تفاوت آموزش مجازی میان مدارس دولتی و غیردولتی عدالت آموزشی را تهدید می‌کند/ کم‌سوادی دانش‌آموزان بحرانی شده است

«مصطفی قادری» رئیس دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه علامه طباطبائی و دانشیار مطالعات برنامه درسی در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا، در پاسخ به این سوال که با توجه به آفلاین بودن آموزش در مدارس دولتی و استفاده مدارس غیردولتی از آموزش آنلاین، چرا مدارس دولتی عملاً به سکوی رسمی «شاد» محدود مانده‌اند، اما مدارس غیردولتی توانسته‌اند از پلتفرم‌های سریع‌تر و خصوصی استفاده کنند، گفت: این مسئله یکی از اشتباهاتی بود که در دوران کرونا رخ داد. وزارت آموزش و پرورش با وجود هشدارهای متخصصان حوزه تکنولوژی آموزشی، به سمت یک سامانه آموزشی متمرکز یعنی «شاد» رفت و برای همه دانش‌آموزان از پایه اول ابتدایی تا پایان متوسطه یک ساختار واحد تعریف کرد. 

وی افزود: مشکل اصلی این سامانه، ترافیک بسیار بالا و استفاده همزمان میلیون‌ها دانش‌آموز و معلم بود. طبیعی است وقتی معلمان و دانش‌آموزان همه مقاطع تحصیلی همزمان وارد یک سامانه می‌شوند، سرعت انتقال داده، بارگذاری محتوا و ارتباط آموزشی با اختلال مواجه شود. 

اهمال آموزش و پرورش نسبت به پیشنهاد ایجاد سامانه‌های مجازی آموزشی پس از کرونا

این استاد مطالعات برنامه درسی ادامه داد: پیشنهاد بسیاری از متخصصان این بود که برای هر مقطع تحصیلی سامانه ال‌ام اس جداگانه‌ای طراحی شود؛ به‌عنوان مثال یک سامانه متناسب با نیازهای دوره ابتدایی و سامانه‌های دیگر برای دوره متوسطه اول و دوم. زیرا نیازهای آموزشی، ساختار محتوا و حتی شیوه تعامل در هر مقطع متفاوت است و یک سامانه متمرکز نمی‌تواند پاسخگوی همه این نیازها و سنین مختلف یادگیرندگان باشد. بعد از پایان دوران کرونا آموزش و پرورش می‌توانست در این فرصت از این پیشنهاد که می‌تواند برای مدارس دولتی بسیار مفید باشد، استفاده کند. اما متاسفانه پس از پایان کرونا در اجرای آن و توسعه ال‌ام اس‌های تخصصی و حرفه‌ای اهمال کاری شد. 

قادری با اشاره به مشکلات زیرساختی آموزش مجازی اظهار کرد: معلمان در دوران آموزش مجازی با مشکلات متعددی مانند اینترنت ضعیف، سرعت پایین و قطع مکرر ارتباط مواجه بودند؛ مشکلاتی که در دوران جنگ و اختلالات اینترنتی پدید آمده بیشتر هم شده و در مقاطعی هم مدارس دولتی و هم غیردولتی چند روز متوالی بدون اینترنت بودند و عملا هیچ آموزش مجازی‌ای صورت نگرفت. 

وی تصریح کرد: بسیاری از معلمان مدارس دولتی تلاش کردند با استفاده از شبکه‌های اجتماعی یا بارگذاری محتوای آفلاین در «شاد» روند آموزش را حفظ کنند تا دانش‌آموزانی که دسترسی مناسب به اینترنت ندارند نیز بتوانند از محتوای درسی استفاده کنند. با این حال، در مدارس دولتی معمولا ارتباط همزمان معلم و دانش‌آموز به یک تا دو ساعت محدود می‌شود و به دلیل کندی اینترنت، امکان تعامل زنده و مؤثر وجود ندارد. 

قادری ادامه داد: جمعیت بالای کلاس‌ها در مدارس دولتی نیز مشکل دیگری است. در بسیاری از مدارس ابتدایی تعداد دانش‌آموزان بیش از ۳۰ نفر است و همین مسئله فرصت تعامل میان معلم و دانش‌آموز را کاهش می‌دهد. 

