۲۲۴ میلیمتر باران در یک روز؛ چه بلایی سر شمال ایران آمد؟
بارش ۲۲۴ میلیمتری در سلمانشهر فقط یک هشدار اقلیمی نبود؛ سیلابی بود که نشان داد وقتی باران شدید به شهرسازی غیراصولی، نابودی پوشش گیاهی و مسیلهای مسدود میرسد، خسارت چند برابر میشود. یک استاد دانشگاه، میگوید بارش اخیر نتیجه مستقیم «سوپر النینو» نبود، اما ضعف زیرساختها و مداخلات انسانی نقش مهمی در تشدید سیلاب داشت.
مهدی زارع، استاد دانشگاه، با اشاره به بارندگیهای شدید و وقوع سیلاب در استانهای گیلان و مازندران میگوید: ورود سامانه بارشی ناپایدار همراه با توده هوای سرد از عصر دوشنبه ۱۶ شهریور ۱۴۰۵ موجب وقوع بارندگیهای شدید، طوفان و بروز سیلاب و آبگرفتگی وسیع در این دو استان شد.
او با اشاره به اینکه بارشهای شدید و رگباری بهویژه از بامداد سهشنبه ۱۷ شهریور در ساری و مناطق غربی و ساحلی موجب طغیان رودخانهها و آبگرفتگی گسترده معابر شهری شد، ادامه میدهد: طوفان و سیلاب باعث آسیب به بیش از ۷۷۰ واحد مسکونی، زمینلغزش در حداقل سه روستای مازندران، آسیب به سقف منازل و سقوط درختان شد. تمامی ادارات و دستگاههای اجرایی مازندران نیز در روز سهشنبه ۱۷ شهریور تعطیل اعلام شدند.
زارع با اشاره به وضعیت گیلان نیز میگوید: بارشهای شدید در گیلان موجب آبگرفتگی معابر در رشت، تالش و محورهای متصل شد. لغزندگی شدید محورهای مواصلاتی از جمله محور رشت ـ لاهیجان نیز منجر به حوادث جادهای و واژگونی خودروها شد. پلیس راه و مدیریت بحران هشدار نارنجی صادر کردند و خواستار اجتناب از سفرهای غیرضروری و عدم توقف در حاشیه رودخانهها شدند.
او ادامه میدهد: این سامانه بارشی با کاهش نسبی دما و رگبارهای متناوب تا پایان هفته فعال است و احتمال طغیان مجدد مسیلها و رانش در مناطق کوهپایهای البرز وجود دارد.
رکورد بارش در غرب مازندران و شرق گیلان
این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه در بازه ۱۶ و ۱۷ شهریور، بیشترین حجم فعالیت سامانه بارشی در حوزههای آبریز غربی مازندران و شرق و مرکز گیلان متمرکز بوده است، میگوید: بارشهای گزارششده طی ۲۴ ساعت، بخشهایی از دشتهای غربی و مرکزی مازندران را با رکوردشکنیهای بیسابقه در مدت کمتر از ۲۴ ساعت مواجه کرد.
زارع ادامه میدهد: در سلمانشهر ۲۲۴ میلیمتر بارندگی ثبت شد که بیشترین میزان بارندگی سنگین منطقه در مدتی کوتاه بود. در نوشهر نیز ۱۷۸ میلیمتر بارندگی ثبت شد که در برخی دیتالاگرها تا ۱۶۱ میلیمتر گزارش شده است. همچنین در ورزامحله محمودآباد ۱۷۱ میلیمتر، ایزدشهر ۱۴۱ تا ۱۴۴ میلیمتر و رامسر ۱۳۲.۵ میلیمتر بارندگی ثبت شده است.
او با بیان اینکه هسته اصلی بارندگیها در مرز دو استان، در غرب مازندران و شرق گیلان شکل گرفت، میگوید: شیب تند دامنه شمالی البرز به سرعت موجب شکلگیری روانآب، طغیان مسیلهای کوهپایهای و جاری شدن سیلاب در مناطق جلگهای شد.
