خبرگزاری کار ایران

نابرابری جنسیتی، عامل انسداد پنجره فرصت جمعیتی

نابرابری جنسیتی، عامل انسداد پنجره فرصت جمعیتی

ایران امروز، از «پنجره فرصت‌ها» برخوردار است. اما با توجه به کاهش نرخ تولد در کشور، این پنجره تا ۱ الی ۱.۵ نسل دیگر باز خواهد بود، و هنگامی که متولدین دوره ۱۹۸۰ تا ۱۹۹۲ سالمند شوند، بسته خواهد شد. زمان باقی مانده برای استفاده از این موهبت، حداکثر ۲۰ تا ۳۰ سال است.

به گزارش ایلنا، ایران امروز، دارای فرصتی منحصر بفرد و به سرعت در حال از دست رفتن برای تبدیل شدن به یکی از کشورهای برتر جهان است. این فرصت از طریق ظرفیت گسترده منابع انسانی ایران به دست می آید که بی تردید، منبعی تجدیدپذیرتر نسبت به ذخایر نفت و گاز کشور می باشد. ایران با بهره گیری از پتانسیل درونی منحصر بفرد خود (جمعیت جوان،نیروی انسانی تحصیلکرده، وسعت سرزمین ،موقعیت استراتژیک و دسترسی به آبراهه ها)، در جایگاه خوبی برای تبدیل شدن به قدرت تأثیرگذار و دگرگون ساز مثبت برای کشورهای همجوار و ایجاد قطب رشدی است که غرب و آسیا تاکنون فاقد آن بوده و به این ترتیب، خواهد توانست به یک بازیگر مهم جهانی تبدیل شود.

ایرای برای تحقق بخشیدن به پتانسیل موهبت جمعیتی، به دو مجموعه حیاتی از سیاست ها محتاج است. نخستین مجموعه، تعامل برای بهبود اقتصاد دانش ـ بنیان با تضمین دسترسی بهتر به سیاست های نوآورانه و اینترنت، برای تحریک خلاقیت و بهبود بهره‌وری است. دومین مجموعه از سیاست‌ها، بر برابری جنسیتی و توانمندسازی زنان متمرکز است، زیرا مستقیماً به رشد و بهره‌وری پیوند می خورند. اگر ایران بخواهد رهبری اقتصادی و فکری منطقه را در دست بگیرد و قادر به استفاده از موقعیت خود برای ایجاد یک قطب رشد در غرب آسیا باشد(آنچه در سندچشم انداز۲۰۰۴ هدف گذاری شده است) ، این اقدام را تنها می تواند با بهره گیری از تمامی منابع انسانی ایران، نه نیمی از آن، تحقق بخشد. پنجره فرصت جمعیتی ایران، بهترین و تنها فرصت اقتصادی این کشور برای چندین نسل است.

پنجره فرصت جمعیتی برای ایران، بازه زمانی است که در حال حاضر تا سال ۱۴۲۵ باز است. چنانچه ایران بتواند زیرساخت هایی مانند آموزش و بهداشت مناسب و رونق کسب و کار و ایجاد اشتغال را برای جمعیت انبوه خود فراهم نماید، به ثروت عظیمی دست خواهد یافت و همین پنجره فرصت جمعیتی، عامل بهبود جایگاه ایران در بین کشورهای منطقه و جهان خواهد شد و در سال های آتی ایران را در زمره اقتصادهای پیشرو قرار می دهد. ایران با بهره گیری از پتانسیل درونی منحصر به فرد خود، در جایگاه ممتازی قرار خواهد گرفت و در نهایت به قطب توسعه ی غرب آسیا و یک بازیگر مهم در منطقه و جهان تبدیل خواهد شد. دو عامل اساسی برای تبدیل شدن ایران به قدرت برتر اقتصادی و ظاهر شدن در نقش رهبری ملت های منطقه عبارت است از جمعیت تحصیل کرده و گستردگی جغرافیایی که از این حیث وضعیت ایران مطلوب است. ایران از نظر جغرافیایی، کشوری پهناور محسوب می شود و از سوی دیگر به دلیل بالا بودن نرخ رشد جمعیت در طول سال های بعد از انقلاب، از یک پنجره فرصت جمعیتی برخوردار است که با مدیریت صحیح آن، خواهد توانست ظرفیت های خود را شکوفا سازد و در نقش قدرت بزرگ اقتصادی ظاهر شود. ولی چنانچه زیرساخت های سخت و نرم لازم برای این جمعیت فراهم نشود، فرصت ها به نوعی تهدید تبدیل می شود که آینده کشور را با مخاطره مواجه خواهد کرد.

