احیای بافت بدون مشارکت مردم ممکن نیست/نبود نقشه راه؛ چالش اصلی احیای بافت تاریخی شیراز

به گزارش ایلنا، معاون هماهنگی امور گردشگری و زیارت استانداری فارس در این مراسم، بافت تاریخی شیراز را فراتر از مجموعه‌ای از بناهای ارزشمند دانست و گفت: این بافت در حقیقت یک «کتابخانه زنده» از تجربه، دانش و راهکارهای معماران ایرانی برای مواجهه با چالش‌های زندگی در اقلیم شیراز است و حفاظت از آن، به معنای حفظ یک منبع آموزشی ارزشمند برای آینده معماری و شهرسازی کشور خواهد بود.

مهدی پارسایی با اشاره به نقش فعالان بخش خصوصی در حوزه میراث فرهنگی اظهار کرد: بخش خصوصی در بسیاری از موارد با برگزاری رویدادهای خودجوش و انگیزه‌بخش، محرک دستگاه‌های دولتی بوده و هم‌افزایی میان نهادهای مختلف می‌تواند ظرفیت مهمی برای صیانت از میراث تاریخی شیراز ایجاد کند.

وی با بیان اینکه بافت تاریخی موضوعی چندلایه و پیچیده است، افزود: از منظر مهندسی، این بافت مجموعه‌ای از نسبت‌ها، اندازه‌ها و تناسباتی است که طی قرن‌ها شکل گرفته و حاصل تجربه زیست انسان در اقلیم شیراز است. واژه مهندسی نیز از هندسه و مفهوم تناسبات سرچشمه می‌گیرد و در بافت تاریخی می‌توان نمونه‌های روشنی از نسبت‌های هوشمندانه‌ای را مشاهده کرد که معماران و مهندسان گذشته برای پاسخ به نیازهای زندگی طراحی کرده‌اند.

معاون استاندار فارس با تشبیه بافت تاریخی شیراز به یک کتابخانه بزرگ، ادامه داد: هر بنای تاریخی، کتابی است که تجربه، دانش و راهکارهایی برای مواجهه انسان با محیط پیرامون را در خود جای داده است. جغرافیای شیراز در طول قرن‌ها تغییر چندانی نکرده، اما دانش و فناوری بشر تحول یافته است؛ بنابراین بسیاری از پرسش‌هایی که امروز درباره نحوه زندگی در این اقلیم مطرح می‌شود، همان پرسش‌هایی است که پیشینیان نیز با آن مواجه بوده‌اند و پاسخ‌های موفق آنان همچنان در بناها و ساختار تاریخی شهر قابل مطالعه است.

پارسایی تأکید کرد: معماران و شهرسازان امروز پیش از طراحی فضاهای جدید باید به این میراث مراجعه کنند، چراکه بسیاری از پاسخ‌های موفق به مسائل سکونت، تجارت، آموزش و عبادت در آثار تاریخی شیراز ثبت شده است.

وی همچنین با اشاره به هوشمندی معماری سنتی در ایجاد آسایش اقلیمی گفت: توجه به باغ، آب و حوض از ویژگی‌های مهم بافت تاریخی شیراز بوده است. وجود هزاران حوض در خانه‌های تاریخی، شبکه‌ای از رطوبت را در سطح شهر ایجاد می‌کرد که همراه با نسیم ورودی از دامنه‌های دراک، به شکل‌گیری یک سامانه طبیعی خنک‌کننده کمک می‌کرد. باغ‌های بالادست شهر، به‌ویژه در محدوده قصردشت، نیز علاوه بر تعدیل دمای هوا، با درختان نارنج و مرکبات، بخشی از هویت و طراوت بهار شیراز را شکل داده‌اند.

معاون استاندار فارس در پایان تأکید کرد: بافت تاریخی شیراز صرفاً متعلق به گذشته نیست، بلکه گنجینه‌ای برای امروز و آینده است و مهندسان، پژوهشگران، مدیران و شهروندان باید با مطالعه مستمر آن، درس‌های لازم برای ساخت شهری پایدار، هویت‌مند و متناسب با اقلیم شیراز را بیاموزند.

احیای بافت تاریخی شیراز بدون نقشه راه امکان‌پذیر نیست

در ادامه این مراسم، معاون اداره‌کل میراث فرهنگی استان فارس، با تأکید بر اینکه احیای بافت تاریخی تنها با مرمت کالبدی محقق نمی‌شود، نبود ضوابط اختصاصی و طرح جامع حفاظت و احیای بافت را یکی از مهم‌ترین چالش‌های موجود دانست.

