یادداشتی از جواد دهقانیان؛
بر روی طناب اعتدال
اکنون باید در سطح مدیران میانی که حساسیتها کمتر اما اهمیت اجرایی بیشتری دارد، تغییراتی صورت گیرد و مدیرانی انتخاب شوند که هم به درستی پیام انتخابات را درک کرده باشند و هم بتوانند گفتمان اعتدال را مدیریت کنند.
ایلنا: این روزها دولت یازدهم به تازگی سکان اجرای کشور را به دست گرفته است و آقای روحانی با گفتمانی تازه؛ یعنی گفتمان اعتدال مسیری تازه در عرصه سیاسی ایران گشوده است. این گفتمان هنوز مبانی و کلید واژههای خود را به صورت کامل و شفاف تعریف نکرده؛ امری که البته طبیعی است و باید در طول زمان و با همکاری روشنفکران و نخبگان جامعه انجام شود.
در شناخت مبانی نظری این گفتمان حال با این پرسش روبرو هستیم که آیا این گفتمان بدون زمینههای تاریخی میتوانست رقبای خود را پشت سر بگذارد؟ برای درک پیروزی آقای روحانی این نکته ضروریست که پیروزی ایشان و گفتمان وی، مرهون عوامل شناخته و ناشناخته بسیاری است.
این عوامل را میتوان به دودسته تقسیم کرد: برخی از این عوامل ریشه در تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران و برخی به مسایل روز دارند. گروهی چنین استدلال میکنند که عامل اساسی پیروزی رییس جمهور منتخب، حمایت آقای خاتمی و هاشمی از ایشان و بازی زیرکانه اصلاح طلبان در جریان انتخابات بوده است. این عامل اگرچه بسیار موثر بود اما همه زوایای پیروزی آقای روحانی را روشن نمیکند. آقای روحانی پیروز انتخابات بود به دو دلیل مهم دیگر! درک درست ایشان از روند تاریخی بعداز مشروطه از یک سو و نگاه درست و منطقی به شرایط امروز ایران از دیگر سو سهمی به مراتب بیشتر در پیروزی وی دارد. به عبارتی این پیروزی را باید در مسیر تاریخ تحولات سیاسی ایران بررسی کرد.
اگر از منظر تاریخی به شرایط سیاسی ایران نگریسته شود میبینیم دو جریان کلی در قالبها و با عناوین مختلف از مشروطه تاکنون در حال جدال با یکدیگرند. جریان دموکراسی خواه یا گروهی که خواهان تحقق آرمانهای انقلاب مشروطه بوده و جریانی که در مقابل آن قرار گرفته است.
مشروطه به یمن همکاری موثر روحانیت و جریان روشنفکری به پیروزی رسید اما خیلی زود به دلیل تمامیت خواهی مشروطه خواهان و درک نادرست از شرایط اجتماعی و فرهنگی جامعه به شکست انجامید. این جدال یکبار دیگر در یک بزنگاه تاریخی در شکل جریان ملی شدن صنعت نفت خود را نشان داد؛ جایی که همکاری مصدق و کاشانی میتوانست دوباره جریان روشنفکری و مذهبی را متحد سازد و کشور را به موفقیت بزرگ و ماندگاری برساند. غفلت نیروهای موثر داخلی، فقدان پتانسیل فرهنگی- اجتماعی و دخالتهای بیگانگان باعث شکست این نهضت و پیروزی استبداد و جریان اقتدارگرا شد.
در دوم خرداد یک بار دیگر جریان روشنفکری و مذهبی در وجود یک شخصیت جمع شد و دورهای درخشان در تاریخ روشنگری ایران رقم خورد. اگرچه این پیروزی پیامدهای بسیار روشنی برای کشور در برداشت ولی اگر بستر فرهنگی و اجتماعی جامعه مهیاتر بود، میتوانست درخشانتر و پایدارتر باشد.
پیروزی اصولگرایان در سال هشتاد و چهار بیتردید ضربهای مهلک بر جریان دموکراسی خواه بود. آقای احمدی نژاد با گفتمانی زیرکانه، به این جدال تاریخی رنگ و بوی تازهای داد. حتی اگر با تمام سیاستهای اقتصادی، فرهنگی و سیاسی رییس جمهور پیشین مخالف باشیم باید بپذیریم که او توانست با شناخت زمینههای فرهنگی کشور و تقابل گفتمان تاریخی- فرهنگی فقر و غنا در ایران از یک سو و پاسخ به نیاز تندروها به پیروزی برسد.