مایکل آکس‌ ورثی در کتاب «تاریخ ایران: امپراتوری اندیشه» استدلال می کند : ایران برخلاف امپراتوری های چنگیزخان یا آتیلا که با تیغه شمشیر بر جهان تاثیر گذاشتند، بیش از هر چیز از راه اندیشه ها و آرمان های خود جهان را تحت تأثیر قرار داده است. آکس ‌ورثی، کتاب خود را با این عبارت آغاز می کند: «ایران یکی از کهن‌ترین تمدن های جهان است، و از همان آغاز در رده پیچیده ترین و تفکربرانگیزترین تمدن های جهان بوده است. جنبه هایی از تمدن ایرانی وجود دارد که تقریباً هر انسانی در این سیاره به طریقی آن را لمس کرده است. تمدن ایران دارای ادیان، عوامل نفوذ، جنبش های فکری، و ایده هایی بوده است که نه تنها در داخل ایران، بلکه در بیرون از ایران و سرتاسر جهان، باعث ایجاد تغییرات شده است».

ایران امروز، دارای فرصتی منحصر به فرد بوده اما متاسفانه  به سرعت در حال از دست دادن این فرصت برای تبدیل شدن به یکی از کشورهای برتر جهان از طریق ظرفیت گسترده منابع انسانی خود است، که بدون تردید منبعی تجدیدپذیرتر نسبت به ذخایر نفت و گاز می باشد. ایران با بهره گیری از پتانسیل درونی منحصر به فرد خود، در جایگاه خوبی برای تبدیل شدن به قدرت تأثیرگذار و دگرگون ساز مثبت برای کشورهای هم‌جوار و تبدیل شدن به قطب رشدی است که غرب آسیا تاکنون فاقد آن بوده و به این ترتیب این منطقه را به گونه ای پیش ببرد تا به یک بازیگر مهم جهانی تبدیل شود.

ایران درارای پنجره ی فرصتی مناسب است که هرچه زودتر باید ازآن بهره برداری نماید.

«پنجره فرصت جمعیتی» با کاهش نرخ باروری به دست می آید؛ به طوری که افراد در سن کار، بزرگ ترین بخش از جمعیت را تشکیل می دهند. هزینه مراقبت های بهداشتی که صرف بخش نسبتاً کوچکی از جامعه، شامل افراد بسیار کم سن و سال یا بسیار سالمند می شود، بار مالی قابل کنترلی بر دوش گروه سنی در حال کار است. در چنین شرایطی، خانواده ها توان پس انداز کردن دارند و با بیرون آمدن از فقر، به سمت طبقه متوسط حرکت می کنند. به طور مشابه، دولت ها به جای این که مجبور باشند مخارج گسترده ای را صرف پاسخگویی به تقاضای رو به رشد جامعه برای خدمات عمومی نمایند، امکان بودجه ای برای صرف منابع در سرمایه گذاری های رشدآفرین بلندمدت تر را دارا هستند. بخش خصوصی نیز قادر است از درآمد قابل تصرف بزرگتر خانوارها برای سرمایه گذاری های خود منتفع شود. این مرحله، مرحله ای ایده آل برای یک کشور است تا به رشد سریع اقتصادی برسد.

 

ساختار جمعیتی ایران

ایران امروز، از «پنجره فرصت‌ها» برخوردار است. اما با توجه به کاهش نرخ تولد در کشور، این پنجره تا ۱ الی ۱.۵ نسل دیگر باز خواهد بود، و هنگامی که متولدین دوره ۱۹۸۰ تا ۱۹۹۲ سالمند شوند، بسته خواهد شد. زمان باقی مانده برای استفاده از این موهبت، حداکثر ۲۰ تا ۳۰ سال است.

