بزرگداشت یادروز حافظ با حضور وزیر فرهنگ برگزار شد؛
حافظ با تحول در غزل، مرزهای زبان فارسی را گسترش داد/ حافظ قرن‌هاست از مرزهای جغرافیایی عبور کرده است
آیین بزرگداشت یادروز حافظ، شامگاه امروز دوشنبه ۲۰ مهرماه با حضور وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، استاندار فارس، جمعی از مسئولان و علاقه‌مندان به شعر و ادب فارسی در حافظیه شیراز برگزار شد.
به گزارش ایلنا، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در این مراسم با تشریح ابعاد اثرگذاری این شاعر بر زبان فارسی گفت: زبان فارسی پیش و پس از حافظ تفاوتی بنیادین دارد و این شاعر با نوآوری‌های زبانی و تحول در غزل، فصل تازه‌ای در تاریخ این زبان گشود.
سیدعباس صالحی با اشاره به نقش زبان فارسی در شکل‌گیری هویت ایرانی اظهار کرد: زبان فارسی برای ایرانیان نه‌تنها بخشی از هویت، بلکه رکن اصلی هویت ایرانی است. این زبان در امتداد تاریخی خود، از فارسی باستان و فارسی میانه تا فارسی پس از اسلام، نقشی اساسی در شکل‌گیری هویت ایران داشته و اقوام و زبان‌های گوناگون نیز در رسیدن آن به جایگاه کنونی سهیم بوده‌اند.
وی افزود: فارسی‌زبانان ایران و علاقه‌مندان به این زبان در سراسر جهان باید به حضور حافظ در تاریخ زبان فارسی افتخار کنند؛ چراکه بررسی شعر او نشان می‌دهد این شاعر در گسترش توانایی‌های زبانی و ادبی فارسی نقشی متمایز داشته است.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، نخستین جلوه این نوآوری را در واژگان محوری شعر حافظ دانست و گفت: واژگان به‌کاررفته در دیوان حافظ با واژگان دیوان‌های پیش از او تفاوت‌هایی دارد و حافظ در موارد متعددی معناهای تازه‌ای به کلمات بخشیده است.
صالحی با اشاره به واژه «رند» بیان کرد: این واژه در نثر فارسی پیش از حافظ معنایی متفاوت داشت و در ادبیات عرفانی نیز دستخوش تحول شده بود، اما حافظ معنای ویژه‌ای به آن بخشید. رندی در شعر او ترکیبی از خوشدلی، ساده‌زیستی، عشق و شیدایی، دوری از مصلحت‌سنجی، پرهیز از ریاکاری و برخورداری از باطنی پاک است؛ مفهومی که به یکی از شاخصه‌های اندیشه و زبان حافظ تبدیل شد.
وی ترکیب‌سازی را دومین ویژگی برجسته زبان حافظ برشمرد و افزود: حافظ از ظرفیت ترکیبی زبان فارسی برای خلق جلوه‌های تازه بهره گرفت و در پیوند دادن واژگان فارسی و عربی ابتکارهای قابل توجهی داشت.
صالحی با اشاره به دیدگاه علامه دهخدا در مقدمه لغت‌نامه دهخدا گفت: دهخدا در نقد دیدگاه کسانی که خواهان پاک‌سازی زبان فارسی از واژگان عربی بودند، به حافظ اشاره می‌کند و بخشی از خلاقیت زبانی او را در همین ترکیب‌های فارسی و عربی می‌داند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، ترکیب واژگان، استفاده از پیشوندها و پسوندها و ساخت ترکیب‌های تازه را از جلوه‌های خلاقیت حافظ دانست و تأکید کرد این ویژگی‌ها به غنای زبان فارسی افزوده‌اند.
حافظ و اوج‌گیری ایهام در شعر فارسی
صالحی با اشاره به جایگاه صنعت ایهام در شعر حافظ اظهار کرد: ایهام پیش از حافظ نیز در ادبیات فارسی وجود داشت، اما او با نوآوری در شیوه‌های به‌کارگیری این صنعت، ظرفیت چندمعنایی شعر را گسترش داد.
