در گفتوگوی ابوالفتح با ایلنا مطرح شد؛
واکاوی رویدادهای مهم آمریکا در سال ۱۳۹۳
نظام بینالملل در دهه گذشته شاهد فراز و فرودهای زیادی بوده که گاه این کنش و واکنشها در قالب «آنومی» یا خلاء هنجارها و جایگزینی ضد هنجارها خود را مشهود میکند. بی تردید دگرگونی در نظم بینالملل و تغییر متغیرهای جهانی و حتی منطقهای، اثرات متفاوت اما پر نفوذی در مناسبات کشورها خواهد داشت.
ایالات متحده آمریکا در سه ماهه گذشته رویکردهایی را به نمایش گذاشت که به نوعی در دهههای گذشته کم سابقه و حتی بیسابقه بوده است. به گونهای که می توان اوج تغییر نگاه نظام غربی را در برقراری مجدد رابطه با کوبا پس از نیم قرن اختلاف دانست.
«امیرعلی ابوالفتح» کارشناس مسائل ایالات متحده آمریکا در حوزه سیاست بینالملل در گفتوگو با خبرنگار ایلنا، به بیان و تشریح رخ دادهای مهم آمریکا در سال ۱۳۹۳ پرداخته است.
دیوار سکوت پس از نیم قرن فرو ریخت
دلایل مختلفی برای این که رابطه آمریکا با کوبا پس از نیم قرن از سر گرفته شد، وجود دارد. بخشی از این دلایل در درون ایالات متحده آمریکا وجود دارد و بخشی دیگر در درون کوبا. بعد از اینکه قدرت از فیدل کاسترو به برادر کوچکش رائول کاسترو منتقل شد، روند اصلاحات در کوبا آغاز شد و سرعت گرفت.
با اینکه هر دو برادر به انقلاب کمونیستی پایبند هستند و تغییری در ساختار سیاسی و ایدئولوژیک کوبا ایجاد نشده، اما از زمانی که رائول کاسترو رئیسجمهوری کوبا شده است، اصلاحاتی را به مورد اجرا گذاشت. اصلاحات اقتصادی و بحث مالکیت خصوصی به تدریج در کوبا مورد تایید قرار گرفت و اجازه دادند که برخی از شهروندان کوبایی از حقوق مالکیت برخودار شوند و همین موضوع باعث شد توریستهای بیشتری جذب این کشور شود و دسترسی به برخی از ابرازها مانند ماهواره و موبایل هموار شد و این موضوع زمینهساز این شد تا مذاکراتی با طرفهای خارجی درباره مسائل سیاسی آغاز شود مانند مذاکرات کوبا و اتحادیه اروپا درباره مسائل حقوق بشر.
اصلاحات عامل اصلی برقراری رابطه
در نهایت این روند اصلاحات، آمادگی جامعه و هیات حاکمه کوبا برای برقراری رابطه با بزرگترین دشمن این کشور یعنی ایالات متحده آمریکا بود. به هر حال کوبا به سرمایههای خارجی نیاز دارد و تحریمهایی که آمریکا در طول این نیم قرن اعمال کرده شرایط اقتصادی را برای کوبا بسیار دشوار کرده و هر گونه توسعه اقتصادی، منوط به ورود کوبا به اقتصاد بینالملل شده است که مانع تحقق این موضوع، ایالات متحده بود.
![]()
وی در بررسی دلایل برقراری ارتباط آمریکا با کوبا گفت: بعد از اینکه اوباما رئیسجمهوری آمریکا شد، نوعی تجدیدنظر در برخی از رفتارهای این کشور صورت گرفت. به خصوص در آمریکای لاتین مقامهای واشنگتن به این نتیجه رسیدند که سیاستهایی که طی چند دهه خصوصاً در زمان جرج بوش اعمال شده بود، باعث شده وجهه آمریکا در این منطقه خدشهدار شود و پای کشورهای دیگر در نیم کره غربی که برای سالیان متمادی حیات خلوت ایالات متحده بود، باز شود که میتوان به کشورهایی مانند چین، روسیه و همچنین کشورهای عضو اتحادیه اروپا اشاره کرد.