زارع با اشاره به آمار رسمی اعلامشده از سوی اداره کل مدیریت بحران استانداری گیلان تا صبح ۱۷ شهریور میافزاید: املش با ۱۴۴ میلیمتر در رتبه نخست استان گیلان قرار داشت و پس از آن سیاهکل با ۱۰۳ میلیمتر، لنگرود با ۹۵ میلیمتر و رشت، در ایستگاه کشاورزی، با ۸۲ میلیمتر قرار داشتند که این میزان بارش باعث آبگرفتگیهای شدید شهری شد.
این بارشها نتیجه مستقیم سوپر النینو نیست
این استاد دانشگاه با اشاره به ارتباط بارشهای اخیر با پدیده النینو میگوید: بارشهای ۱۶ و ۱۷ شهریور در سواحل شمالی لزوماً خروجی مستقیم «سوپر النینو» نیستند؛ اما پیشبینی شکلگیری یک النینوی قدرتمند در پاییز و زمستان پیشرو، سیگنالهای مهمی برای وضعیت بارشهای ماههای آینده در ایران ارسال میکند.
او ادامه میدهد: سهم اصلی در بارشهای اخیر به الگوهای سینوپتیکی منطقه مربوط است. بارشهای انتهای تابستان در سواحل کاسپین عمدتاً محصول عبور ناپایدار تراز میانجوی و نفوذ زبانههای پرفشار شمالی بر روی آبهای کاسپین است. این تقابل دمایی باعث شکلگیری صعود شدید، ناپایداریهای محلی و بارشهای رگباری حاد در دامنه شمالی البرز میشود.
زارع با بیان اینکه سوپر النینو یک پدیده کلاناقلیمی اقیانوسی ـ جوی در اقیانوس آرام است، میگوید: اثرات این پدیده بر دورپیوند منطقه خاورمیانه با تأخیر زمانی همراه است. بنابراین سامانه اخیر بیش از آنکه حاصل النینو باشد، یک الگوی متداول زودهنگام پاییزی در حوضه کاسپین بود.
النینوی قوی چه سرنوشتی برای بارش ایران دارد؟
زارع با اشاره به پیشبینی وضعیت پاییز و زمستان ۱۴۰۵ میگوید: ورود زودهنگام سامانههای سرد شمالی در شهریورماه ۱۴۰۵ به تنهایی تضمینکننده ترسالی کل کشور نیست، اما بررسی مدلهای دینامیکی و اقلیمی برای پاییز و زمستان ۱۴۰۵ نشاندهنده شکلگیری النینوی قوی است و ENSO در فاز گرم و بسیار قوی قرار گرفته است.
او ادامه میدهد: در نیمه دوم پاییز و زمستان ۱۴۰۵، در شرایط النینوی قوی، معمولاً رودباد زیرگرمسیری به عرضهای پایینتر رانده شده و فرودهای مدیترانهای و سامانههای سودانی با تقویت بیشتری از جنوبغرب، غرب و مرکز ایران عبور میکنند.
این استاد دانشگاه با اشاره به استانهایی که معمولاً از این شرایط بارشی بیشتر بهره میبرند، میگوید: در این حالت استانهای خوزستان، فارس، ایلام، لرستان، کرمانشاه، چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد معمولاً بیشترین بارش نرمال تا فراتر از نرمال را در فاز النینو نشان میدهند.
زارع تأکید میکند: النینو حتماً به معنای بارندگی آرام و مداوم در سراسر کشور نیست، بلکه فرکانس بلاکهای جوی و بارشهای شدید کوتاهمدت را افزایش میدهد.
او با اشاره به پیامد خشکسالیهای متوالی سالهای گذشته ادامه میدهد: به دلیل خشکسالیهای متوالی، پوشش گیاهی ضعیف شده و نفوذپذیری خاک کاهش یافته است؛ بنابراین ورود سامانههای قوی پاییزی میتواند بهجای تغذیه سفرهها، منجر به روانآب شدید و سیلابهای خسارتبار در حوزه جنوبغرب و غرب کشور شود.