با درک کاهش نیروی کار در آینده، دولت ایران به تازگی در اندیشه از سرگیری سیاست های حمایت از رشد جمعیت اوایل دهه ۱۹۸۰ است، که جمعیت ایران را تقریباً طی یک دهه و نیم، دو برابر کرد. در واقع در این راستا، اظهاراتی از رسانه های رسمی ایران مبنی بر اینکه ایران به قدر کافی وسعت و امکانات برای ۱۵۰ میلیون نفر جمعیت دارد، یا دو فرزند کافی نیست، شنیده می شود. این بیانات با قطع بودجه برنامه های تنظیم خانواده همراه بوده است. هدف از گفتمان جدید، معکوس کردن پیامدهای یکی از چشمگیرترین و موثرترین سیاست های کنترل جمعیتی جهان است. ایران در اوایل دهه ۱۹۹۰، در مدت زمانی کوتاه، نرخ زاد و ولد خود را از ۶-۷ فرزند برای هر زن در سن باروری، به دو فرزند در سال ۲۰۰۰ کاهش داد. دو پیامد به همان میزان معتنابه، یکی کاهش میزان باروری در میان زنان کمتر تحصیل کرده و روستایی به اندازه زنان تحصیل کرده در مناطق شهری بود، پیامد دیگر این بود که گاهی اوقات مردان راه حل های افراطی نظیر عقیم سازی را می پذیرفتند، موضعی اجتماعی که در کشورهای در حال توسعه، به خصوص در جوامع مسلمان کاملاً بی سابقه است. پیشرفت تحسین آمیزتر دیگر این بود که روحانیون و متدینین، شواهد قانع کننده ای در متون دینی یافتند که کنترل جمعیت را برای مؤمنین قابل فهم و قابل قبول ساخت و اینکه کنترل جمعیت در تضاد با هیچ یک از باورها و اخلاقیات قرار ندارند.

دولت ایران به حق، نگران کندی رشد جمعیت است. هنگامی که جمعیت پا به سن گذاشته تا ۲۰ الی ۳۰ سال آینده، نیازمند مراقبت های بهداشتی قابل توجهی شوند، دردسرها شروع خواهد شد. در اصل، یک راه حل، حفظ نرخ رشد پایدار جمعیت است. اما یک دلیل عمده که چرا مردم ایران برنامه های تنظیم خانواده را در دو دهه گذشته با آغوش باز پذیرفتند، این بود که دریافتند قادر نیستند مخارج بزرگ کردن کودکان بیشتری را تقبل کنند. نسبت وابستگی در ایران، که با تعداد نیروی کار غیرفعال به نیروی کار فعال تعریف می شود، با ۳.۲، دومین رتبه را در ۳۰ اقتصاد بزرگ جهان دارد، و ایران را تنها پس از عربستان سعودی قرار می دهد .

یک دلیل عمده بالا بودن نسبت وابستگی در ایران این است که تعداد اندکی از زنان کشور، در زمره نیروی کار قرار دارند. نرخ مشارکت نیروی کار زنان در ایران، در حدود ۱۶ تا ۱۹ درصد تخمین زده می شود، که یکی از پایین ترین نرخ ها در جهان است. در میان ۱۳۶ کشور رتبه بندی شده در گزارش شکاف جنسیتی انجمن اقتصاد جهانی در سال ۲۰۱۳، ایران رتبه سوم را از آخر کسب کرد. از آنجا که ایران از نظر جمعیت دارای تحصیلات عالیه، در رتبه ۸۹ قرار دارد، نرخ مشارکت ضعیف زنان به وضوح بیانگر فقدان فرصت ها برای زنان است. این ها همه ناشی از دلسردی، بازدارنده ها و موانع پیش روی زنان(فرهنگی،اجتماعی و...) برای کار در خارج از خانه است. به علاوه، ایرانیانی که در نیروی کار مشارکت دارند، با نرخ بالای بیکاری مواجه هستند؛ که براساس آمار رسمی ۹.۱ درصد برای مردان و ۱۶.۸ درصد برای زنان در سال ۲۰۱۰ است.

پرسشی اساسی اینجا مطرح است : چرا خصوصیات جمعیتی و نیروی کار تا این اندازه برای آینده جایگاه منطقه ای ایران و به عنوان یک رهبر بالقوه جهانی اهمیت دارد؟

در جدول شماره ۱، خلاصه بررسی معیارهای متفاوت برای رتبه بندی ۳۰ اقتصاد برتر جهان آورده شده است. اگر بخواهیم مبنا را تنها اندازه تولید ناخالص داخلی (که به روش بانک جهانی مورد سنجش قرار گرفته است) در نظر بگیریم، ایران دارای رتبه ۲۲ در جهان، بعد از ترکیه (۱۸) و عربستان سعودی (۲۰) است. لذا ایران، سومین قدرت اقتصادی در منطقه غرب آسیا است. می توان استدلال کرد که پتانسیل اقتصادی ایران به دلیل تحریم ها کاهش یافته است، اما حتی اگر وضعیت بهتر بود نیز ایران هرگز قادر به صعود به بالاتر از رتبه ۱۹ یا ۲۰ نبود. شایان توجه است که تولید ناخالص داخلی اسمی ترکیه که صادر کننده نفت هم نیست، بیش از ۵۰ درصد ایران است. این بدان معنی است که ایران قادر نخواهد بود به آن میزان از نرخ و کیفیت رشد اقتصادی که شهروندانش انتظار دارند و عمدتاً به بخش های نفت و گاز متکی است، دست یابد.

