با آنها چه اندازه سخت بوده و به چه شیوههایی انجام میگرفته است «عبدالله گاراژدار از گاراژ آذربایجان قوچان، مسافرین را در کف ماشین روی همان باروبنهشان و رختخوابهایشان با دقت و ظرافت به گونهایکه مردان یک طرف ماشین و زنان طرف دیگر و بچه در کنار پدر یا مادرشان در وسط ماشین باشد ظرفیت ماشین را تکمیل میکند، وقتی میبیند یکی دو نفر جاماندهاند، با صدای بلند میگوید برای سلامتی خودتان صلوات بلند بفرستید. با صدای صلوات چون شکمها علیالقاعده تو رفته و قدری کوچک میشود، دو مسافر جامانده را با مهارت تمام داخل ماشین قالب میکند و با بستن طناب که بمنزله درب آخر ماشین است، با صدای بلند میگوید بسلامت ماشین حرکت میکند».
نکته دیگر در روایت این پژوهشگر فرهنگ و تاریخ مردم قوچان، وضعیت نامناسب مسیرهایی است که این شبهاتوبوسها از آنجاها میگذشتهاند «در بین راه ماشین با جاده شنی پر از دستانداز و از درون مسیلها و بریدگیهای جاده میگذرد و گاهی که از رودهای بین جاده ماشین میگذرد، در وسط آب ماشین خاموش میگردد و برخی در وسط جاده شنی با پنچر شدن لاستکی مواجه میشود که ناچار مدتی متوقف و یا نیاز به هل دادن دارد که از مسافرین کمک میگیرد، بهر صورت بعد از گذشت ٥ یا ٦ ساعت با دیدن سختیها و گرفتاریهای بین راه نزدیکی مشهد از دور اشعه طلائی گنبد در زیر تابش آفتاب چشم خسته مسافر را با نگاه تلالو آن روشن میسازد که صدای بلند صلوات مسافرین حکایت از آن دارد. دقایقی نمیگذرد که با صورتهای گردآلود و خسته ولی با قلبی شادمان وارد شهر مشهد میگردند».
جواز بلدیه برای اتوبوسهای شهر و شمیران و جادههای اطراف
دولت در روزگار پایانی حکومت قاجار کوشید نظامی برای اداره و نظارت اتوبوسهای شهری پدید آورد. بلدیه تهران که نهادی نوپا به شمار میآمد موظف شد مقررات و ضوابطی برای فعالیت اتوبوسها در پایتخت برقرار سازد. آنگونه که اسناد تاریخی نشان میدهند میزان کرایه، زمان کار، تثبیت خطوط و آییننامه انضباطی از جمله این مقررات بود. اتوبوسرانی در تهران اما پس از برافتادن حکومت قاجار و روی کارآمدن نظام تازه دگرگون شد. بلدیه به عنوان یک نهاد تاثیرگذار در دوره تازه با قدرتی که در دست داشت کوشید تغییرهایی در چهره پایتخت پدید آورد. آسفالت کردن خیابانها، خیابانکشیهای تازه، تعریف خطوط فعالیت اتوبوسها، الزام رانندگان اتوبوسها به گرفتن جواز فعالیت، تعیین هزینه بلیت و نیز کوشش برای ایجاد فرهنگ همگانی اتوبوسسواری از جمله فعالیتهای مهم در این حوزه به شمار میآید. بلدیه تهران، اعلانی در مجله بلدیه به تاریخ ٢٨ شهریور ١٣١١ درباره «ضوابط حمل مسافر با اتوبوس و اتوموبیلهای بزرگ» منتشر کرده است که نکتههایی درباره چگونگی رواج این دسته از خودروها پیش رویمان میگذارد. بلدیه با انتشار این اعلان به صاحبان اتوبوسها اینگونه اخطار میدهد «صاحبان اتوبوس که میخواهند در شهر و خطوط شمیران و زاویه مقدسه و جادههای اطراف شهر کار کنند باید تا روز بیستم ماه جاری باداره عائدات بلدیه مراجعه نموده جواز تحصیل نمایند. به اتوبوسهائی که تا روز مزبور ثبت نشده و جواز نگرفته باشند بعدا اجازه کار کردن در شهر و جادههای اطراف شهر داده نخواهد شد». بلدیه تهران البته یک سال پیش از این تاریخ، «لایحه راجع بعوارض اتوبوسهای کرایه شهری» را که در ١٢ اردیبهشت ١٣١٠ به تصویب هیات دولت رسیده بود، به اجرا گذاشت. بر اساس آن مصوبه «کلیه اتوبوسها» موظف میشدند «در مقابل وجهی که از مسافر دریافت میدارند بلیط تسلیم کنند». صاحبان اتوبوسها نیز باید «بلیطهای چاپ شده تهیه نموده بمهر شعبه وصول عواید بلدیه برسانند و الا مورد تعقیب قانونی واقع خواهند شد». بلدیه همچنین از عوارض بلدی که از بلیتها برمیداشت «برای کمک بمصارف مرمت و تسطیح خیابانهای شهر تهران» اختصاص میداد.
اتوبوسهای متعدد در خیابانهای وسیع و قشنگ برای رفاهیت مردم
آغاز فعالیت اتوبوسرانی در ایران و تهران، همچون بسیاری دیگر از پدیدههای تازه با مسایل و مشکلاتی به ویژه در زمینه فرهنگی روبهرو بوده است. مجله بلدیه در شماره اردیبهشت و خرداد ماه ١٣١٠ در مقالهای با نام «مهیای رسوم جدید» به گوشههایی از رفتار اجتماعی ایرانیان به ویژه در برابر دگرگونیها و پدیدههای نو در آن روزگار اشاره کرده است که بخشی از آن به کنش آنان هنگام بهرهگیری از اتوبوسهای همگانی بازمیگردد. این نوشتار در واقع از برخی رفتارهای ناپسند مسافران اتوبوسها در نخستین سالهای ورود اتوبوس به ایران و بهرهگیری از آن در جابهجایی مسافران شهری پرده برمیدارد «مردم باید خود را بزندگی نو و جدید آماده نمایند. ... موقعی بود که اساسا در شهر خیابانهای وسیع نبود که وسایل نقلیه بزرگ مثل اتوبوس و غیره بتواند حرکت کنند که مردم طرز سوار شدن و رفتار در اتوبوس را بدانند حالا که خیابانهای وسیع و قشنگ برای رفاهیت مردم ساخته شده و اتوبوسهای متعدد برای سواری بهر نقطه شهر مهیا گردیده وظیفه سوارشدگان که: از قیمت بلیط اطلاع داشته باشند که بدون جهت با بلیطفروش گفتگو نکرده وقت بلیطفروش (در حقیقت وقت بیست نفر) را تلف نکنند. سبقت جستن برای سوار شدن اتوبوس در شهر مثل چند سال قبل که وسایط نقلیه از شهر تا حضرت عبدالعظیم منحصر به ٤ ماشین بود که بیچاره مردم برای سوار شدن سر و دست میشکنند! به هیچوجه پسندیده نیست. اگر حقیقتا یکنفر پیری یا خانمی با بچه در وسط اتوبوس ایستاده است انصاف نیست که یکنفر مرد قوی روی نیمکت بنشیند. در ممالک متمدنه هم رسم چنین است در کلیه امور خانمها را مقدم میشمارند. ... البته در اتوبوس با رفیق خود آهسته صحبت کردند عیبی ندارد لکن داخل صحبت دیگری شدن و آنهم بلند از حرکات زشت بشمار میرود».