وقتی شهرسازی، خسارت سیل را چند برابر میکند
زارع با اشاره به نقش مداخلات انسانی در تشدید خسارات سیلابهای اخیر در گیلان و مازندران میگوید: در جریان بارشهای شدید و ناگهانی شهریور ۱۴۰۵ در استانهای مازندران و گیلان، مداخلات غیراصولی انسانی و سوءمدیریت در شهرسازی به عنوان متهمان اصلی تکرار سناریوی آبگرفتگیهای شدید و طغیان رودخانهها هستند.
او ادامه میدهد: پدیدههای اقلیمی تنها ماشه حادثه را میکشند، اما زیرساختهای دستکاریشده شهری ابعاد فاجعه را گسترش میدهند.
این استاد دانشگاه با اشاره به یکی از مهمترین عوامل تشدید سیلاب میگوید: از بین رفتن نفوذپذیری زمین و افزایش سطوح عایق، آسفالت و بتنریزی گسترده، با توسعه بیرویه شهری و پوشاندن سطح زمین با لایههای غیرقابل نفوذ آسفالت و بتن، مانع از جذب طبیعی آب باران توسط خاک شده است.
زارع میافزاید: در بارشهای شهریور ۱۴۰۵، به دلیل همین عدم نفوذپذیری، حجم عظیمی از بارندگی در کسری از ساعت به «روانآب سطحی پرسرعت» تبدیل شد و بلافاصله شبکه هدایت آبهای سطحی را قفل کرد.
او با اشاره به تجاوز به حریم رودخانهها و ساختوساز در پهنههای ممنوعه میگوید: ویلاسازی و بارگذاری جمعیتی در لبه رودها، ساخت زیرگذر، کمربندی و پارک در بستر رودها و در حریم قانونی رودخانهها، پهنه طبیعی تخلیه سیلاب را مسدود کرده است.
زارع ادامه میدهد: در بسیاری از شهرهای شمالی و کوهستانی، مسیلهای قدیمی و رودخانههای فصلی کور شده یا به خیابان تبدیل شدهاند و در نتیجه، سیلاب مسیر طبیعی خود را پس گرفته و وارد بافت مسکونی شده است.
جنگلزدایی و فرسودگی شبکه آبهای سطحی
این استاد دانشگاه با اشاره به نقش تخریب پوشش گیاهی و جنگلزدایی در بالادست شهرهای شمالی میگوید: تغییر کاربری جنگلها، کوهخواری و دستکاری حوضههای آبریز بالادست شهرهای شمالی، سد طبیعی مقابل باران را از بین برده است.
او ادامه میدهد: رها شدن خاکهای سست و مواد و پسماند ناشی از فعالیتهای معدنی در بالادست نیز سبب شده بارانهای شهریورماه این مواد را شسته و سیلابهایی ترکیبی از آب، گلولای و تختهسنگ، یعنی جریانهای واریزهای، ایجاد کند که قدرت تخریب بهمراتب بالاتری دارند.
زارع با اشاره به فرسودگی و ناکافی بودن شبکه فاضلاب و جمعآوری آبهای سطحی میگوید: ابعاد جویها، کانالها و لولههای انتقال آب در اکثر شهرهای درگیر، بر اساس میانگین بارندگیهای دهههای گذشته طراحی شدهاند و توان کشش بارشهای رگباری شدید و کوتاهمدت ناشی از تغییرات اقلیمی جدید را ندارند.
او میافزاید: عدم لایروبی بهموقع و ورود زبالههای شهری به مجاری باریک انتقال آب، کارایی همین سیستمهای محدود را نیز در زمان اوج بارشها به حداقل رسانده است.
زارع در پایان با اشاره به ضرورت تغییر رویکرد در مدیریت شهری میگوید: در پی این خسارات، بازنگری جدی در الگوهای توسعه، آزادسازی حریم رودخانهها و اجرای طرحهای «شهر اسفنجی» ـ راهحلهای شهرسازی سازگار با طبیعت برای افزایش ظرفیت جذب آب در محیطهای شهری ـ از سوی متخصصان به عنوان تنها راه برونرفت از این بحرانهای تکرارشونده الزامی است.