 

 

 

 

 

 

جدول ۱: نمایه سازی و رتبه بندی ۳۰ اقتصاد بزرگ

 

منبع: محاسبات محقق بر مبنای داده های سازمان ملل، بانک جهانی و گزارش توسعه جهانی مشاغل در سال ۲۰۱۳ توسط بانک جهانی.

در ایران، میزان متوسط تحصیلات جمعیت در سن کار برای مردان ۶.۹ و برای زنان ۷.۵ سال است. بر این اساس، وسعت مخزن استعداد ایران (بر مبنای سنجش تعداد افراد در سن کار و متوسط سال های تحصیل آنها) کشور را در میان ۳۰ اقتصاد جهان در جایگاه دوازدهم، و جلوتر از انگلستان، ایتالیا، ترکیه و عربستان سعودی قرار می دهد. به این ترتیب، ایران به روشنی دارای مخزن استعداد بزرگ و بسنده برای تبدیل شدن به قدرت برتر اقتصادی است.

 از نسبت جمعیت در سن کاری که در بازار کار مشارکت ندارند به کل جمعیت در سن کار، به عنوان فیلتری برای استعدادهای تحقق نیافته استفاده می کنیم (مخزن استعداد «تحقق یافته» شامل همه افراد شاغل و در جستجوی کار است). ایران در میان ۳۰ اقتصاد پیشرو، در هدر دادن استعدادهای خود دارای رتبه نخست است.

هنگامی که در مخزن استعدادهای تحقق نیافته، بین زنان و مردان تمایز قائل شویم، مشاهده می کنیم که ایران در در زمینه کار نکشیدن از نیروی کار مردان در رتبه ۱۲ و نیروی کار زنان در رتبه نخست جای دارد . در این مورد حتی ترکیه و عربستان سعودی اندکی بهتر از ایران عمل کرده اند. به عبارت دیگر، ایران در فهرست به هدر دادن بخش بزرگی از نیروی کار زنان ماهر در صدر جای می گیرد.

بدین ترتیب، بدون در نظر گرفتن منابع بالقوه نفت و گاز، ایران به لطف مخزن استعدادهای خود، ظرفیت حرکت به بالا را از رتبه بیست و دومین اقتصاد بزرگ جهان دارد. ایران با استفاده کامل تر از جمعیت تحصیل کرده خود، می تواند خود را به یکی از بزرگ ترین اقتصادهای جهان تبدیل کند. برای انجام این کار، لازم است سیاست ها و اقداماتی اتخاذ شود که استفاده بهتری از این مخزن استعداد، به خصوص مخزن استعداد زنان به عمل آید.

نتیجه گیری و دلالت های سیاستی:

ایران برای تحقق بخشیدن به پتانسیل موهبت جمعیتی، به دو مجموعه حیاتی از سیاست ها محتاج است. نخستین مجموعه، تعامل برای بهبود اقتصاد دانش ـ بنیان با تضمین دسترسی بهتر به سیاست های نوآورانه و اینترنت، برای تحریک خلاقیت و بهبود بهره وری است. روزگاری که دانشجویان می توانستند در مدارس و دانشگاه ها مهارت های مادام العمری برای خود کسب کنند، به سر آمده است. شرکت ها برای ادامه بقا نیازمند تعامل نزدیک با بازار و مشاهده رفتار واقعی تولید کنندگان و مصرف کنندگان هستند. ایران برای ایجاد بخش های توانمند در تولیدات غیرنفتی و خدمات و ایجاد یک اقتصاد قدرتمند مبتنی بر دانش، نه فقط نیازمند زیرساخت های نیرومند، بلکه تولید محتوای فراوان از لحاظ اطلاعات و ایده ها و ارتباطات با جهان است. در رابطه با اینترنت، سرعت پایین اتصال و فیلترهای چندلایه و اعمال محدودیت بر آزادی بیان، به شکوفه های قوای خلّاقه کشور آسیب خواهد رساند. به گفته رابرت بیر، تحلیل گیر سابق سازمان سیا که سپس به نویسندگی روی آورد، تا سال ۲۰۰۸ «زبان فارسی پس از انگلیسی و چینی، به رایج ترین زبان در اینترنت تبدیل شده بود»، که توانایی برجسته ایرانیان را در تولید محتوا و تبادل اطلاعات نشان می دهد.

