فشارهای اقتصادی و روانی میتواند زمینه بروز نزاعهای منجر به قتل را افزایش دهد
یک پژوهشگر حوزه قتل و جرمشناسی با تأکید بر نقش عوامل محیطی، خانوادگی و روانی در شکلگیری رفتارهای مجرمانه گفت: فقر، تورم، فشارهای روانی، تعارضات خانوادگی و شرایط محیطی میتوانند زمینه بروز خشونت را افزایش دهند و در برخی موارد، یک درگیری ساده و لحظهای را به حادثهای جبرانناپذیر تبدیل کنند.
گلناز خرمشاهی، پژوهشگر حوزه قتل و جرمشناسی، در گفتگو با خبرنگار ایلنا، با اشاره به تجربه فعالیت خود در حوزه پروندههای کیفری اظهار کرد: خانواده من چند نسل در حوزه وکالت فعالیت داشتهاند و بخش قابل توجهی از تجربه کاری خانواده نیز به پروندههای جزایی و جرمشناسی مربوط بوده است. همین موضوع باعث شده است از نزدیک با ابعاد مختلف پروندههای کیفری و بهویژه قتل مواجه باشم.
فشار اقتصادی میتواند آستانه تحمل افراد را کاهش دهد
گلناز خرمشاهی با اشاره به تأثیر شرایط اقتصادی و اجتماعی بر رفتار افراد اظهار کرد: وقتی درباره وقوع نزاع و جرائم خشن صحبت میکنیم، نمیتوان شرایط جامعه را نادیده گرفت. فقر، تورم و نگرانیهای مداوم اقتصادی میتوانند فشار روانی زیادی به افراد وارد کنند و آستانه تحمل آنها را کاهش دهند.
وی افزود: امروز ممکن است یک اختلاف بسیار ساده، حتی بر سر جای پارک، به نزاع منجر شود و در صورتی که افراد نتوانند خشم خود را کنترل کنند، یک درگیری لحظهای میتواند پیامد بسیار سنگینی داشته باشد.
این پژوهشگر حوزه جرمشناسی ادامه داد: وقتی فرد دائماً نگران افزایش قیمتها، هزینههای زندگی و آینده اقتصادی خود باشد، این فشار روانی میتواند بر روابط اجتماعی او نیز اثر بگذارد. البته این موضوع به معنای آن نیست که مشکلات اقتصادی به تنهایی علت وقوع قتل هستند، بلکه مجموعهای از عوامل در کنار یکدیگر میتوانند زمینه رفتار مجرمانه را فراهم کنند.
محیط و دوران کودکی در شکلگیری رفتار مجرمانه مؤثر است
خرمشاهی با بیان اینکه در جرمشناسی عوامل مختلفی در بروز رفتار مجرمانه بررسی میشوند، گفت: وراثت و محیط دو حوزه مهم در بررسی رفتار افراد هستند، اما نمیتوان آنها را کاملاً از یکدیگر جدا کرد. حتی اگر فرد ویژگیهایی مانند پرخاشگری یا سلطهجویی داشته باشد، نمیتوان صرفاً براساس این ویژگیها نتیجه گرفت که او مرتکب قتل خواهد شد.
وی افزود: محیط زندگی از اهمیت زیادی برخوردار است؛ طلاق یا جدایی والدین، ناسازگاریهای خانوادگی، اعتیاد والدین یا خود فرد، مشکلات روانی و محیطی که شخص در آن رشد میکند، همگی میتوانند در شکلگیری شخصیت و رفتار او تأثیرگذار باشند.
خرمشاهی با تأکید بر اهمیت دوران کودکی اظهار کرد: تجربه خشونت شدید، تحقیر یا سوءاستفاده در دوران کودکی میتواند آثار عمیقی بر فرد بر جای بگذارد. در برخی پروندههای جنایی مشاهده شده است که مرتکب در دوران کودکی با خشونت شدید مواجه بوده و این تجربهها در زندگی بعدی او نیز تأثیر گذاشته است.
وی در ادامه به موضوع حیوانآزاری اشاره کرد و گفت: حیوانآزاری و کشتن حیوانات، بهویژه در موارد شدید و تکرارشونده، موضوعی است که نباید نسبت به آن بیتفاوت بود و لازم است چنین رفتارهایی جدی گرفته شوند.
