جنگ بر سر صفحه اول گوشی؛ تجربه‌هایی از شکستن انحصار پلتفرم‌های خارجی
محقق اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان، با تشریح تجربه روسیه در زمینه پیش‌نصب نرم‌افزارهای داخلی روی دستگاه‌های هوشمند، گفت: این سیاست در صورت حفظ حق انتخاب کاربران، شفافیت و ارزیابی منظم می‌تواند به کاهش شکست بازار و تقویت رقابت پلتفرم‌های بومی کمک کند و در ایران نیز می‌توان اجرای آن را در قالب مدلی دو مرحله‌ای مورد بررسی قرار داد.
گسترش اقتصاد دیجیتال و نقش فزاینده پلتفرم‌ها و خدمات نرم‌افزاری در زندگی روزمره، موضوع رقابت میان خدمات بومی و خارجی و نحوه تنظیم بازار دیجیتال را به یکی از مسائل مهم سیاستگذاری فناوری تبدیل کرده است. در این میان، نحوه عرضه اولیه نرم‌افزارها و خدمات دیجیتال روی گوشی‌های هوشمند و سایر تجهیزات، به دلیل تاثیر آن بر انتخاب اولیه کاربران و شکل‌گیری عادت‌های مصرف، مورد توجه برخی کشورها قرار گرفته است.
روسیه از جمله کشورهایی است که با وضع مقرراتی برای پیش‌نصب برخی نرم‌افزارهای داخلی روی دستگاه‌های هوشمند، تلاش کرده است شرایط حضور و رقابت خدمات بومی در بازار دیجیتال را تغییر دهد. این تجربه در سال‌های اخیر به عنوان یکی از نمونه‌های مداخله تنظیم‌گرانه در بازار پلتفرم‌ها مطرح شده است؛ رویکردی که در عین حفظ امکان استفاده از خدمات خارجی، بر افزایش دسترسی و دیده‌شدن گزینه‌های داخلی در نخستین مراحل استفاده از دستگاه تمرکز دارد.
تجربه‌هایی از شکستن انحصار پلتفرم‌های خارجی
محمدمهدی الهیاری، کارشناس «پژوهش و دانشگاه» اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به رشد اقتصاد دیجیتال و ضرورت سیاستگذاری در زمینه وابستگی کشورها به پلتفرم‌ها و نرم‌افزارهای خارجی، گفت: تلفن همراه هوشمند اکنون به دروازه اصلی دسترسی مردم به اشکال مختلف خدمات دیجیتال تبدیل شده است؛ از این رو، اینکه چه برنامه‌هایی از همان لحظه نخست در دسترس کاربر قرار می‌گیرند، می‌تواند بر ساختار رقابت در بازار دیجیتال و سرنوشت شرکت‌های بومی اثر جدی بگذارد.
وی از فدراسیون روسیه به‌عنوان یکی از نمونه‌های قابل توجه در زمینه مداخله تنظیم‌گرانه برای کاهش سلطه پلتفرم‌های خارجی و تقویت بازیگران بومی یاد کرد و افزود: این کشور با مشاهده برتری ساختاری شرکت‌های بزرگ فناوری، به ویژه گوگل در اکوسیستم اندروید، سیاست الزام پیش نصب نرم‌افزارهای داخلی بر دستگاه‌های هوشمند را در پیش گرفت. تجربه روسیه نشان می‌دهد که تنظیم‌گری می‌تواند بدون حذف کامل خدمات خارجی، شرایط شروع رقابت را برای شرکت‌های داخلی منصفانه‌تر کند.
این کارشناس پژوهش و دانشگاه اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان با اشاره به زمینه شکل‌گیری این سیاست در روسیه، اظهار کرد: مساله اصلی روسیه از جایی آغاز شد که شرکت‌های فناوری خارجی، به دلیل کنترل بر سیستم عامل‌ها، فروشگاه‌های نرم‌افزاری و تنظیمات اولیه دستگاه‌ها، از مزیتی برخوردار بودند که شرکت‌های روسی امکان رقابت با آن را نداشتند؛ از این رو بسیاری از تلفن‌های هوشمند پیش از ورود به بازار، با موتور جست‌وجو، مرورگر، نقشه، سرویس ایمیل و دیگر برنامه‌های خارجی از پیش نصب شده عرضه می‌شدند و در چنین وضعیتی، کاربر معمولا همان گزینه‌ای را انتخاب می‌کرد که از ابتدا روی دستگاه قرار داشت.