رئیس دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه علامه طباطبائی درباره تفاوت پلتفرم‌های مدارس دولتی و غیردولتی گفت: سامانه‌های آموزش آنلاین امکاناتی مانند ویدئوکنفرانس، کار گروهی، چت‌روم و اشتراک‌گذاری تصویر و فیلم دارند، اما به دلیل سرعت پایین اینترنت، معلمان اغلب نمی‌توانند از این قابلیت‌ها استفاده کنند. از سوی دیگر، بسیاری از معلمان نیز آموزش کافی برای بهره‌گیری از این امکانات ندیده‌اند. 

وی افزود: پشتیبانی فنی در مدارس دولتی و غیردولتی ضعیف است، اما در مدارس دولتی به دلیل متمرکز بودن سیستم آموزش مجازی، مشکلات بیشتری دیده می‌شود. در مقابل، مدارس غیردولتی به دلیل استفاده از پلتفرم‌های خصوصی و تعداد کمتر کاربران، اختلالات کمتری دیده می‌شود. هر چند بنده معتقدم تدریس آنلاین یا هیبریدی در مدارس غیر دولتی نیز نهادینه نشده است، اما به دلیل زیرساخت‌های بهتر مشکلات کم‌تری نسبت به مدارس دولتی دارند. 

چالش شهریه‌های بالا در دوران آموزش مجازی مدارس غیردولتی

قادری با اشاره به اعتراض والدین در مدارس غیردولتی گفت: خانواده‌ها به دلیل پرداخت شهریه‌های بالا، انتظار آموزش حضوری و باکیفیت دارند. در تهران و کرج متوسط شهریه برخی مدارس غیردولتی بین ۷۰ تا ۲۰۰ میلیون تومان متغییر ست و طبیعی است که والدین نسبت به کیفیت آموزش‌های مجازی نازل و ضعیف معترض باشند. 

وی افزود: مدیران مدارس غیردولتی نیز معتقدند هزینه‌های جاری مدارس، به‌ویژه حقوق معلمان، همچنان پابرجاست و امکان بازگرداندن شهریه‌ها وجود ندارد. در مقابل، برخی والدین معتقدند با مجازی شدن آموزش، بخشی از هزینه‌ها باید به آن‌ها بازگردانده شود. 

این استاد دانشگاه تاکید کرد: تصور عمومی این است که آموزش مجازی به تنهایی نمی‌تواند کیفیتی برابر با آموزش حضوری داشته باشد و این مسئله تا حد زیادی درست است. ضعف در ارزشیابی، کاهش تعامل و نبود حضور فیزیکی، کیفیت یادگیری را در سال تحصیلی کنونی تحت تأثیر قرار داده است. این سه مؤلفه موجب شده‌اند که کیفیت سوادآموزی و یاددهی -یادگیری در سال‌های تحصیلی اخیر به خطر بیفتد. 

پیامدهای آسیب‌های آموزشی ناشی از جنگ و تعطیلی‌ها در بلندمدت آشکار می‌شود

قادری خاطرنشان کرد: آسیب‌های آموزشی برخلاف برخی بحران‌های اقتصادی یا عمرانی ناشی از جنگ، ممکن است در کوتاه‌مدت پدیدار نشوند، اما آثار آن در بلندمدت بر جامعه نمایان خواهد شد. تعطیلی‌های مکرر و چالش‌های آموزشی سال‌های اخیر مانند بیماری و جنگ آسیب قابل توجهی به آموزش و حتی مسائل تربیتی نسل جوانان و نوجوانان وارد کرده است. 

او در پاسخ به این سوال که تفاوت در نحوه آموزش مجازی میان مدارس دولتی و غیردولتی چه تصویری از عدالت آموزشی ارائه می‌دهد، گفت: مدارس غیردولتی معمولاً از سامانه‌های سبک‌تر و خصوصی با تعداد کاربران کمتر استفاده می‌کنند؛ سامانه‌هایی مانند «اسکای‌روم» یا «الوکام» که طبیعتاً کیفیت فنی بهتری دارند و امکان برگزاری کلاس‌های آنلاین در این پلتفرم‌ها روان‌تر و قوی‌تر است. 

وی افزود: با این حال، حتی در مدارس غیردولتی نیز مسئله حضور فعال دانش‌آموزان و میزان یادگیری واقعی آن‌ها همچنان محل تردید است. مشاهدات میدانی ما نشان می‌دهد که اگرچه دانش‌آموزان در کلاس‌های آنلاین شرکت می‌کنند و ممکن است کیفیت سامانه‌ها نیز بهتر باشد، اما به دلیل محدود بودن امکان نظارت و ارزشیابی دقیق، مشخص نیست که تا چه اندازه یادگیری واقعی اتفاق افتاده است. 