ضمن اینکه جنبش چپ جدید که در آمریکای لاتین توسط هوگو چاوز به وجود آمد و در کشورهای دیگر آمریکای لاتین گسترش پیدا کرد، توانست جلوه ایالات متحده را خدشهدار کند و آمریکاییها به این نتیجه برسند که باید در آمریکای لاتین تجدیدنظری صورت دهند.
یکی از مواردی که باعث تجدید نظر ایالت متحده در نیم کره غربی شد، این بود که با توجه به این موضوع که تحریمها نیم قرن ادامه داشت، اما وجهه کوبا در آنجا بیشتر شد و انتقاداتی مطرح بود که چرا این تحریمها ادامه دارد.
نلسون ماندلا بانی برقراری ارتباط مجدد
از این رو همزمانی تغییر کوبا و آمریکا نسبت به یکدیگر باعث شد که سرانجام در مراسم یادبود نلسون ماندلا، رهبران دو کشور آمریکا و کوبا به طور بی سابقهای با یکدیگر دیدار کنند و بعد از آن مذاکرات کانادا انجام گرفت و در نهایت منجر به اعلام همزمانی برقراری روابط بین این دو کشور توسط روسای جمهوری آمریکا وکوبا شد.
تاکنون دو سری مذاکره در این خصوص انجام شده تا روابط عادی شود. به گونهای که در خبر ها آمده بود امکان دارد به زودی سفارت آمریکا در هاوانا بازگشایی شود اما موانعی هم وجود دارد. اول اینکه تکلیف تحریمهایی که نیم قرن علیه کوبا وضع شده، مشخص شود به عبارتی که این تحریمها به دلیل اینکه توسط کنگره وضع شده باید از همان طریق هم برچیده شود و جمهوری واهان که اکثریت کنگره را در اختیار دارند، چندان با این روند موافق نیستند.
ردپای جمهوریخواهان در کوبا مشهود است
ابوالفتح با تشریح موانع موجود دیگر میان آمریکا وکوبا افزود: کوباییهای ضد کاسترو لابی قدرتمندی در ایالت متحده دارند که بسیار هم فعال هستند و تلاش میکنند تا زمانی که اصلاحات مد نظر جریان کاسترویی در کوبا محقق نشده و مادامی که آنچه از منظر آنها نظام حکومت تکحزبی و دیکتاتوری در کوبا است برچیده نشود، اجازه نمیدهند که واشنگتن بیش از اندازه به کوبا نزدیک شود.
![]()
در حال حاضر آمریکاییها معتقدند که کوبا همچنان باید در فهرست کشورهای حامی تروریسم که توسط وزارت خارجه منتشر میشود، قرار داشته باشد اما کوبا تاکید بر خارج شدن نام این کشور از این فهرست را دارد. لذا هنوز مشخص نیست که تغییرات به چه سمتی خواهد رفت که البته دو طرف به سمت تنشزدایی و آشتی حرکت می کنند اما سرعت و مقصد نهایی این روند همچنان مشخص نیست.
شروع فصل جدیدی از تنشها
این کارشناس مسائل آمریکا با اشاره به مخدوش شدن رابطه میان آمریکا و روسیه بیان کرد: به نظر میرسید مناسبات ایالات متحده آمریکا و فدراسیون روسیه با شروع دوره ریاستجمهوری باراک اوباما بهبود پیدا کند. هیلاری کیلینتون وزیر خارجه وقت کلیدی را به همتای خود یعنی سرگئی لاوروف داد که استنباط می شد این کلید، به جهت reset یا نوسازی روابط بین واشنگتن - مسکو باشد.
چند تحول رخ داد که در ماههای پایانی ریاستجمهوری اوباما مناسبات بین روسیه و آمریکا به بدترین وضعیت پس از پایان جنگ سرد بدل شد. آمریکاییها طی این سالها مواضعی را تصرف کردند که جزء حوزه نفوذ سنتی روسها بوده است یا حداقل روسها در آن منافع داشتند.
![]()
به گونهای که عراق و لیبی از چارچوب نفوذ روسیه خارج شد و پیشرویهای آمریکا در شرق اروپا و اقدامهایی که در اوکراین و قفقاز انجام دادند، از همین رو بود. همچنین پیشرویهایی که غربیها برای مبارزه با القاعده و طالبان در آسیای مرکزی انجام دادند، باعث شد تا روسها حس کنند در حال محاصره شدن هستند و اگر جایی ایستادگی نکنند، در نهایت به یک کشور درجه دو تبدیل میشوند و باید برتری ایالات متحده را بپذیرند.