صادق زارع با اشاره به ظرفیت‌های گسترده فارس در حوزه میراث فرهنگی گفت: این استان با بیش از سه هزار و ۳۰۰ اثر ثبت ملی، از بناها و بافت‌های تاریخی تا محوطه‌ها، کاروانسراها، قلعه‌ها، آتشکده‌ها، قنوات و میراث طبیعی و ناملموس، به معنای واقعی یک موزه روباز است.

زارع افزود: حفاظت از این حجم گسترده از میراث تنها با اتکا به اعتبارات دولتی امکان‌پذیر نیست و باید از همه ظرفیت‌های قانونی، اجتماعی، مردمی و سرمایه‌گذاری استفاده کرد. به گفته وی، هرجا مردم نسبت به ارزش آثار تاریخی آگاهی پیدا کرده‌اند، به بهترین حافظان میراث فرهنگی تبدیل شده‌اند و اجازه تعرض و تخریب نداده‌اند.

وی نقش تشکل‌های مردمی و انجمن‌های میراث فرهنگی را نیز مهم دانست و گفت: با وجود جایگاه ممتاز فارس در ثبت آثار تاریخی، طبیعی و ناملموس، هنوز از ظرفیت انجمن‌ها و تشکل‌های تخصصی به اندازه کافی استفاده نشده است؛ در حالی که این مجموعه‌ها می‌توانند بازوی اجرایی و فرهنگی مهمی برای حفاظت از میراث استان باشند.

معاون اداره‌کل میراث فرهنگی فارس همچنین بر ضرورت ورود سازمان‌یافته خیرین به حوزه میراث فرهنگی تأکید کرد و گفت: همان‌گونه که خیران مدرسه‌ساز و سلامت در کشور فعالیت می‌کنند، باید زمینه حضور خیران میراث فرهنگی نیز فراهم شود. وی با اشاره به ماده ۲۰ قانون برنامه توسعه، این ظرفیت را از مهم‌ترین ابزارهای قانونی برای مشارکت بخش اقتصادی دانست؛ ظرفیتی که بر اساس آن فعالان اقتصادی می‌توانند به جای پرداخت بخشی از مالیات، در مرمت و احیای بناهای تاریخی سرمایه‌گذاری کنند.

زارع همچنین با انتقاد از اجرا نشدن کامل قانون حمایت از مرمت و احیای بافت‌های تاریخی مصوب سال ۱۳۹۸، اظهار کرد: این قانون برای دستگاه‌های مختلف از شهرداری و وزارت راه و شهرسازی تا بانک‌ها، وزارت کار و دیگر نهادهای مرتبط، تکالیف مشخصی تعیین کرده، اما بخش قابل توجهی از این ظرفیت همچنان روی کاغذ باقی مانده است.

وی آموزش مهارت‌های سنتی مرمت و تقویت فرهنگ حفاظت از میراث فرهنگی از مدارس را نیز ضروری دانست و بر تقویت آموزش‌های تخصصی در نظام آموزشی و مهارت‌آموزی کشور تأکید کرد.

زارع درباره سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در بافت تاریخی شیراز نیز گفت: ورود سرمایه‌گذاران طی سال‌های اخیر اتفاق مثبتی بوده و به احیای تعدادی از خانه‌های تاریخی منجر شده، اما این سرمایه‌گذاری‌ها به شکل متوازن در سراسر بافت توزیع نشده است.

وی تصریح کرد: مشکلات بافت تاریخی فقط کالبدی نیست و مسائل اجتماعی، اقتصادی، زیست‌محیطی و کیفیت زندگی ساکنان نیز باید همزمان مورد توجه قرار گیرد. به گفته او، «بنایی که مورد استفاده قرار نگیرد، محکوم به فرسودگی است» و باید از نگاه صرفاً حفاظتی عبور کرد و به سمت «حفاظت پویا» و «باززنده‌سازی» حرکت کرد؛ رویکردی که در آن بناهای تاریخی ضمن حفظ اصالت، دوباره وارد چرخه زندگی، اقتصاد، گردشگری و فعالیت‌های فرهنگی شوند.

معاون اداره‌کل میراث فرهنگی فارس، تدوین ضوابط اختصاصی و طرح جامع حفاظت و احیای بافت را از مهم‌ترین نیازهای امروز شیراز دانست و گفت: بافت تاریخی این شهر همچنان از نبود یک نقشه راه تخصصی رنج می‌برد و بدون اسناد یکپارچه برای حفاظت و احیا، مدیریت این میراث ارزشمند با چالش‌های جدی روبه‌رو خواهد بود.

وی در پایان بر تعریف پروژه‌های محرک توسعه در نقاط کلیدی بافت تأکید کرد و گفت: احیای هدفمند چند پلاک و محور شاخص می‌تواند مانند دومینو، روند باززنده‌سازی را به سایر بخش‌های بافت تاریخی گسترش دهد و شیراز را به الگویی موفق در حفاظت، احیا و بهره‌برداری پایدار از میراث فرهنگی تبدیل کند.