هشدار درباره تشدید افت تحصیلی در مدارس دولتی به دلیل دسترسی نابرابر به امکانات آموزش مجازی

این استاد مطالعات برنامه درسی ادامه داد: در مدارس دولتی این مشکل می‌تواند شدیدتر باشد و افت تحصیلی دانش‌آموزان بیشتر رخ دهد. همین مسئله به طور طبیعی بر عدالت آموزشی اثر منفی می‌گذارد، زیرا طبیعتا یکی از مؤلفه‌های اصلی عدالت آموزشی، دسترسی برابر به امکانات یادگیری است. 

قادری تصریح کرد: در مدارس دولتی عواملی مانند هزینه بالای اینترنت، کیفیت پایین دستگاه‌هایی که دانش‌آموزان برای آموزش استفاده می‌کنند، و محدودیت سامانه‌های آموزشی می‌تواند دسترسی دانش‌آموزان به آموزش را با چالش مواجه کند. این در حالی است که در بسیاری از مدارس غیردولتی دانش‌آموزان دسترسی آسان‌تری به اینترنت و فناوری‌های آموزشی دارند. از این رو استفاده از LMSهای متفاوت در مدارس دولتی و غیر دولتی، می‌تواند عدالت آموزشی را تحت تاثیر قرار دهد. 

وی تأکید کرد: البته این موضوع نیازمند پژوهش‌های دقیق‌تری است، اما شواهد اولیه نشان می‌دهد که مدارس غیردولتی در این زمینه از امکانات بیشتری برخوردارند و معلمان این مدارس نیز معمولاً زمان و تمایل بیشتری برای برگزاری کلاس‌های مجازی صرف می‌کنند. 

او در پاسخ به این سوال که برخی خانواده‌ها می‌گویند در نحوه آموزش مجازی مدارس دولتی، استفاده از ابزارهای آموزشی دیجیتال مانند پاورپوینت، محتوای چندرسانه‌ای و ابزارهای تعاملی کمتر دیده می‌شود، آیا این موضوع به مهارت دیجیتال معلمان مربوط است یا محدودیت‌های دیگر، گفت: این یک واقعیتی است که بسیاری از مدارس دولتی، به‌ویژه در حاشیه شهرهای بزرگ و مناطق کم‌برخوردار، اساساً چنین امکاناتی در کلاس‌های خود ندارند. 

وی افزود: البته در مدارس غیردولتی نیز با وجود در اختیار داشتن برخی تجهیزات، لزوماً استفاده مؤثری از آن‌ها نمی‌شود. در برخی موارد معلمان تمایل چندانی به استفاده از این ابزارها ندارند یا فرهنگ بهره‌گیری از فناوری‌های آموزشی در مدارس به‌طور کامل شکل نگرفته است. 

این دانشیار مطالعات برنامه درسی ادامه داد: در بازدیدهایی که از مدارس دولتی و غیردولتی داشته‌ام، مشاهده شده برخی مدارس دارای تجهیزاتی مانند اسمارت‌برد هستند، اما از این امکانات استفاده نمی‌شود و گاهی ماه‌ها بلااستفاده باقی می‌مانند. بخشی از این موضوع به مشکلات فنی، خرابی تجهیزات یا نبود پشتیبانی فنی بازمی‌گردد. 

مدارس به تکنولوژیست آموزشی نیاز دارند

قادری با تأکید بر ضرورت حضور نیروی متخصص در مدارس گفت: امروز مدارس به یک «دستیار فنی تکنولوژی آموزشی» نیاز دارند. با گسترش فناوری‌های آموزشی، طبیعی است که معلمان به‌تنهایی نتوانند از عهده همه مسائل فنی برآیند؛ بنابراین لازم است در کنار معلمان، چه در مدارس دولتی و چه غیردولتی، یک تکنولوژیست آموزشی یا کارشناس فنی حضور داشته باشد تا در استفاده از این ابزارها به معلمان کمک کند. 

وی با اشاره به گسترش فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، هوشمندسازی مدارس و آموزش دیجیتال افزود: در حالی که این تحولات در نظام آموزشی جهان در حال گسترش است، معلمان در بسیاری از موارد حمایت و آموزش کافی برای استفاده از این فناوری‌ها دریافت نمی‌کنند. 