مردان همچنان سهم بیشتری در نزاعهای منجر به قتل دارند
این پژوهشگر حوزه قتل درباره تفاوت میان زنان و مردان در پروندههای جنایی اظهار کرد: در شرایط فعلی، مردان بیشتر از زنان درگیر نزاعهایی میشوند که ممکن است به قتل منجر شود، هرچند پروندههای مربوط به زنان نیز وجود دارد و نمیتوان این مسئله را منحصر به مردان دانست.
وی افزود: تغییر الگوهای رفتاری نسلهای جدید نیز موضوع قابل توجهی است و امروز مواردی از نزاع و استفاده از سلاح سرد در میان دختران جوان نیز مشاهده میشود. بنابراین نمیتوان تصور کرد الگوی جرائم خشن در طول زمان ثابت باقی میماند.
همه خانوادههای مقتول به دنبال دریافت دیه نیستند
خرمشاهی درباره مطالبه خانواده مقتول پس از وقوع قتل اظهار کرد: واکنش خانوادهها به شرایط پرونده، وضعیت اقتصادی و نگاه آنها به موضوع بستگی دارد. برخی خانوادهها بر اجرای قصاص تأکید دارند و برخی نیز با دریافت دیه یا حتی بدون دریافت وجه از حق قصاص میگذرند.
وی افزود: در یکی از پروندههایی که با آن مواجه بودیم، پدر مقتول با وجود شرایط اقتصادی نامناسب اعلام کرد که حاضر است رضایت بدهد اما دیهای دریافت نکند. استدلال او این بود که نمیخواهد در برابر خون فرزندش پول دریافت کند. بنابراین نمیتوان درباره انگیزه خانوادهها یک حکم کلی صادر کرد.
این پژوهشگر جرمشناسی درباره طول رسیدگی به پروندههای قتل نیز گفت: نمیتوان زمان مشخصی برای پایان یک پرونده قتل تعیین کرد. برخی پروندهها ممکن است در مدت کوتاهتری تعیین تکلیف شوند و برخی دیگر به دلیل پیچیدگی ادله، روند رسیدگی، اعتراضات و سایر مسائل سالها ادامه پیدا کنند.
ضرورت توجه به دسترسی افراد کمبرخوردار به خدمات حقوقی
خرمشاهی با اشاره به هزینههای پیگیری پروندههای کیفری اظهار کرد: یکی از مسائلی که باید مورد توجه قرار گیرد، وضعیت افرادی است که توان مالی استفاده از خدمات وکیل را ندارند. در پروندههای سنگین کیفری، کیفیت دفاع حقوقی اهمیت زیادی دارد و باید شرایطی فراهم شود که وضعیت مالی افراد مانع دسترسی مؤثر آنها به خدمات حقوقی نشود.
وی با اشاره به وکلای تسخیری افزود: صرف پیشبینی وکیل تسخیری در قانون کافی نیست و کیفیت دفاع نیز اهمیت دارد. در پروندههایی که با جان انسانها و مجازاتهای سنگین مرتبط است، این مسئله اهمیت دوچندان پیدا میکند.
اطلاعرسانی درباره پیامدهای نزاع میتواند بازدارنده باشد
گلناز خرمشاهی با تأکید بر ضرورت افزایش آگاهی عمومی درباره پیامدهای حقوقی خشونت گفت: رسانهها میتوانند در این حوزه نقش جدی داشته باشند. بسیاری از افراد هنگام عصبانیت به پیامدهای یک درگیری فکر نمیکنند؛ در حالی که یک رفتار چندثانیهای ممکن است زندگی دو خانواده را برای همیشه تغییر دهد.
وی افزود: اطلاعرسانی درباره مجازاتها و هزینههای قانونی نزاع میتواند در کنار فرهنگسازی اثر بازدارنده داشته باشد. همانطور که اجرای جدی قوانین در برخی حوزهها رفتار اجتماعی مردم را تغییر داده است، در حوزه خشونت نیز باید هم فرهنگسازی انجام شود و هم اجرای قانون جدی گرفته شود.