با این نگرش، حال باید دید جایگاه تاریخی گفتمان اعتدال در کجای این معادله قرار دارد. گفتان اعتدال در واقع زاییده درک مردم و نخبگان از این جدال تاریخی است. با درک این سیر تاریخی و پس از بیش از صد سال مبارزه و جدال، مردمی که هر دو جریان را در بستر تاریخی آزموده و متاسفانه نتوانستهاند از هیچ کدام جوابی کامل و مناسب دریافت کنند، به گزینهای دیگر روی آوردهاند: گزینهای حد وسط، گزینهای که نه آسیبها و پیامدهای جریان دموکراسی خواه را به دنبال داشته باشد و نه آسیبها و آفتهای جریان اصولگرا را.
آقای روحانی این نیاز جامعه را، این صدای خستهی جامعهی به این سو و آن سو کشیده شده را به خوبی شنید و توانست پیروز میدان باشد. با این برداشت، گفتمان اعتدال نیاز تاریخی جامعه ایران هم در شرایط سیاسی روز و هم در مسیر تاریخ است.
این گفتمان تازه آیندهای بسیار دشوار پیش رو دارد. چراکه آن دو گروهی که رقابت تاریخی با هم داشتهاند اکنون از این گفتمان مطالبات خاص خود را دنبال میکنند. خوشبختانه آن گونه که از رسانهها برمیآید هر دو گروه خود را پیروز میدان میدانند یا حداقل خود را بازندهی انتخابات نمیدانند. این تلقی به شرطی که از آن به درستی استفاده شود، برای کشور میمون و مبارک خواهد بود.
با این همه گفتمان اعتدال با مشکلاتی رو به روست. از سویی از زمان طرح و پیروزی این گفتمان هرکس در داخل و خارج به زعم خود یار آن شده و به تفسیر و تعبیر آن میپردازد. وظیفه نیروهای موثر در جریان دموکراسی خواه، تبیین چارچوبهای این گفتمان است. بیگمان برای پیشبرد این هدف، نیاز به صبر و تدبر بسیار است، مهم این است که اجازه داده نشود گروهی که به این گفتمان باور نداشته و ندارند، زمام تفسیر و تبیین آن را به دست بگیرند و آن را به بیراه بکشانند، امری که به طرزی باور نکردنی در آن تبحر دارند. از طرف دیگرخود آقای روحانی نیزبرای به ثمر رساندن گفتمانش با دشواری زیادی روبروست. رییس جمهور گفتمان اعتدال بیشتر شبیه بند بازی است که میخواهد بر روی طناب قدم بگذارد و دو سوی یک درهی مخوف را طی کند. در این میان او چوبی را برای حفظ تعادل برگزیده که در یک سوی آن جریان اصولگرا و در دیگر سو، اصلاح طلبان نشستهاند. استراتژی درست برای تعیین مرکز ثقل و تعادل این چوب تنها راهی است که میتواند باعث موفقیت او شود.
رییس جمهوری که بر روی طناب اعتدال گام برمیدارد این شانس را دارد که از حمایتهای حداقلی دو جریان پیشین برخوردار باشد اما همیشه این خطر بزرگ در کمین اوست که هر گونه عدم تعادلی میتواند باعث سقوطش شود و او را به اولین رئیس جمهور ایران که تنها چهار سال بر مسند ریاست جمهوری تکیه کرده تبدیل کند. بنابراین تعیین مرکز ثقل و تعادل گروههای سیاسی، گزینه ناگزیر آقای رئیس جمهور است. مسلما در این شرایط برای حفظ تعادل، تقسیم مساوی قدرت میان گروهها نه تنها گزینه مناسبی نیست بلکه شانس ایشان را برای پیروزی گفتمان اعتدال، در دورههای بعد از بین میبرد. اکنون و پس از معرفی کابینه به نظر میرسد تعادل نسبی در مدیریت کلان و در سطح وزرا به وجود آمده است. باتوجه به اینکه رئیس جمهور خودشان تاکید کردهاند این کابینه باید پیام صندوقهای رای را درک کند و با آن هم سو باشد اکنون برای تحقق فهم پیام انتخابات باید در سطح مدیران میانی که حساسیتها هم به نسبت کمتر است اما اهمیت اجرایی بیشتری دارد، تغییراتی صورت گیرد و مدیرانی انتخاب شوند که هم به درستی پیام انتخابات را درک کرده باشند و هم بتوانند گفتمان اعتدال را مدیریت کنند.
یادداشت از: جواد دهقانیان(استاد دانشگاه)