تلفیق آموزش حضوری و مجازی راهکار پایدار آموزش است

رئیس دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه علامه طباطبایی همچنین بر اهمیت توسعه آموزش ترکیبی تأکید کرد و گفت: آموزش هیبریدی، یعنی تلفیق آموزش حضوری و مجازی، باید به‌عنوان یک رویکرد پایدار در نظام آموزشی مورد توجه قرار گیرد. در دوران کرونا تجربه‌های ارزشمندی در این زمینه شکل گرفت، اما پس از پایان آن دوره بسیاری از این تجربه‌ها کنار گذاشته شد. 

وی خاطرنشان کرد: در شرایط بحرانی مانند جنگ، بحران‌های اجتماعی یا حتی مشکلاتی مانند آلودگی هوا، وجود بسترهای آموزش مجازی ضروری است. علاوه بر این، نسل جدید نیز تمایل بیشتری به استفاده از فناوری‌های نوین در فرایند یادگیری دارد و نظام آموزشی باید خود را با این تحولات هماهنگ کند. 

قادری در پاسخ به این سوال که با ادامه آموزش مجازی روند اجتماعی‌شدن دانش‌آموزان چه تغییری خواهد کرد و اختلال در این روند چه پیامدهای بلندمدتی برای جامعه دارد، گفت: در آموزش مجازی ارتباطات دانش‌آموزان نیز عمدتاً در فضای مجازی شکل می‌گیرد و آن‌ها فرصت تعامل مستقیم با یکدیگر را کمتر پیدا می‌کنند. البته در برخی سامانه‌های آموزشی امکاناتی برای تعامل دانش‌آموزان با یکدیگر یا با معلم پیش‌بینی شده است، اما در عمل به دلایلی مانند سرعت پایین اینترنت، مشکلات فنی یا نبود دانش و مهارت فنی کافی در میان معلمان، این امکانات به‌طور کامل مورد استفاده قرار نمی‌گیرد. مهارت‌های اجتماعی و پیوندهای انسانی در سامانه مجازی می‌تواند با صدا یا چت متنی انجام شود ولی تنها ابزار مشخص و مهم ابزار ویدئو کنفرانس است. 

او اضافه کرد: قطعا باید معلمان و دانش آموزان را وادار کنیم که حتما در کلاس‌های درس آنلاین دوربین‌های خود را روشن کنند. تنها در اینصورت امکان ارتباط انسانی واقعی و ارزیابی حضور ممکن می‌شود. البته این امر منوط است به سرعت و پهنای باند اینترنت که همیشه در مدارس و دانشگاه‌های ما یک مسئله و حتی حق بنیادی بوده که توسط مسئولان ادا نشده است. 

تداوم آموزش مجازی می‌تواند فرایند جامعه‌پذیری دانش‌آموزان را تضعیف کند

این دانشیار مطالعات برنامه درسی ادامه داد: باید تاکید کرد که آموزش مجازی نمی‌تواند جایگزین نظام تعلیم و تربیت شود و در چنین شرایطی، وقتی نظام آموزشی صرفاً بر آموزش مجازی تکیه کند، روابط اجتماعی دانش‌آموزان ضعیف‌تر می‌شود و فرایند جامعه‌پذیری و فرهنگ‌پذیری آن‌ها کاهش پیدا می‌کند. 

قادری تأکید کرد: به همین دلیل آموزش هیبریدی یا تلفیقی، یعنی ترکیب آموزش حضوری و مجازی، برای چنین شرایطی مناسب‌تر است. به‌عنوان مثال می‌توان برنامه‌ریزی کرد زمانی که بحران‌ها کمتر شده و شرایط عادی‌تر است، دانش‌آموزان در طول هفته ساعاتی را به‌صورت حضوری در مدرسه باشند تا فرصت تعامل با همکلاسی‌ها، معلمان و اولیای مدرسه را پیدا کنند. 

وی خاطرنشان کرد: اگر آموزش صرفاً به شکل مجازی ادامه پیدا کند و آموزش حضوری در کنار آن نباشد، علاوه بر کاهش تعاملات اجتماعی، ممکن است مشکلات تربیتی و فرهنگی نیز به وجود بیاید؛ بنابراین لازم است مدیران و سیاست‌گذاران آموزشی با دقت بیشتری به این مسئله توجه کرده و برای آن راهکارهای مناسب در نظر بگیرند. 

