کشف جدید؛ بدون مغز هم میشود یاد گرفت!
دانشمندان دریافتهاند یک موجود تکسلولی بدون مغز و سیستم عصبی نیز میتواند میان رویدادها ارتباط برقرار کند و از تجربههای قبلی بیاموزد.
سالها تصور میشد یادگیری تداعیگرایانه، یعنی توانایی ارتباط دادن یک محرک با یک پیامد، تنها در موجوداتی ممکن است که نوعی سیستم عصبی دارند. اما اکنون مطالعهای تازه این فرضیه قدیمی را به چالش کشیده و احتمال میدهد ریشه یادگیری در طبیعت بسیار قدیمیتر از آن چیزی باشد که تصور میشد. :
گروهی از پژوهشگران دانشگاه هاروارد در مطالعهای تازه نشان دادهاند موجودی تکسلولی به نام Stentor coeruleus قادر است نوعی یادگیری تداعیگرایانه از خود نشان دهد؛ قابلیتی که پیشتر عمدتا به حیوانات دارای مغز نسبت داده میشد.
این جاندار میکروسکوپی که در آبگیرها و کف برکهها زندگی میکند، حدود یک میلیمتر طول دارد و بدنی شیپوریشکل دارد. در یک سمت بدن، ساختاری برای اتصال به سطح و در سمت دیگر مژکهایی برای تغذیه دیده میشود. این موجود هنگام احساس خطر یا اختلال محیطی، بدن خود را جمع کرده و به شکل کروی درمیآورد.
پژوهشگران برای بررسی رفتار این تکسلولی، چند ده نمونه از آن را در ظروف آزمایشگاهی قرار دادند و با دستگاهی ویژه، ضربههای بسیار دقیق و کنترلشدهای به کف ظرف وارد کردند. در مراحل نخست، بیشتر سلولها در واکنش به این ضربهها منقبض میشدند، اما با تکرار محرک، تعداد واکنشها کاهش یافت.
این پدیده که به آن عادتپذیری گفته میشود، نشان میدهد موجود زنده پس از تکرار یک محرک بیخطر، دیگر آن را تهدید تلقی نمیکند. چنین رفتاری پیشتر در حیوانات پیچیدهتر نیز مشاهده شده بود.
مرحله مهمتر آزمایش زمانی آغاز شد که دانشمندان از الگوی «جفتسازی محرکها» استفاده کردند. در این روش، ابتدا ضربهای ضعیف وارد میشد و یک ثانیه بعد ضربهای قویتر به دنبال آن میآمد. این روند هر ۴۵ ثانیه تکرار شد؛ زمانی که سلول برای بازگشت به حالت اولیه نیاز داشت.
نتایج نشان داد پس از چند بار تکرار، سلولها تنها با دریافت ضربه ضعیف نیز به سرعت منقبض میشدند؛ گویی یاد گرفته بودند که این محرک خفیف، نشانه نزدیک بودن ضربه شدیدتر است. این دقیقا همان نوع یادگیری تداعیگرایانهای است که در آزمایشهای کلاسیک حیوانات مشاهده میشود.
اگر این یافتهها در بررسیهای بعدی تأیید شود، میتواند نگاه دانشمندان به منشأ تکامل یادگیری را تغییر دهد. به بیان دیگر، شاید سازوکارهای ابتدایی یادگیری بسیار پیشتر از ظهور مغزها و سیستمهای عصبی در حیات زمین شکل گرفته باشند.
پژوهشگران همچنین معتقدند شباهت برخی رفتارهای این سلول با نورونهای مغز انسان میتواند نشانهای باشد از اینکه مغزهای پیچیده امروزی هنوز هم از سازوکارهایی استفاده میکنند که میلیاردها سال پیش در سلولهای منفرد شکل گرفتهاند.