وی افزود: حافظ از ایهام برای ایجاد لایه‌های مختلف معنایی و هدایت مخاطب به عمق متن استفاده می‌کند و فضایی از ابهام جذاب می‌آفریند؛ ابهامی که با شک و تردید تفاوت دارد. او این صنعت ادبی را به اوج رساند و از این طریق، امکان‌های تازه‌ای برای زبان و شعر فارسی فراهم کرد.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، موسیقی شعر را از دیگر ویژگی‌های متمایز دیوان حافظ دانست و با اشاره به تقسیم‌بندی محمدرضا شفیعی کدکنی از موسیقی شعر گفت: این موسیقی در ابعاد بیرونی، شامل وزن و عروض؛ کناری، شامل ردیف و قافیه؛ درونی، مرتبط با واج‌ها و صامت‌ها و مصوت‌ها؛ و معنوی، شامل تناسب، تکرار و تضاد، بررسی می‌شود.
صالحی تأکید کرد: حافظ شعر خود را به موسیقی تبدیل کرد؛ از همین رو، غزل او نه‌تنها در قالب شعر، بلکه در پیوند با آواز و قوالی نیز جایگاهی ماندگار یافته است. تبدیل زبان به نغمه و نوا کار ساده‌ای نیست، اما حافظ توانست این ظرفیت را در شعر فارسی به نمایش بگذارد.
وی با اشاره به دیدگاه‌های مطرح‌شده درباره شعر حافظ در کنگره حافظ سال ۱۳۶۷ در شیراز، به نقل از سخنان رهبر شهید انقلاب، سه ویژگی مهم غزل او را برشمرد: پیوند استحکام واژگانی قصیده با لطافت غزل، توانایی کم‌نظیر در تصویرپردازی و ایجاد شور و حرکت در غزل.
صالحی با اشاره به ابیاتی همچون «دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند» گفت: حافظ مفاهیم انتزاعی و تجربه‌های شهودی را در قالب تصاویری ملموس و نزدیک به ذهن مخاطب عرضه می‌کند؛ قابلیتی که به غزل او قدرتی ویژه بخشیده است.
وی همچنین خاطرنشان کرد که حافظ با گسترش غزل‌های شورآفرین، قالبی را که معمولاً با آرامش و سکون شناخته می‌شد، به عرصه‌ای برای حرکت، هیجان و حتی بیان حال‌وهوای حماسی تبدیل کرد.
گسترش قلمرو زبان فارسی با حافظ
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در بخش پایانی سخنان خود، گسترش قلمرو زبان فارسی را از دیگر ابعاد اثرگذاری حافظ دانست و گفت: زبان فارسی در گستره‌ای شامل آسیای میانه، آناتولی، شبه‌قاره و مناطق دیگر حضور داشته و حافظ به گسترش و تعمیق این قلمرو فرهنگی کمک کرده است.
صالحی با تأکید بر اینکه تاریخ کهن، دین، عناصر حماسی و زبان فارسی از پشتوانه‌های فرهنگی و تاریخی ایران هستند، افزود: حافظ در این میراث جایگاهی ویژه دارد و حق بزرگی بر زبان فارسی و فرهنگ این سرزمین یافته است.
وی در پایان ابراز امیدواری کرد که به برکت روح قدسی حافظ، جهان، ایران و شیراز به فضایی آمیخته با عدالت، آزادی و صلح تبدیل شوند؛ ارزش‌هایی که در اندیشه و شعر این شاعر نامدار نیز جایگاهی برجسته دارند.
بازخوانی زندگی امروز در آینه دیوان حافظ
نماینده ولی فقیه در استان فارس و امام جمعه شیراز هم با اشاره به ظرفیت‌های عظیم دیوان حافظ برای تبیین مفاهیم دینی و حماسی، گفت: رمز ماندگاری این شاعر بلندآوازه، در عمق کلام و پیوند آن با حکمت الهی و نیازهای مخاطبان است.