وی در پاسخ به این سوال که در شرایط کنونی مسئولیت پیامدهایی مانند افت تربیتی، کاهش تعاملات اجتماعی و تضعیف مهارت‌های ارتباطی دانش‌آموزان بیشتر متوجه خانواده‌ها، مدارس یا سیاست‌گذاران آموزشی است، گفت: نمی‌توان خانواده‌ها را مسئول دانست، زیرا آن‌ها در فرایند سیاست‌گذاری کلان کشور حضور ندارند؛ همچنین مدارس و معلمان نیز آموزش و امکانات کافی برای این نوع آموزش‌ها دریافت نکرده‌اند. به همین دلیل من بیش از همه سیاست‌گذاران آموزشی و مدیران را مسئول این وضعیت به ویژه کندی اینترنت و عدم توسعه ال‌ام اس‌ها می‌دانم. 

وی افزود: آموزش آنلاین سابقه‌ای حدود چهار تا پنج دهه در جهان دارد و از دهه‌های گذشته سامانه‌های مدیریت یادگیری (LMS) مورد استفاده قرار گرفته‌اند، اما در کشور ما طی این سال‌ها معلمان به‌طور جدی برای تدریس مجازی آموزش ندیده‌اند و زیرساخت‌های لازم نیز فراهم نشده است. 

این دانشیار مطالعات برنامه درسی ادامه داد: بسیاری از سامانه‌های آموزشی امکاناتی دارند که می‌تواند تعاملات را افزایش دهد؛ برای مثال امکان ویدئوکنفرانس وجود دارد تا معلم و دانش‌آموزان همزمان یکدیگر را ببینند و شرایطی نزدیک‌تر به کلاس حضوری ایجاد شود، اما سرعت پایین اینترنت در مدارس و حتی دانشگاه‌ها باعث می‌شود استفاده از این امکانات در عمل دشوار باشد. 

قادری تصریح کرد: امکانات دیگری مانند کار گروهی، برگزاری آزمون‌های تشریحی، نمره‌گذاری آنلاین، گروه‌بندی دانش‌آموزان یا ایجاد فضاهای گفت‌وگوی متنی نیز در این سامانه‌ها وجود دارد، اما به دلایل مختلف از جمله ضعف زیرساخت‌ها و نبود آموزش کافی، از ظرفیت‌های آن‌ها به‌درستی استفاده نشده است. 

وی با اشاره به تجربه آموزش مجازی در دوران بحران‌ها گفت: معمولاً زمانی به سراغ این پلتفرم‌ها می‌رویم که با بحران‌هایی مانند کرونا یا شرایط جنگی مواجه می‌شویم، اما پس از پایان بحران آن‌ها را کنار می‌گذاریم. در نتیجه بدون اینکه پیش از بحران برای آن برنامه‌ریزی کرده باشیم یا پس از آن به توسعه این زیرساخت‌ها ادامه دهیم، همه مشکلات آموزشی و تربیتی را به گردن آموزش مجازی می‌اندازیم. 

رئیس دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه علامه طباطبایی تأکید کرد: این سامانه‌ها صرفاً ابزار هستند و اگر به‌درستی طراحی و استفاده شوند می‌توانند در کنار آموزش حضوری بسیار مفید باشند. در واقع در بسیاری از نظام‌های آموزشی جهان از مدل «آموزش هیبریدی» استفاده می‌شود؛ یعنی ترکیبی از آموزش حضوری و مجازی. 

قادری با اشاره به برخی ضعف‌های ساختاری در طراحی پلتفرم‌های آموزشی گفت: برای مثال سامانه «شاد» برای مقاطع مختلف تحصیلی تقریباً به یک شکل طراحی شده، در حالی که می‌توانست نسخه‌های متفاوتی متناسب با نیازهای دوره ابتدایی، متوسطه اول و متوسطه دوم داشته باشد. 

وی همچنین بر ضرورت تقویت زیرساخت‌های ارتباطی در بخش آموزش تأکید کرد و گفت: سرعت اینترنت در مدارس و دانشگاه‌ها به‌هیچ‌وجه متناسب با نیازهای آموزشی نیست و باید پهنای باند و اینترنت قوی‌تری به این مراکز اختصاص یابد، زیرا آموزش در واقع سرمایه‌گذاری برای آینده جامعه است. 

قادری در پایان خاطرنشان کرد: پیامدهای ضعف آموزشی ممکن است در کوتاه‌مدت چندان دیده نشود، اما در بلندمدت آثار جدی بر جامعه می‌گذارد. در سال‌های گذشته، به شدت دچار افت تحصیلی و کم‌سوادی در میان دانش‌آموزان بوده‌ایم و این یک مسئله بحرانی برای کشور ما است که باید برای آن چاره‌ای اندیشیده شود.