وی تأکید کرد: فرهنگسازی یک فرآیند تدریجی است، اما در کنار آن باید مردم بدانند که تهدید، استفاده از سلاح سرد و ایجاد رعب و وحشت نیز میتواند پیامدهای کیفری جدی داشته باشد.
قتل عمد با موارد غیرعمدی یکسان نیست
این پژوهشگر حوزه جرمشناسی درباره تفاوت شرایط وقوع قتل اظهار کرد: همه پروندههایی که در آنها انسانی جان خود را از دست میدهد، از نظر حقوقی یکسان نیستند. قصد فرد، نوع رفتار، آگاهی او از نتیجه عمل و شرایط وقوع حادثه در تعیین عنوان حقوقی پرونده اهمیت دارد.
وی برای توضیح این موضوع گفت: ممکن است فردی هنگام شکار تصور کند هدف مقابل او حیوان است و شلیک کند اما بعد مشخص شود انسان بوده است. همچنین ممکن است فردی در جریان یک شوخی، دیگری را به داخل آب هل دهد، بدون اینکه بداند او شنا بلد نیست یا عمق آب خطرناک است و این اقدام به مرگ منجر شود. چنین پروندههایی از نظر قصد و سوءنیت با قتلی که از پیش برای آن برنامهریزی شده متفاوت هستند و تشخیص دقیق آن برعهده مرجع قضایی است.
خرمشاهی افزود: علم قاضی، ادله موجود در پرونده و مجموعه شرایط وقوع حادثه در تشخیص نوع جرم و مسئولیت مرتکب نقش دارد و نمیتوان صرف وقوع مرگ را بدون بررسی این عناصر مبنای یک نتیجه واحد قرار داد.
برای مجرم شدن لازم نیست حتماً ضربه مرگبار وارد کنید
خرمشاهی در بخش دیگری از این گفتوگو درباره تهدید با سلاح سرد و گرم هشدار داد و اظهار کرد: مردم باید بدانند مسئولیت کیفری فقط زمانی ایجاد نمیشود که فرد مستقیماً با چاقو یا اسلحه شخص دیگری را به قتل برساند. کشیدن سلاح، ایجاد رعب و تهدید نیز میتواند برای فرد مسئولیت کیفری ایجاد کند.
وی افزود: ممکن است شخصی صرفاً برای ترساندن فرد دیگری سلاحی را به او نشان دهد و طرف مقابل هنگام فرار دچار حادثه شود یا آسیبی به خود یا شخص دیگری وارد کند. در چنین شرایطی نیز رفتار فرد تهدیدکننده از منظر قانونی مورد بررسی قرار میگیرد و بسته به شرایط پرونده میتواند برای او مسئولیت کیفری ایجاد کند.
این پژوهشگر حوزه قتل تأکید کرد: این تصور که قاتل الزاماً فردی است که از ابتدا با هدف کشتن دیگری وارد درگیری شده، تصور درستی نیست. گاهی یک نزاع لحظهای یا رفتار هیجانی میتواند در چند ثانیه به حادثهای تبدیل شود که امکان جبران آن وجود ندارد.
هنگام نزاع وارد درگیری نشوید
خرمشاهی در پایان با توصیه به مردم برای کنترل رفتار در موقعیتهای تنشزا گفت: نخستین توصیه من این است که افراد هنگام درگیری تا حد ممکن خونسردی خود را حفظ کنند. کنترل خشم در همان چند ثانیه ابتدایی میتواند مانع یک اتفاق جبرانناپذیر شود.
وی افزود: همچنین اگر دو نفر در حال نزاع هستند، افراد بدون در نظر گرفتن خطر وارد درگیری فیزیکی نشوند؛ زیرا در پروندههایی مشاهده شده فردی صرفاً برای جدا کردن دو نفر وارد نزاع شده اما خودش هدف ضربه قرار گرفته و جانش را از دست داده است.
خرمشاهی خاطرنشان کرد: حفظ آرامش در لحظه عصبانیت بسیار دشوار است، اما باید پیامد رفتار را در نظر گرفت. ارزش کنترل چند لحظه خشم بسیار بیشتر از آن است که یک فرد بعداً با مرگ انسانی، زندان، قصاص یا پیامدهای جبرانناپذیر یک نزاع روبهرو شود.