آیت‌الله لطف‌الله دژکام با طرح این پرسش که چرا حافظ در طول تاریخ ماندگار شده است، به دیدگاه‌های بزرگان ادبیات از جمله مولانا و سعدی اشاره کرد و گفت: مولانا معتقد است سخنی که در گذر زمان می‌ماند باید رنگ و بوی آسمانی داشته باشد؛ یعنی یا حکمت است و یا برخاسته از کتاب و وحی.
او افزود: سخن حافظ نیز به دلیل بهره‌مندی از همین جوهره حکمت و کتاب، با بسیاری از آثار متمایز شده و به ماندگاری رسیده است.
آیت‌الله دژکام ادامه داد: سعدی نیز در مقدمه گلستان، رمز ماندگاری را در کارآمدی و بلاغت کلام می‌داند و این رمز موفقیت سعدی و حافظ در ماندگاری است.
امام‌جمعه شیراز بیان کرد: ما واعظان و سخنوران نیز گاهی از حافظ وام می‌گیریم و فضا و معنای جدیدی را متناسب با نیاز روز را به شنونده منتقل می‌کنیم، این شیوه به کلام ما لطافت و نفوذ می‌بخشد.
او اضافه کرد: با تمسک به استعاره‌های لسان‌الغیب می‌توان پیام‌های حماسی و دینی را در عرصه‌های مختلف به کار بست.
آیت‌الله دژکام تاکید کرد: باید از ظرفیت‌های هنری برای بازخوانی زندگی امروز در آینه دیوان حافظ استفاده کرد.
او ادامه داد: هنر، دین و حماسه در اشعار حافظ به هم پیوند خورده‌اند و می‌توان با تکیه بر ابیات او، صحنه‌های تشییع شهدا، فرهنگ ایثار و ایمان ملت را بازنمایی کرد.
دژکام اظهار کرد: با الهام از اندیشه حافظ می‌توانیم بگوییم «اگر غم لشکر انگیزد که خون عاشقان ریزد، من و ساقی به هم سازیم و بنیادش براندازیم» و این همان روحیه حماسه‌سازی است که در میان مردم ما زنده است.
حافظ قرن‌هاست از مرزهای زمان و جغرافیا عبور کرده است
استاندار فارس نیز در این مراسم با اشاره به ظرفیت اندیشه حافظ برای تقویت مناسبات انسانی گفت: اگر تفکر حافظ بر روابط میان ملت‌ها و مناسبات انسانی حاکم بود، شاید جنگ‌ها، نزاع‌ها، زیاده‌خواهی‌ها و تلاش برای تحمیل اراده بر دیگران تا این اندازه مجال بروز نمی‌یافت.
حسینعلی امیری با بیان اینکه حافظ قرن‌هاست از مرزهای زمان و جغرافیا عبور کرده و همچنان با انسان امروز سخن می‌گوید، اظهار کرد: حافظ را نمی‌توان تنها در گذشته جست‌وجو کرد؛ او در هر دوره با پرسش‌های تازه انسان، رنج‌ها و امیدهای او و جست‌وجوی همیشگی‌اش برای حقیقت، آزادی و معنا دوباره متولد می‌شود.
وی با اشاره به انتخاب محور حافظ در آفرینش‌های هنری و ادبی برای گردهمایی امسال افزود: این موضوع فرصتی ارزشمند برای پرداختن به تأثیر ژرف اندیشه و زبان حافظ بر شعر و ادبیات، موسیقی، هنرهای تجسمی و دیگر عرصه‌های خلاقیت است.