سوریه و اوکراین، دروازه ورود به جنگ سرد
از مواضعی که روسها در آن ایستادگی کردند، میتوان به پرونده سوریه اشاره کرد. به گونهای که روسها نخواستند آخرین پایگاه خود در خاورمیانه را از دست بدهند و در این مورد ایستادگی کردند و اجازه ندادند نظام سیاسی این کشور مانند عراق یا لیبی سرنگون شود. موضع بعدی که روسیه در مقابل آمریکا ایستادگی کرد، در تحولات اوکراین بود که این منطقه را جزء منطقه حیاتی خود قلمداد میکردند. باید در نظر بگیریم که همزمان با توسعه نفوذ آمریکا در خاورمیانه و شرق اروپا که به ضرر روسها است، در بدو حکومت ولادیمیر پوتین به خصوص در دوره جدید ریاستجمهوری وی بحث ارتقای قدرت روسها مطرح شد.
وی افزود: فدراسیون روسیه تلاش کرد بدون ورود به مباحث ایدئولوژیکی کمونیستی و ضد سرمایهداری، قدرت اتحاد شوروی را احیا کند و برای خودش جایگاهی برابر با ایالات متحده اتخاذ کند که در نهایت تضاد منافع دو طرف باعث شد در اوکراین، آمریکا و روسیه رو در روی یکدیگر قرار بگیرند. اقدامی که در اوکراین صورت گرفت را میتوان کودتا تلقی کرد که باعث سرنگونی رئیسجمهوری روسگرای این کشور شد به این امید که اوکراین به اتحادیه اروپا بپیوندد و در نهایت عضو ناتو شود.
منتهی پوتین به این نتیجه رسید که اگر دست به هیچ اقدام قاطعی نزند، قافیه را در مقابل غرب باخته است به همین دلیل کریمه را ضمیمه خاک روسیه کرد که در نهایت منجر به راه افتادن جنگ در شرق اوکراین شد تا مانع پیوستن این کشور به اتحادیه اروپا شود.
روابط غرب و شرق در هاله ای از ابهام
در حال حاضر روابط آمریکا و روسیه به شدت بحرانی است و تهدیدهایی مطرح میشود مبنی بر اینکه آمریکا تحریمهای جدید و سختتری علیه روسیه به مورد اجرا بگذارد و روسها هم دست به عمل متقابل خواهند زد. البته اختلافات بر سر اوکراین یا سوریه هنوز بر دیگر بخشها تاثیرگذار نیست و هنوز همکاری واشنگتن و مسکو درباره مسائل مهم بینالمللی به قوت خود باقی است.
به نظر نمیرسد که روسها از امتیازی که در اوکراین به دست آوردهاند، دست بردارند و باید گفت اوکراین به یک مسئله حیثیتی برای غرب تبدیل شده و در صحنه داخلی ایالات متحده هم انتقاداتی به اوباما وارد میشود مبنی براینکه وی در مقابل قدرتنمایی پوتین عقبنشینی کرده و اقتدار آمریکا را به خطر انداخته است و این کشور دیگر نمیتواند به عنوان یک تکیهگاه مطمئن برای متحدان خودش مطرح شود.
![]()
برخی از جمهوریخواهان بحث ارسال سلاحهای آمریکایی به اوکراین را مطرح میکنند که دولت اوباما نگران زمینههای برخورد نظامی بین آمریکا و روسیه است و به نظر میرسد تا زمانی که دولت اوباما روی کار است، این موضوع منتفی باشد و اگر پوتین اقدام خصمانهای صورت ندهد، به نظر نمیرسد که دو طرف از این سطح تنش عبور کنند.
آیپک ۲۰۱۵ ، مناقشه واشنگتن – تل آویو
ابوالفتح درباره اجلاس آیپک ۲۰۱۵ تصریح کرد: نشست آیپک هر سال برگزار میشود و به طور سنتی مقامهای ارشد ایالات متحده در آن حضور دارند و سخنرانی میکنند و در اغلب موارد رئیسجمهوری یا معاون وی یا وزیر خارجه آمریکا در آن حضور دارند.