الهیاری با بیان اینکه از این رو حتی اگر یک خدمت داخلی از نظر کیفیت، زبان، انطباق با نیازهای محلی یا قیمت مزیت‌هایی داشت، برای جذب کاربر باید هزینه بسیار بیشتری می‌پرداخت، این مساله را با مفهوم «سوگیری پیش فرض» در اقتصاد رفتاری قابل توضیح دانست و یادآور شد: با این رویکرد کاربران اغلب گزینه‌ای را انتخاب می‌کنند که به‌صورت آماده در اختیارشان قرار دارد و کمتر به دنبال نصب یا آزمودن گزینه‌های جایگزین می‌روند. این موضوع به ویژه درباره کاربران کم تجربه‌تر یا کسانی که زمان و انگیزه کافی برای مقایسه خدمات ندارند، پررنگ‌تر است. به این ترتیب، برنامه پیش‌فرض نه‌تنها مزیت اولیه، بلکه امکان ایجاد عادت بلندمدت در کاربر را نیز پیدا می‌کند.
این کارشناس «پژوهش و دانشگاه» اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان با اشاره به تاثیر اثر شبکه‌ای در بازارهای دیجیتال، خاطر نشان کرد: در بازارهایی مانند موتورهای جست‌وجو، پیام‌رسان‌ها، شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های دیجیتال، اثر شبکه‌ای می‌تواند مزیت ناشی از پیش‌نصب را تشدید کند؛ چرا که هرچه تعداد کاربران یک پلتفرم بیشتر باشد، ارزش آن برای کاربران جدید نیز افزایش می‌یابد. برای مثال، موتور جست‌وجوی پر کاربر، داده بیشتری برای بهبود الگوریتم خود دارد، پیام‌رسان پرکاربر جذاب‌تر است؛ زیرا دوستان و خانواده افراد در آن حضور دارند و شبکه اجتماعی بزرگتر نیز محتوای متنوع‌تر و فرصت تعامل بیشتری فراهم می‌کند.
به گفته وی، برتری ناشی از پیش‌نصب می‌تواند به‌سرعت به تثبیت یک انحصار یا شبه‌انحصار منجر شود.
الهیاری با اشاره به شرایط ایجاد شده در پی جنگ چهل روزه، تاکید کرد: جنگ چهل‌روزه علاوه بر مضرات ناشی از جنگ، فرصت‌های بالقوه‌ای برای افزایش کاربران جدید پلتفرم‌های ایرانی ایجاد کرد که می‌توان با انجام پیش نصب، این قبیل فرصت‌ها را توسعه بخشید.
این کارشناس «پژوهش و دانشگاه» اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان به نحوه مواجهه روسیه با این وضعیت اشاره کرد و توضیح داد: روسیه در واکنش به این وضعیت، ابتدا مسیر حقوقی و رقابتی را دنبال کرد. شرکت روسی "یاندکس" که یکی از بازیگران اصلی بازار جست‌وجو و خدمات اینترنتی این کشور بود، از رفتارهای گوگل در اکوسیستم اندروید شکایت کرد؛ مساله اصلی این بود که توافق‌های گوگل با سازندگان تلفن همراه، استفاده از خدمات این شرکت را به صورت پیش فرض یا غالب بر دستگاه‌ها تحمیل می‌کرد و امکان رقابت مؤثر را از سرویس‌های روسی می‌گرفت.
الهیاری با تاکید بر اینکه این مناقشه به یکی از مبانی مهم برای مداخله سیاست‌گذار روسی در بازار دستگاه‌های هوشمند تبدیل شد، افزود: روسیه در ادامه، قانونی را تصویب کرد که فروش طیفی از دستگاه‌های هوشمند، از جمله تلفن همراه، تبلت، رایانه شخصی و تلویزیون هوشمند را به نصب مجموعه‌ای از نرم‌افزارهای منتخب روسی مشروط می‌کرد. هدف این قانون، حذف برنامه‌های خارجی نبود؛ بلکه ایجاد امکان حضور و دیده شدن برای گزینه‌های داخلی در نقطه آغاز استفاده از دستگاه بود.
کارشناس «پژوهش و دانشگاه» اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان با تاکید بر تفاوت این رویکرد با جایگزینی کامل خدمات خارجی، گفت: این تمایز بسیار مهم است؛ چرا که سیاست روسیه بر جایگزینی اجباری کامل خدمات خارجی استوار نبود، بلکه می‌کوشید انحصار ناشی از تنظیمات اولیه دستگاه را کاهش دهد. در این الگو، حق انتخاب کاربر حفظ شد و کاربر می‌توانست برنامه‌های روسی را حذف کند یا از برنامه‌های خارجی استفاده کند. بنابراین، مداخله دولت جای انتخاب کاربر را نمی‌گرفت، بلکه دامنه انتخاب او را از همان ابتدا گسترده‌تر می‌کرد.