استاندار فارس با تأکید بر اینکه حافظ صرفاً شاعری برای خواندن یا حفظ کردن نیست، بیان کرد: او با الهام از کلام نورانی وحی، بهره‌گیری از ایجاز و ایهام، موسیقی کلام، تصویرسازی‌های شگفت‌انگیز و توانایی پیوند دادن تجربه فردی با دغدغه‌های مشترک انسانی، همچنان الهام‌بخش هنرمندان و اندیشمندان است و راز ماندگاری او را باید در همین توانایی کم‌نظیر جست‌وجو کرد.
امیری با اشاره به مفاهیم عشق، رندی و می و مستی در شعر حافظ ادامه داد: حافظ از عشق سخن می‌گوید، اما آن را به تجربه‌ای شخصی محدود نمی‌کند؛ از رندی می‌گوید، اما رندی او صرفاً یک خصلت فردی نیست، بلکه راهی برای رهایی از تظاهر و دورویی است. همچنین جهان شعر او را نمی‌توان به معنای ظاهری واژه‌ها فروکاست.
از میراث ادبی تا ضرورت همزیستی انسانی
وی با بیان اینکه شعر حافظ انسان را به تأمل درباره خویشتن، حقیقت، اخلاق و نسبت خود با دیگران فرامی‌خواند، اظهار کرد: در جهان امروز که فناوری، سرعت تحولات و رقابت‌های اقتصادی و سیاسی زندگی بشر را دگرگون کرده است، بازگشت به چنین میراثی ضرورتی فرهنگی و انسانی دارد.
استاندار فارس با تأکید بر نقش هنر و ادبیات در گسترش درک متقابل میان انسان‌ها گفت: جامعه‌ای که به هنر و ادبیات مجال رشد می‌دهد، امکان گفت‌وگو، نقد، تخیل و درک تجربه دیگران را گسترش می‌بخشد. هنر انسان را از محدوده تنگ منفعت‌های فردی فراتر می‌برد و به او یادآوری می‌کند که جهان، خانه مشترک همه انسان‌هاست.
امیری با طرح این پرسش که آیا در صورت حاکم بودن تفکر حافظ بر روابط میان ملت‌ها، صاحبان قدرت پیش از اتخاذ تصمیم‌های پرهزینه بیشتر به پیامدهای آن برای جان و زندگی انسان‌ها نمی‌اندیشیدند، افزود: آیا اختلاف‌ها نمی‌توانست به‌جای میدان‌های نبرد، در عرصه گفت‌وگو و تفاهم پیگیری شود؟
وی تصریح کرد: اندیشه و شعر به‌تنهایی جایگزین سازوکارهای سیاسی، حقوقی و اقتصادی حل منازعات نیستند، اما می‌توانند بنیان‌های اخلاقی و فرهنگی صلح را تقویت کنند. جهانی که در آن خودبزرگ‌بینی جای خود را به فروتنی، انحصارطلبی جای خود را به مدارا و زیاده‌خواهی جای خود را به رعایت حقوق دیگران بدهد، انسانی‌تر و امن‌تر خواهد بود.
استاندار فارس با اشاره به پیام شعر حافظ برای انسان معاصر گفت: اندیشه حافظ ما را به تأمل درباره تناقض دیرپای بشری، فاصله میان ادعای حقیقت و عمل به حقیقت، میان قدرت و مسئولیت و میان برخورداری از دانش و پایبندی به اخلاق فرامی‌خواند.
پاسداشت حافظ؛ مسئولیتی فراتر از برگزاری آیین‌های رسمی
امیری پاسداشت حافظ را برای استان فارس افزون بر افتخار به میراثی بزرگ، مسئولیتی فرهنگی دانست و گفت: باید زمینه‌ای فراهم کنیم تا نسل جوان حافظ را نه‌فقط در کتاب‌های درسی و مراسم رسمی، بلکه در تجربه زیسته خود، هنر معاصر، گفت‌وگوهای اجتماعی و آفرینش‌های تازه ادبی کشف کند.
وی افزود: میراث فرهنگی هنگامی زنده می‌ماند که امکان بازخوانی، پرسشگری و خلاقیت در آن وجود داشته باشد.