لابی آیپک دومین لابی قدرتمند ایالات متحده آمریکا و قدرتمندترین لابی در عرصه سیاست خارجی آمریکا است و نقش و جایگاهش جای بحث ندارد چرا که نفوذ آن در این بین معین و مشخص است. آنچه که امسال در نشست آیپک مناقشه برانگیز شد، این بود که خلاف سنت سیاسی و عرف معمول رهبران کشورهای متحد آمریکا علاقهای به مناقشات سیاسی و وارد شدن به درگیریهای حزبی نداشته و عموماً از رئیسجمهوری حمایت کردند.
![]()
این بار نتانیاهو نخستوزیر اسرائیل با این هدف که توافق هستهای ایران و ۱+۵ را به هم بزند و اجازه ندهد تا توافق بین ایران و آمریکا شکل بگیرد، اعلام کرد که سخنرانی در کنگره انجام خواهد داد که بدون دعوت رئیسجمهوری صورت گرفت. حزب رقیب رئیسجمهوری آمریکا این دعوت را انجام داد و این قضیه باعث ناراحتی دموکراتها و شخص اوباما شد و معتقدم که نتانیاهو عرف را زیر پا گذاشته و وارد مناقشات حزبی در داخل آمریکا شده است و حزب لیکود در اسرائیل درصدد نزدیک شدن به جمهوری خواهان است.
غیبت مقامهای غربی در آیپک، معنا دار بود
وی با اشاره به عدم حضور مقامهای رده یک واشنگتن در اجلاس آیپک عنوان کرد: این مدل از تنشها و انتقادات تقریبا بیسابقه بوده است. میزان انتقاداتی که مقامهای دولتی از شخص نتانیاهو داشتند، باعث شد که مقامهای ارشد آمریکا در نشست اخیر آیپک شرکت نکنند. به طوری که نه رئیسجمهوری و نه معاون وی در این نشست حضور نداشتند. مقاماتی که دراین نشست شرکت کردند، مشاورامنیت ملی اوباما یعنی سوزان رایس و سامانتا پاور نماینده و اشنگتن در سازمان ملل بودهاند. گرچه سامانتا پاور عضو کابینه است و مشاور امنیت ملی آمریکا هم در حقیقت هماهنگکننده بخشهایی از سیاستها و دیپلماسی آمریکا است، اما به لحاظ سیاسی جزو مقامهای ارشد مانند رئیسجمهوری یا معاون رئیسجمهوری یا وزیر خارجه نیستند.
![]()
این موضوع نشان میدهد که اختلافی که نتانیاهو مسببش است، تاثیر خودش را گذاشته و این نگرانی وجود دارد که تلاش نتانیاهو برای مقابله آشکار و رویارویی علنی با رئیسجمهوری آمریکا روابط بین آمریکا و اسرائیل را آسیبپذیر کند و باعث تلافی آمریکا و دموکراتها تا سال آینده که اوباما رئیسجمهوری خواهد بود، میشود. این موضوع باعث خواهد شد که اسرائیل اصلیترین حامی خارجی خود را از دست بدهد. هشدارهایی هم نسبت به این قضیه داده شده اما به نظر میرسد پیروزی نتانیاهو در انتخابات کنست برای وی اهمیت بیشتری از توافق ایران و آمریکا بر سر پرونده هستهای داشته است.
نتانیاهو از حمایت بخش زیادی از جمهوریخواهان در آمریکا برخوردار است و پیروزی جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای که به هر حال قوه قانونگذاری ایالت متحده را به تصرف خود در آوردهاند، میتواند موجب دلگرمی برای رویارویی آشکار نتانیاهو با اوباما باشد.
تبعیض نژادی در بدنه آمریکا نهادینه شده است
این کارشناس مسائل بینالمل با اشاره به راه افتادن موج جدید خشونت علیه اقلیتهای نژادی در آمریکا عنوان کرد: نژادپرستی و به طور کلی تبعیض نژادی در ایالات متحده موضوع جدیدی نیست و بسیار قدیمی محسوب میشود چرا که این مبحث در جامعه آمریکا به صورت آشکار نهادینه شده است. گرچه نظام بردهداری و نابرابریهایی که منجر به ظهور جنبش حقوق مدنی در آمریکا شد، وجود ندارد اما جدایی بین سفید و سیاه کاملا بارز است و در مسائل اقتصادی و اجتماعی هم خود را بروز داده است.