وی خاطرنشان کرد: این ویژگی برای مشروعیت اجتماعی و کارایی سیاست اهمیت دارد؛ زیرا نصب غیرقابل حذف یا محدودسازی کامل خدمات خارجی می‌تواند مقاومت کاربران را برانگیزد و به کاهش اعتماد عمومی منجر شود.
الهیاری با اشاره به نحوه واکنش شرکت‌های بین‌المللی به الزامات جدید روسیه، ادامه داد: برخلاف تصور اولیه مبنی بر اینکه شرکت‌های بزرگ جهانی ممکن است بازار روسیه را ترک کنند، بسیاری از تولیدکنندگان بین‌المللی تلفن همراه، از جمله سامسونگ، شیائومی، هواوی و اپل، در نهایت با الزامات جدید سازگار شدند. این تجربه نشان داد که اگر یک بازار از نظر اندازه و اهمیت تجاری جذاب باشد و مقررات آن روشن، منسجم و قابل اجرا باشد، شرکت‌های بین‌المللی معمولاً خود را با قواعد محلی تطبیق می‌دهند.
الهیاری با تاکید بر اینکه بر اساس داده‌های مطرح‌شده در این الگو، سهم "یاندکس" در بازار جست‌وجوی تلفن همراه از حدود ۳۸ درصد به ۵۲ درصد افزایش یافت، تاکید کرد: البته نمی‌توان تمام این رشد را صرفا به پیش نصب نرم‌افزار نسبت داد؛ کیفیت خدمات، توسعه اکوسیستم یاندکس، ویژگی‌های بازار روسیه و تحولات رقابتی دیگر نیز مؤثر بوده‌اند. با این حال، این تجربه نشان می‌دهد که دسترسی اولیه و حضور در تنظیمات پیش‌فرض دستگاه می‌تواند قدرت رقابت یک بازیگر بومی را به‌طور محسوسی افزایش دهد.
کارشناس «پژوهش و دانشگاه» اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان در ادامه با اشاره به امکان بررسی تجربه روسیه در ایران، خاطر نشان کرد: الگوی روسی می‌تواند با توجه به شرایط خاص ایران بررسی و بومی‌سازی شود. تحریم‌ها، محدودیت ارتباط مستقیم با تولیدکنندگان جهانی و ساختار واردات تلفن همراه، اجرای پیش‌نصب کارخانه‌ای را دشوارتر می‌کند. از این رو، پیشنهاد مناسب برای ایران می‌تواند دو مرحله داشته باشد. در مرحله نخست، پس از فعال‌سازی گوشی در سامانه رجیستری، بسته‌ای از برنامه‌های منتخب داخلی به کاربر پیشنهاد شود و برای نصب آن مشوق‌هایی مانند اینترنت رایگان در نظر گرفته شود.
وی اجرای این روش را داوطلبانه دانست و اضافه کرد: این رویکرد به همکاری مستقیم با سازندگان خارجی وابسته نیست و می‌تواند سریع‌تر اجرا شود. در مرحله دوم در صورت فراهم شدن زمینه حقوقی و تجاری، واردکنندگان تلفن همراه ملزم شوند با تولیدکنندگان یا شبکه توزیع همکاری کنند تا برنامه‌های منتخب داخلی در مرحله تنظیم اولیه دستگاه در اختیار کاربر قرار گیرد.
کارشناس «پژوهش و دانشگاه» اندیشکده اقتصاد دانش‌بنیان با تاکید بر اینکه در هر دو مرحله، برنامه‌های خارجی باید قابل استفاده باقی بمانند و برنامه‌های داخلی نیز باید قابل حذف باشند، اظهار کرد: تجربه روسیه نشان می‌دهد که سیاست پیش‌نصب، در صورتی که با حفظ حق انتخاب کاربر، شفافیت، ارزیابی فنی و بازنگری منظم همراه باشد، می‌تواند به عنوان ابزاری برای کاهش شکست بازار و تقویت رقابت مورد استفاده قرار گیرد. هدف از چنین سیاستی نباید حذف رقبا یا تحمیل استفاده از خدمات داخلی به مردم باشد، بلکه باید ایجاد فرصتی عادلانه‌تر برای دیده‌شدن، آزمون‌شدن و رقابت پلتفرم‌های بومی در بازار دیجیتال باشد.