بازآفرینی بافت تاریخی؛ از مرمت ساختمان تا احیای زندگی مردم

رئیس اداره بازآفرینی شهری شهرداری شیراز، نیز با تأکید بر تغییر رویکرد مدیریت شهری از «کارفرما» به «تسهیل‌گر» گفت: بازآفرینی بافت تاریخی تنها به معنای مرمت کالبدی نیست، بلکه احیای هویت، فرهنگ و کیفیت زندگی شهروندان را نیز شامل می‌شود و این هدف با مشارکت مردم، برگزاری رویدادهای فرهنگی و ارتقای معیشت ساکنان محقق خواهد شد.

نسترن نژداغی، افزود: امروز شهرداری شیراز خود را بخشی از زنجیره حفاظت و احیای هویت تاریخی شهر می‌داند و مدیریت شهری در کنار مجموعه‌های تخصصی، دانشگاهیان و فعالان میراث فرهنگی قرار گرفته است.

نژداغی با بیان اینکه شیراز تنها با ساختمان‌های تاریخی شناخته نمی‌شود، اظهار کرد: هویت شهر در صدای اذان مسجد وکیل، عطر و طعم زندگی، شعر، گفت‌وگوی همسایه‌ها و خاطرات جاری در کوچه‌ها و گذرهای تاریخی آن نیز نهفته است و بازآفرینی باید همه این ابعاد را دربرگیرد.

وی با اشاره به تجربه‌های گذشته در زمینه تملک، تخریب و نوسازی گفت: امروز این باور شکل گرفته که شهر کهن، شهری فرسوده نیست؛ بلکه میراثی زنده است که باید متناسب با نیازهای امروز، مرمت، معاصر‌سازی و احیا شود.

رئیس اداره بازآفرینی شهری شهرداری شیراز، رویکرد «بازآفرینی فرهنگ‌مبنا» را مبتنی بر دو اصل رویدادمحوری و ارتقای کیفیت زندگی و معیشت ساکنان دانست و گفت: بافت تاریخی شیراز محدوده‌ای با بیش از ۱۳ هزار قطعه و حدود ۷۷ هزار نفر جمعیت است و بدون توجه به نیازهای ساکنان، هیچ برنامه‌ای به نتیجه نخواهد رسید.

وی همچنین بر انسان‌محور بودن بافت تاریخی تأکید کرد و گفت: کوچه‌های این محدوده پیش از اختراع خودرو شکل گرفته‌اند و حق تقدم در آنها باید با انسان باشد، نه خودرو. باید فضاهای شهری را از سلطه ماشین بازپس گرفت و دوباره در اختیار مردم قرار داد تا شهر محلی برای زندگی، تعامل و تجربه زیسته باشد، نه صرفاً عبور و مرور.

نژداغی از آمادگی شهرداری شیراز برای همکاری با جامعه مهندسی و متخصصان در تدوین ضوابط تخصصی مداخله در بافت تاریخی خبر داد و گفت: مجموعه مدیریت شهری از ایده‌های نو استقبال می‌کند و درهای شهرداری به روی متخصصان، دانشگاهیان، فعالان میراث فرهنگی و همه دلسوزان شیراز باز است.

ثبت ملی بافت تاریخی؛ مسئولیتی همگانی برای حفظ هویت شیراز

مهدی قلندری، معاون شهرسازی و معماری شهرداری شیراز، نیز ثبت ملی بافت تاریخی این شهر را گامی مهم در مسیر احیای هویت شیراز دانست و گفت: حفاظت و احیای این محدوده ارزشمند مسئولیتی همگانی است و آینده آن به مشارکت شهروندان، به‌ویژه نسل نوجوان، در صیانت از میراث فرهنگی و هویت تاریخی شهر وابسته است.

وی حضور نوجوانان و خانواده‌ها در این مراسم را امیدبخش دانست و افزود: نسل جوان سرمایه‌های آینده شهر هستند و آشنایی آنان با ارزش‌های میراث فرهنگی می‌تواند زمینه‌ساز نقش‌آفرینی مؤثرتر در حفاظت از بافت تاریخی باشد.

قلندری تأکید کرد: احیای بافت تاریخی فقط مرمت ساختمان‌ها نیست، بلکه احیای زندگی، هویت و جریان فرهنگی در این محدوده را نیز شامل می‌شود و تحقق این هدف بدون همراهی مردم امکان‌پذیر نیست.

وی در پایان ابراز امیدواری کرد با همکاری دستگاه‌های متولی، متخصصان و شهروندان، روند صیانت و احیای بافت تاریخی شیراز با قدرت ادامه یابد تا این میراث ارزشمند به‌عنوان یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های فرهنگی کشور برای نسل‌های آینده حفظ شود.