خبرگزاری کار ایران

بررسی مفهوم سرمایه اجتماعی و عوامل تضعیف و تلطیف آن در ایلنا،

اعتماد اجتماعی بزرگترین پشتوانه دولت ها است

 سرمایه اجتماعی از تعامل سه مولفه فیزیک، انسان و فرهنگ زاده و بارور شده است. بسیاری از دانشمندان معتقدند که سرمایه اجتماعی و امنیت ملی علت و معلول یکدیگرند که البته تقویت آنها برای دولت و حفظ وحدت ملی خالی از لطف نیست. برای بسط بحث سرمایه اجتماعی و عوامل تضعیف و تلطیف آن به گپ و گفت با دکتر مجید ابهری، پژوهشگر رفتارشناس و آسیب‌شناس اجتماعی پرداختیم.

تضعیف روابط اجتماعی دغدغه بسیاری از محققان معاصر است. آنها به جهت بررسی کم و کیف روابط اجتماعی از مفهوم سرمایه اجتماعی بهره جسته‌اند. البته در تعاریف متعدد سرمایه اجتماعی مفاهیم بسیاری از جمله انرژی اجتماعی، روحیه اجتماع، پیوندهای اجتماعی، فضلیت مدنی، شبکه‌های اجتماع، منابع اجتماعی، شبکه‌های رسمی و غیررسمی استفاده شده است.

جناب ابهری، سرمایه اجتماعی را چگونه می توان تعریف کرد؟

سرمایه اجتماعی به داشته های ارزشمند اجتماعی اطلاق می شود که رشد و امنیت اجتماعی، تعالی و بالندگی جامعه را در پی دارد. اعتماد اجتماعی به عنوان بزرگ ترین سرمایه اجتماعی، توان تکیه مردم به دولت، دولت به مردم و مردم به یکدیگر را نشان می دهد. باور و اعتماد مردم به دولت و گفته هایش اولین محور از سرمایه های اجتماعی و بزرگ ترین پشتوانه دولت است. برای مثال هنگامی که دولت خواستار صرفه جویی مردم در مصرف آب یا برق است، اعضای جامعه آن را پذیرفته و بکار می گیرند. مشارکت اجتماعی دومین محور سرمایه اجتماعی است. به عبارتی دیگر مردم خود را در فعالیت ها و تلاش های کشور سهیم بدانند، در حفظ و نگه داری وسایل و اموال عمومی کوشا باشند، پیشگام حرکت های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی شوند و .... همه این جملات نشان از مشارکت اجتماعی است. به همین جهت پررنگی مشارکت اجتماعی نشان از افزایش چشمگیر پیوندهای اجتماعی دارد. قدیمی ترین نوع مشارکت اجتماعی را می توان در هیات های مذهبی، مساجد و ... مشاهده کرد.

کدام مولفه ها باعث شکل گیری و البته نشان دهنده سرمایه اجتماعی در یک جامعه است؟

هنگامی که مردم، دولت را از خود و برخواسته از اراده خود بدانند، اولین مولفه سرمایه اجتماعی شکل می گیرد. مشارکت مردم در فعالیت های مورد نظر افکار اجتماعی مانند مددرسانی به همنوع خود در هنگام بلایای طبیعی، نشان از اعتماد ملی و مولفه دیگری است. بزرگ ترین تجلی سرمایه اجتماعی ایران را در دوران جنگ تحمیلی می توان یافت که چگونه مردم با گذشت از جان و مال خود به حمایت از دین و کشورشان ایستادند. کما اینکه اشتراک ملت در فعالیت های اجتماعی، اعتماد به دولت و رسانه ملی، بی توجی به شایعات و بی اعتنایی به اخبار منتشره از سوی دشمن نقاطی از سرمایه اجتماعی در جامعه است. از طرفی عشق به وطن و حمایت از نظام سیاسی کشور نمایانگر روحیه اجتماعی بالا است. در این باره می توان به راهپیمایی 22 بهمن و انتخاب 24خرداد اشاره کرد.