استاندار فارس با اشاره به ظرفیت یادروز حافظ برای پیوند میان عرصه‌های مختلف فرهنگی اظهار کرد: این رویداد فرصتی برای تقویت پیوند میان پژوهش و آفرینش، میراث و نوآوری و فرهنگ ایرانی و گفت‌وگوی جهانی است.
امیری با بیان اینکه شیراز به پشتوانه نام حافظ و دیگر بزرگان علم، ادب و هنر ظرفیت گسترش تعاملات فرهنگی را دارد، ادامه داد: این شهر می‌تواند بیش از پیش به کانون تعامل فرهنگی، گردشگری ادبی و تبادل اندیشه تبدیل شود؛ شهری که از گذشته خود الهام می‌گیرد و برای آینده افق‌های تازه‌ای می‌گشاید.
وی ابراز امیدواری کرد که این گردهمایی فراتر از بزرگداشت یک نام، زمینه‌ای برای تعمیق اندیشه، گسترش خلاقیت و تقویت ارزش‌هایی همچون مدارا، آزاداندیشی، کرامت انسانی و صلح باشد.
استاندار فارس خاطرنشان کرد: حافظ به ما می‌آموزد که سخن زیبا هنگامی ماندگار می‌شود که پنجره‌ای به سوی فهم عمیق‌تر زندگی بگشاید و قلب انسان‌ها را به یکدیگر نزدیک‌تر کند.
حافظ بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت فرهنگی شیراز است
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان فارس نیز در این مراسم با اشاره به جایگاه تاریخی و فرهنگی شیراز، این شهر را با نام و یاد چهره‌های برجسته‌ای همچون احمدبن موسی(ع)، حافظ و سعدی پیوندخورده دانست و بر ظرفیت‌های فرهنگی، ادبی و هنری آن تأکید کرد.
مهدی رنجبر با یاد کردن از شیراز به‌عنوان «شهر گنبدهای فیروزه‌ای» اظهار کرد: حافظ از سرمایه‌های ماندگار زبان و ادب فارسی و بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت فرهنگی شیراز است و یادروز این شاعر فرصتی برای پاسداشت میراث ادبی و توجه دوباره به جایگاه شعر و اندیشه او در فرهنگ ایرانی به شمار می‌رود.
دیوان حافظ آینه‌ای از رازهای وجود بشر است
حافظ‌پژوه و استاد عرفان و فلسفه دانشگاه شیراز نیز با اشاره به جایگاه حافظ در فرهنگ و اندیشه ایرانی گفت: دیوان این شاعر نامدار آینه‌ای از رازهای وجود انسان و اندیشه‌های ژرف انسانی است.
حجت‌الاسلام قاسم کاکایی در این آیین با اقتباس از غزلیات حافظ، همگان را به مهرورزی دعوت کرد و با اشاره به جایگاه ممتاز این شاعر در ادبیات فارسی افزود: حافظ شاعری ملی و در عین حال برخاسته از هویت فرهنگی شیراز است.
وی با تأکید بر ضرورت بازخوانی اندیشه‌ها و معانی ژرف نهفته در دیوان خواجه شمس‌الدین محمد ادامه داد: کمتر خانه‌ای در ایران وجود دارد که دست‌کم یک جلد از دیوان حافظ در آن یافت نشود و کمتر شاعری را می‌توان یافت که همچون حافظ تا این اندازه در زندگی و فرهنگ مردم ایران حضور داشته باشد.
این استاد دانشگاه با اشاره به پیوند عمیق مردم ایران با شعر حافظ گفت: مردم ایران پس از کلام خدا، بیش از هر کتاب دیگری به دیوان حافظ رجوع می‌کنند و به آن تفأل می‌زنند؛ جایگاهی که نشان‌دهنده حضور عمیق شعر و اندیشه او در زندگی فرهنگی جامعه است.