دومین مجموعه از سیاست ها، که به بهترین شکل توسط باوینیک و همکارانش خلاصه شده است، بر برابری جنسیتی و توانمندسازی زنان متمرکز است، زیرا مستقیماً به رشد و بهره‌وری پیوند می خورند. امروزه، قدرت یک اقتصاد به قدرت شرکت های آن متکی است. ارزشمندترین منابع این کسب و کارها و تمامی آنچه موضوع علم اقتصاد است، بناها و دارایی های فیزیکی نیستند، بلکه کسانی هستند که صبح ها در آنها شروع به کار می کنند و عصرها خارج می شوند. مدیریت مخزن استعداد یک شرکت یا منابع انسانی یک کشور برای عملکرد کارآمد (صرف نظر از جنسیت، سن، نژاد،مذهب و قومیت) با حفظ بقا و سودآوری آن مرتبط است. به همین دلیل است که برابری جنسیتی، عنصر مهمی در رقابت پذیری است. در حالی که بسیاری از بازارهای نوظهور هنوز در مورد این که آیا جایگاه زن در خانه یا در محل کار است، در حال مجادله هستند، کشورهای پیشرفته با بالاترین درآمدهای سرانه، در حال حرکت برای شکستن هر چه بیشتر موانع حضور زنان و ترسیم نقش هر چه بیشتر زنان در نیروی کار با ایجاد انگیزه ها برای نگه داشتن آنها در بازار کار هستند.

هر روز مطالعات بسیاری در زمینه تأثیر توانمندسازی زنان بر میزان استحکام رشد اقتصادی ارائه می شود. مطالعات اخیر نشان می دهد که از دهه ۱۹۶۰ به این سو، تنوع بیشتر نژادی و جنسیتی در محیط های کار آمریکایی، ۱۵ تا ۲۰ درصد از رشد بهره وری ایالات متحده را به خود اختصاص داده است. این یک سهم قابل ملاحظه به حساب می آید، به ویژه با توجه به این نکته که در ۵۰ سال گذشته با ظهور رایانه ها و نوآوری های علمی و اجتماعی، سریع ترین رشد بهره وری در تاریخ بشر دیده شده است.

در شرایطی که کشورهای پیشرفته تر عامل «زن» را به عنوان یک عنصر مهم در رشد خود در نظر می گیرند، لازم است سیاست گذاران وبرنامه ریزان اقتصادی واجتماعی ایران در نظر بگیرند که این کشور تا چه مدت می تواند هزینه نپذیرفتن کامل نیروی کار زنان را متحمل شود. رکورد بی سابقه نابرابری جنسیتی در ایران، با قرار گرفتن در جایگاه ۱۳۴ از میان ۱۳۶ کشور جهان، عمدتاً به دلیل سیاست های جنسیتی است، که اصلاً با تلاش برای تبدیل شدن به یک قدرت جهانی سازگار نیست. اگر ایران بخواهد رهبری اقتصادی و فکری منطقه را در دست بگیرد و قادر به استفاده از موقعیت خود برای ایجاد یک قطب رشد در غرب آسیا باشد، این اقدام را تنها می تواند با بهره گیری از تمامی منابع انسانی ایران، نه نیمی از آن تحقق بخشد. پنجره فرصت جمعیتی ایران، بهترین و تنها فرصت اقتصادی این کشور برای چندین نسل است.

تلاش دولت یازدهم با آوانگادی وزارت تعاون،کارورفاه اجتماعی(بویژه معاونت رفاه آن وزارتخانه) درخورتوجه وستودنی است. دولت امید سعی نموده با کاهش نابرابری جنسیتی از فرصت پنجره ی فرصت ، بهره برداری لازم را داشه باشد،اگرچه این امر در برنامه هایی با ظرف زمانی طولانی مدت اتفاق خواهد افتاد.

امید است ایران بتواند با بهره گیری صحیح وبه موقع از استعدادها در مسیری پویا در قرن بیست و یکم قرار گیرد.

شهریار احمدبیگی

مدرس دانشگاه

انتهای پیام/
ارسال نظر
پیشنهاد امروز