چه عواملی موجب تضعیف سرمایه اجتماعی در سپهر عمومی جامعه می شود؟

شایعه پراکنی دشمن، تضعیف ارکان و باورهای فرهنگی و سیاسی مردم یک کشور، تضعیف تمایل ملت به مشارکت های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی و ایجاد تفرقه قومیتی؛ سرمایه های اجتماعی را به انزوا خواهد برد. از طرفی وعده های بدون تفکر و منطق مسئولان دولتی به مردم باعث کمرنگی پیوندهای اجتماعی می شود. البته در حال حاضر حمایت مردم ایران از دولت ها تنها به دلیل وجود شخص والای ولایت فقیه در کشور است. ولایت فقیه همواره به عنوان پل ارتباطی مرد و دولت ها در جهت جلب حمایت ملت از سیاست های جاری جامعه، عمل کرده است. بنابراین درصورت تضعیف اتحاد و رابطه بین مردم، دین و رهبری سرمایه اجتماعی به خطر می افتد. چه بسا تاکنون هیچ یک از این عوامل نتوانسته سرمایه های اجتماعی کشور را از بین ببرد. ممکن است در برخی از مراحل به دلیل جو موجود در دولت ها این انرژی اجتماعی سست شده باشد اما هیچگاه از بین نرفته و نخواهد رفت.

تضعیف سرمایه اجتماعی در یک جامعه چه تبعاتی را به دنبال خواهد داشت؟

تضعیف این عامل در یک سرزمین آسیب ها و ناهنجاری های رفتاری و گاهی غیر قابل جبران را متولد خواهد کرد. برای مثال در خصوص چک به عنوان یک معضل کنونی که در زمان های پیش مردم با گرو گذاشتن ریش و براساس اعتماد به یکدیگر معامله می کردند. اکنون چک های برگشتی و زندانی هایی این معقوله نمایانگر رنگ باختن بخشی از اعتماد ملی و تضعیف سرمایه های اجتماعی است. چه بسا عوارض ناشی از کاهش اعتماد اجتماعی، مشارکت ملی و حمایت اجتماعی گریبانگیر کل جامعه است. بنابراین سایه بلند قامت اعتماد و سرمایه اجتماعی برکشورمان به دلیل باورهای منطقی و دینی است. کما اینکه حفظ باورها و ارزش های اخلاقی، رقتاری و دینی در یک جامعه تولید سرمایه اجتماعی را رقم خواهد زد.

در مقابل، چه عواملی سرمایه های اجتماعی را تلطیف می کند؟

هم رنگ بودن جماعت با دولت، ایجاد فضای دوستی بین مدیران عالی و مردم، انجام و تحقق وعده های دولتی، ایجاد امنیت روانی در جامعه، تقویت امنیت ملی و فزونی وحدت ملی در جامعه ابزارهای قوت سرمایه اجتماعی است.

در این میان نقش دولت ها چیست؟

دولت ها نیز به واسطه همدلی با مردم، ایجاد رفاه اجتماعی و اقتصادی، استقراء بهداشت روانی و جسمی برای مردم و یاری به به رفع نیازهای اساسی مردم می توانند پیوندهای اجتماعی را در کشور پررنگ کنند.

نقش شاد زیستن و نشاط اجتماعی در معقوله سرمایه اجتماعی چگونه خودنمایی می کند؟

به طور صریح نشاط اجتماعی باعث تقویت سرمایه های اجتماعی و درمقابل منابع اجتماعی نیز نشاط اجتماعی را در پی دارد. به عبارتی دقیق تر این دو عامل لازم و ملزوم یکدیگر شناخته می شوند. امنیت روانی مردم و بی نیازی اقتصادی، منجر به شادی معنوی و نشاط اجتماعی می شود.

