در گفتوگو با ایلنا مطرح شد؛
روایت یک عملیات نجات که فیکنیوز به نظر میرسید/ جزئیات، حقیقت ماجرای خلبان را آشکار کرد+فیلم
یک روایت درباره نجات خلبانی که پس از آسیبدیدن صندلی ایجکت و باز نشدن چتر در جریان سقوط هواپیما زنده مانده بود، در فضای مجازی با تردیدها و ادعاهای مختلفی درباره جعلی بودن حادثه مواجه شد؛ اما به گفته حمید ضیاییپرور، پژوهشگر علوم ارتباطات، بررسی تصاویر، سوابق فرد، مصاحبه خلبان و جزئیات عملیات نشان داد که برای تشخیص خبر واقعی از فیکنیوز نمیتوان به روایتهای اولیه و قضاوتهای سطحی اکتفا کرد.
به گزارش خبرنگار ایلنا از البرز، حمید ضیاییپرور، دکترای علوم ارتباطات اجتماعی و فعال حوزه روزنامهنگاری و روابط عمومی الکترونیک، در نشست پرسش و پاسخ کارگاه خبرنگار هوشمند با موضوع «اخبار جعلی و راستیآزمایی» که با همکاری اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی البرز و ادارهکل اطلاعات این استان برگزار شد، در پاسخ به پرسش خبرنگار ایلنا درباره شیوههای راستیآزمایی اخبار عملیات نجات خلبانان امریکایی، بر ضرورت پرهیز از قضاوت عجولانه در مواجهه با اخبار و روایتهای منتشرشده در فضای مجازی تأکید کرد.
استاد و پژوهشگر علوم ارتباطات، با تأکید بر ضرورت راستیآزمایی اخبار گفت: برای تشخیص خبر جعلی نباید به روایتهای اولیه و سادهانگارانه اکتفا کرد، بلکه باید جزئیات، اسناد، تصاویر، سوابق افراد و شواهد مستقل را در کنار یکدیگر بررسی کرد.
وقتی یک خبر واقعی، جعلی به نظر میرسد
ضیاییپرور با اشاره به نمونهای از یک خبر و روایت منتشرشده درباره نجات یک خلبان هواپیمای جنگی امریکایی و سقوط در خاک ایران، اظهار کرد: در یک نمونه، برخی کاربران مدعی شده بودند اساساً چنین شخصیتی وجود ندارد و روایت مطرحشده ساختگی است؛ اما فعالان حوزه «OSINT» یا اطلاعات منبعباز، با بررسی تصاویر و سوابق منتشرشده، شواهدی درباره هویت و سابقه نظامی این فرد پیدا کردند.
وی افزود: حتی تصاویر متعددی از این فرد در دورههای مختلف زندگی و فعالیت نظامی او با نام و سمت مشخص پیدا شد و بنابراین بخشی از ادعاهای اولیه درباره جعلی بودن هویت او با بررسی اسناد و دادههای قابل دسترس رد شد.
این پژوهشگر حوزه ارتباطات ادامه داد: در مرحله بعد، موضوع نحوه زنده ماندن خلبان پس از سقوط مطرح شد و برخی کاربران با استناد به سرعت سقوط و شدت برخورد، این روایت را غیرممکن دانستند؛ در حالی که با دقت بیشتر در مصاحبه خود فرد و جزئیات حادثه، مشخص میشود روایت دارای جزئیاتی است که در تحلیلهای اولیه مورد توجه قرار نگرفته بود.
جزئیاتی که میتواند یک روایت را تغییر دهد
ضیاییپرور توضیح داد: بر اساس روایت مطرحشده، در جریان حادثه، بخشی از سامانه صندلی نجات دچار مشکل شده و خلبان به جای اینکه بلافاصله عملیات خروج خود را انجام دهد، برای نجات فرد دیگر چند لحظه بیشتر صبر کرده است.
وی گفت: پس از پرتاب صندلی، به دلیل آسیبدیدگی سامانه و مشکل در باز شدن چتر، فرد با شرایط متفاوتی نسبت به یک سقوط معمولی مواجه شده و همین جزئیات میتواند در بررسی امکان زنده ماندن او تعیینکننده باشد.
وی تأکید کرد: بنابراین اگر کسی تنها یک گزاره مانند «فردی با چنین سرعتی سقوط کرده و زنده مانده» را جدا از سایر جزئیات بررسی کند، ممکن است به این نتیجه برسد که کل ماجرا جعلی است؛ در حالی که بررسی دقیقتر دادهها، روایت متفاوتی ارائه میکند.
فیکنیوز همیشه یک دروغ ساده نیست
این استاد علوم ارتباطات با بیان اینکه راستیآزمایی فقط بررسی درست یا غلط بودن یک جمله نیست، گفت: گاهی یک خبر واقعی با اطلاعات ناقص منتشر میشود و همین اطلاعات ناقص باعث شکلگیری یک روایت جعلی یا برداشت نادرست میشود.
ضیاییپرور افزود: در بررسی چنین موضوعاتی باید به سراغ اسناد، تصاویر، سوابق افراد، منابع مستقل و شواهد قابل بررسی رفت و هر ادعا را جداگانه مورد ارزیابی قرار داد.
وی با اشاره به برخی روایتهای مطرحشده درباره عملیات نظامی و اخبار مربوط به محل وقوع یک حادثه نیز گفت: در چنین مواردی باید میان اصل وقوع حادثه، روایتهای رسمی، ادعاهای رسانهای و تحلیلهایی که بعداً در شبکههای اجتماعی شکل گرفتهاند، تفکیک قائل شد.
رسانه نباید اسیر روایت اول شود
ضیاییپرور خطاب به خبرنگاران و فعالان فضای مجازی گفت: وقتی خبر را تحلیل میکنید، نباید به فیکنیوز سادهنگرانه نگاه کنید؛ باید همه جنبههای موضوع را ببینید، سؤالهای جدی مطرح کنید و دنبال سند و فکت باشید.
وی افزود: ممکن است بخشی از یک روایت درست باشد و بخش دیگری نیازمند بررسی بیشتر؛ بنابراین رسانه و فعال شبکه اجتماعی باید پیش از اظهارنظر، دادههای موجود را کنار هم قرار دهد و سپس درباره آن تصمیم بگیرد.
«گوگل» بهتنهایی نام مکانها را تعیین نمیکند
این پژوهشگر علوم ارتباطات در ادامه با اشاره به نمونهای درباره نامگذاری اماکن در سرویسهای آنلاین اظهار کرد: گاهی حتی مسئولان و افراد صاحبتریبون نیز بدون بررسی سازوکار یک پلتفرم، درباره آن اظهارنظر میکنند.
وی با اشاره به بحث نام «خلیج فارس» در برخی سرویسهای نقشه و جستوجو گفت: باید بدانیم پلتفرمهایی مانند گوگل چگونه دادههای مربوط به نام مکانها را دریافت و پردازش میکنند و چه سازوکارهایی در شکلگیری این دادهها دخیل است؛ بنابراین نمیتوان بدون شناخت این فرآیند، هر نتیجهای را مستقیماً به تصمیم یک شرکت نسبت داد.
ضیاییپرور در پایان تأکید کرد: سواد رسانهای یعنی قبل از باور کردن یا بازنشر یک محتوا، بدانیم منبع آن چیست، دادهها از کجا آمدهاند، چه شواهدی وجود دارد و آیا میتوان ادعا را از منابع مستقل راستیآزمایی کرد.