در عرصه سیاسی مقداری تغییرات به وجود آمده است به طوری که رئیسجمهوری و دادستان کل و مقامهای ارشد سیاهپوست در آمریکا وجود دارند اما در عرصه اقتصادی و رفع فقر هنوز این شکافها پر نشده است. آنچه جدیداً باعث تنش شد، این بود که جامعه سیاهپوست این نابرابری را پذیرفته است ولی انتظار نداشتند که این نابرابری و تبعیض توسط حافظان امنیت جامعه یعنی پلیس و دستگاه قضایی اعمال شود که البته قبل از موضوع کنونی هم سابقه داشته که پلیس به جوانان سیاهپوست حمله میکرد و آنها را به قتل میرساند.
![]()
در دوران جدید و در عصری که شبکههای اجتماعی بسیار فعال هستند، هر شخصی به راحتی میتواند با استفاده از تلفن همراه خود فیلمبرداری و اطلاعرسانی کند و تصاویری را در سطح گسترده منتشر کند که البته تنها در جامعه آمریکا نیست و مربوط به تمام دنیا است و این اطلاعرسانیها و مطلع کردن افکار عمومی از این نابرابریها به آتش اختلافات دامن میزند.
تشدید نژاد پرستی با ورود اوباما به کاخ سفید
وی درباره جهتدهی موضوع نژادپرستی به سمت کاخ سفید تصریح کرد: نکتهای که مطرح میشود، این است که میگویند اوباما از زمانی که وارد کاخ سفید شده تلاش کرده خواسته یا ناخواسته یک جنگ نژادی به راه بیاندازد که این موضوع توسط منتقدان وی مطرح میشود و ادامه میدهند که اوباما جنگ فقر را کلید زده و آنها را روبهروی ثروتمندان قرار داده است که در جریان جنبش تسخیر وال استریت شاهدش بودیم و معتقدند رئیسجمهوری آمریکا میخواهد جامعه این کشور را سوسیالیستی کند و در صدد به هم زدن اصول مقدس نظام سرمایهداری و همینطور در صدد راهاندازی جنگ نژادی میان سیاهها و سفیدها است.
![]()
اینکه تا چه حد این اتهامها به اوباما وارد بوده یا اینکه تا چه حد دولت آمریکا در این موضوع دخیل است، بررسیهای بیشتری را میطلبد. برخی مسائلی که در داخل آمریکا وجود دارد، کاملاً متوجه دولت نیست و بخشی از آن مربوط به لایحههای اجتماعی و نابرابریهای موجود در عرصه اقتصادی آمریکا است که موجب به وجود آمدن تنش خواهد شد.
حالتهای دیگری وجود دارد که میتواند شکافها و فاصله بین نژاد سفیدپوستها و رنگین پوستها را پر کند اما فاصله بین ابر ثروتمندها و توده قشر متوسط مساله آنچنان عمیقی است که به نظر نمیرسد با این تلاشها، اختلافات خاتمه پیدا کند. برخی معتقدند که اگر این روند ادامه پیدا کند، آمریکا به سمت تنشهای اجتماعی سوق پیدا میکند و میتوان به آشوبهای خیابانی و اتفاقاتی که در دهه ۵۰ و ۶۰ میلادی که یک جنگ نژادی محسوب میشد، اشاره کرد.
اشتون کارتر، نخبه غیر نظامی یا مدیر تجربی؟
ابوالفتح با اشاره به انتصاب اشتون کارتر به عنوان وزیر دفاع جدید آمریکا خاطر نشان کرد: وزرای دفاع نه تنها در آمریکا بلکه در تمامی کشورهای عضو ناتو نظامی نیستند. سالیان سال است که هیچ وزیر دفاع نظامی در آمریکا انتخاب نشده است. مسئولیت اداره و ریاست وزارت دفاع با یک فرد غیر نظامی است و قبلا هم به همین ترتیب بوده است.