برای افزایش نشاط اجتماعی چه راهکارهای وجود دارد؟

شاد زیستن به یک محور بستگی ندارد. میزانی از شادی اجتماعی مربوط به دولت و بخشی هم به خود افراد بستگی دارد. اما در مجموع کاهش فشارهای اقتصادی، رفاه اجتماعی ارزان و شاید هم رایگان برای طبقات کم درآمد، بخش عظیمی از نشاط اجتماعی را فراهم می کند. چه بسا مشکلات اقتصادی باعث سیر نزولی فرزندآوری و افزایش خانواده های تک نفره می شود. بنابراین تمامی این عوامل مانند یک زنجیره رفتاری به یکدیگر متصل هستند.

وسایل ارتباطی و رسانه های جمعی هم در افزایش یا کاهش سرمایه اجتماعی موثر هستند؟

بله. در صورتی که رسانه ها اعم از رادیو، تلویزیون، فضای مجازی، مطبوعات و ... واقعیت های موجود را تا آنجایی نشان دهند که امنیت ملی به مخاطره نیافتد، به قطع تقویت وحدت و همدلی ملی و در نتیجه رشد سرمایه اجتماعی را ترسیم خواهند کرد. بنابراین رسانه های هر کشور نقش شایسته ای در ایجاد روحیه اجتماعی و همینطور تضعیف آن خواهند داشت. عدم اعتماد مردم به رسانه های داخلی باعث می شود که آنها به جهت شنیدن اخبار و واقعیت های جامعه خود به رسانه های بیگانه پناه ببرند.

آیا آسیب های اجتماعی هم در کاهش یا افزایش پیوندهای اجتماعی نقش دارد؟

بله به یقین اینگونه است، ناگفته نماند با توجه به گرانی و تورم، جمعیت کشور و حتی سرمایه اجتماعی آمار بزهکاری ها و جرایم در حد قابل قبول است. کما اینکه نباید فعالیت های دلسوزانه نیروی انتظامی را برای حفظ امنیت اجتماعی و ملی از یاد برد. به هرحال افزایش آسیب های اجتماعی به عنوان ناهنجاری های جسمی و روانی باعث تضعیف سرمایه اجتماعی می شود. به حتم افزایش دزدی، افزایش اعتیاد، افزایش کودکان خیایانی و کار، امنیت روانی و مشارکت مردم را تحت تاثیر قرار خواهد داد. از سویی دیگر آمارهای افزایش طلاق و کاهش ازدواج، سرآغاز ظهور بیوگی و کودکان تک والد و زندگی های مجردی خواهد بود.

در واقع نوعی زندگی اتمیزه را به وجود می آورد؟

بله به دنبال ایجاد خانواده های تک نفره و هسته ای به طور ملموس دیدگاه های منفرد اجتماعی رشد و اتحاد و همدلی جامعه را به مخاطره می کشد.

روند پیمایشی سرمایه اجتماعی در ایران را چگونه می بینید؟

این روند در فعالیت های سیاسی مانند خلق حماسه سیاسی میل به صعود دارد. بنابراین درحال حاضر سرمایه های اجتماعی ایران رشد عادی و طبیعی خود را می پیماید. کما اینکه گرایش مردم به ماهواره و اینترنت علاوه بر کمبود اعتماد آنها به رسانه های داخلی، جذابیت نوین این رسانه ها است.

دولت ها چطور می توانند از سرمایه های اجتماعی برای بهبود جوامع و توسعه آنها استفاده کنند؟

در تعریف رفتار سیاسی می توان گفت که دولت ها سرمایه اجتماعی را بزرگترین داشته و پشتوانه خود قمداد می کنند. بنابراین آمادگی یاری رسانی مردم به دولتمردان بزرگترین سرمایه منصوب به دولت است. البته در برخی از محورها به دلیل عملکرد ضعیف مدیران کشور، سرمایه های اجتماعی تنزل داشته است. به هرحال برای استفاده از سرمایه اجتماعی به جهت رشد و تعالی مادی و معنوی جامعه، مدیران ارشد و مدیران میانی جوامع باید حداکثر کوشش خود را در جهت حفظ رابطه با مردم و رفع نیازهای اولیه آنها به کار گیرند.

 

انتهای پیام/
خبرنگار : ناهید محمدپور
ارسال نظر
پیشنهاد امروز