اشتون کارتر فردی است که از سطوح پایین وزارت دفاع کار خود را شروع کرده، تقریبا در تمامی بخشهای وزارت دفاع حاضر بوده است، تا سطح قائم مقامی این وزارت خانه پیش آمده ودر حال حاضر به سمت وزیر دفاع این کشور رسیده است. یعنی شخصی است که به رموز وزارت دفاع به خصوص بخشهای مالی و کاهش هزینههای این وزارتخانه آشنا است و همینطور در بحث خرید تسلیحات و انعقاد قراردادهای تسلیحاتی با کمپانیهای سازنده سلاح دخیل بوده و متخصص این امور هم بوده است.
بنابراین به لحاظ حرفهای قابلیتهایی دارد و تجمیع این موارد باعث شد تا از سنای تحت کنترل جمهوریخواهان رای اعتماد کسب کند و با مخالفتی از جانب آنها مواجه نشد در صورتی که وزیر دفاع قبلی جمهوریخواه بود و انتظار میرفت که انتخاب جانشین برای چاک هیگل توسط جمهوریخواهان به چالش کشیده شود که این اتفاق رخ نداد.
پنتاگون تضعیف کننده هژمونی ایالات متحده
این کارشناس مسائل حوزه آمریکا با تاکید بر زیر ذره بین بودن عملکرد پنتاگون خاطر نشان کرد: انتقاداتی نسبت به عملکرد وزارت دفاع مطرح میشود به گونهای که جمهوریخواهان در داخل آمریکا معتقدند که در دروان ریاستجمهوری اوباما، دولت پرستیژ و اقتدار ایالات متحده را از بین برده که دلیل آنها هم اقدامهایی است که در عراق و افغانستان از سمت آمریکا به وقوع پیوسته است و معتقدند که دیگر ارتش آمریکا یکی از ارکان اقتدار این کشور به حساب نمیآید. به عبارتی که اوباما نیروهای خود را از افغانستان و عراق خارج کرده و در قضیه سوریه هم خط قرمزی که برای سلاحهای شیمیایی ترسیم کرده بود را پیگیری نکرده و موجب خدشهدار شدن چهره ایالات متحده شده است.
ایالات متحده در حال حاضر دچار یک بحران مالی عمیق بوده و مجبور به صرفهجویی است. بخشی از این صرفهجویی متوجه وزارت دفاع آمریکا است که طی ۱۰ سال باید ۵۰۰ میلیارد دلار از هزینههای خود را کم کند. کاهش هزینههای دفاعی قطعا در بخشهای خرید تسلیحات، ماموریتها، حضور نظامی آمریکا در عملیاتهای خارجی و بحث مشارکت در جنگها تاثیر خواهد گذاشت و فارغ از اینکه چه کسی وزیر دفاع باشد، مجبور هستند مصوبه کنگره در کاهش هزینهها را اجرا کنند. در این شرایط نگرانیهایی از سمت طیفهای امنیتگرا در آمریکا وجود دارد که به طور مشخص جمهوریخواهان هستند.
آینده وزارت دفاع در هالهای از ابهام
ابوالفتح در پایان تاکید کرد: تعدادی از دموکراتها نگرانیهایی را دارند که وزارت دفاعی که اوباما از خودش به جای خواهد گذاشت، یک وزارت دفاع و ارتش قدرتمند نیست که بتواند ترس را در دل دشمنانش ایجاد کند و دیگر نمیتواند به متحدان آمریکا این اطمینان را بدهد که آنها را از هر چیزی که خطرناک است، حفظ خواهد کرد. بخشی از این موضوع متوجه سیاستهای دولت است و بخشی دیگر متوجه کاهش قدرت آمریکا است و میگویند کشوری که نمیتواند بودجه سالانهاش را ببندد، دیگر قادر نیست یک ارتش قدرتمند داشته باشد و در این شرایط رقبای آمریکا ظهور میکنند که به عنوان مثال میتوان به قدرتنمایی روسیه اشاره کرد.
این انتقادات بیشتر به جایگاه وزارت دفاع و نوع نگاه دولت به مسائل نظامی توجه دارد تا نقد عملکرد و تجربیات وزیر دفاع جدید ایالات متحده آمریکا.
گفت و گو: فرشاد گلزاری