بیانیه مشترک شماره ۵ هلالاحمر و کمیته ملی حقوق بشردوستانه
حمله به ناوشکن دنا از مصادیق آشکار نقض قواعد حقوق بشردوستانه بینالمللی است
جمعیت هلالاحمر و کمیته ملی حقوق بشردوستانه جمهوری اسلامی ایران در بیانیه مشترک شماره ۵ خود از آغاز جنگ تحمیلی رمضان، حمله به ناوشکن دنا که بدون هشدار قبلی انجام و منجر به شهادت ۸۴ نفر از کارکنان و دانشجویان، ۲۰ مفقودی و ۳۲ زخمیشد، را طبق اصول کلی و روح حاکم بر اسناد حقوق بشردوستانه؛ غیرقانونی، غیراخلاقی و ناجوانمردانه برشمرد و آن را به شدت محکوم کردند.
به گزارش ایلنا به نقل از پایگاه اطلاعرسانی جمعیت هلالاحمر؛ متن کامل این بیانیه به شرح زیر است:
«پس از آغاز جنگ تحمیلی از سوی آمریکا و رژیم اسرائیل در صبحگاه نهم اسفندماه ۱۴۰۴ که خود مصداق بارز و آشکار نادیدهانگاری سازِکارهای اندیشیده شده در منشور ملل متحد به مثابه میثاق مشترک جامعه بینالمللی و نقض اصول و قواعد بنیادین حاکم بر آن همچون حلوفصل مسالمت آمیز/صلح آمیز اختلافها، به عنوان قاعده آمره حقوق بینالملل است و با نقض فاحش اصول و قواعد حقوق بین المل بشردوستانه همچون اصل تفکیک میان نظامیان/اموال نظامی و غیرنظامیان/ اموال غیرنظامی، تناسب و درپیشگرفتن تدابیر و اقدامهای احتیاطی و پیشگیرانه، از جمله جنایت ارتکاب یافته در مدرسه میناب که منجر به شهادت ۱۶۸ نفر از دانش آموزان و آموزگاران تداوم یافت، بار دیگر و در روز پنجم جنگ، ناوشکن دنا متعلق به نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران از سوی زیردریایی آمریکا مورد هدف قرار گرفت.
بنابر گزارشهای دریافتی، ناوشکن دنا به همراه دو فروند ناوِ لاوان و بوشهر متعلق به نیروی دریایی ارتش، از دیماه امسال و پیش از آغازِ جنگِ جاری برای شرکت در یک دوره کارورزیِ دانشجویی عازم دریانوردی شد که این دوره مقارن با مأموریت صلح و دوستیِ بین المللیِ میلان ۲۰۲۶ شد که هر دو سال یک بار به میزبانی یک کشور دریایی و این بار به دعوت و میزبانی کشور هند با شرکتِ نیروهای دریاییِ ۷۲ کشور از سراسرِ جهان برگزار شد. این گردهمایی که پیش از آغازِ جنگ برگزار شد، دارای هدفی علمی و آموزشی و دربرگیرنده محورهایی همچون عملیات جست وجو و نجاتِ دریایی، مقابله با تروریسم دریایی، تأمین امنیتِ دریایی، مقابله با دزدی دریایی اعلام شده است. در این گردهمایی علمی، آموزشی و پژوهشی، نشستهای چندگانهی علمی و پژوهشی در ساحل به منظورِ انجام هماهنگیها، گفتوگو و هماندیشی میان نیروهای دریایی کشورها برگزار شد.
پس از پایانِ گردهمایی، زمان بازگشتِ ناوگروه یادشده به سوی وطن همزمان شد با آغاز جنگ ایالات متحده آمریکا و رژِیم اسرائیل علیه جمهوری اسلامی ایران، و ناوشکنِ دنا از سوی آمریکا هدفِ حملهای مسلحانه قرار گرفت و ۸۴ نفر از کارکنان و دانشجویان ناو شهید شدند، ۲۰ نفر مفقود و ۳۲ نفر نیز که زخمیشدند اکنون در سریلانکا در حال طی مراحل درمانی اند.
با توجه به توصیف بالا از این فاجعه انسانی، به منظور نشان دادنِ غیرقانونی بودن حمله صورتگرفته از نظرگاه قواعد و مقررههای حاکم بر مخاصمههای مسلحانه بین المللی در دریا، همچون کنوانسیون ۱۹۴۹ ژنو درباره بهبود وضعیت زخمیان، بیماران و کشتیشکستگان، دستورالعمل سَن رمو، کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها و سایر قواعد و مقررههای معاهدهای و عرفی، چند نکته به شرح زیر می آید:
۱-بیش و پیش از هر چیز بایستی این اصل کلی حاکم بر همه مخاصمه های مسلحانه طبق حقوق بین الملل بشردوستانه را یادآوری کرد که: «حق طرفهای مخاصمه در انتخاب روشهای جنگ نامحدود نیست». بر بنیانِ این اصل کلی، طرفهای مخاصمه نمیتوانند هر مکان و تجهیزاتی را بدون رعایت اصول دیگری همچون ضرورت، تفکیک، تناسب و تدابیر احتیاطی و پیشگیرانه مورد حمله مسلحانه قرار دهند.
۲-گرچه در زمان حمله به ناوشکن دنا یک مخاصمه مسلحانه بینالمللی میان جمهوری اسلامی ایران و آمریکا در جریان بوده است، ولی توجه به این نکته ضروری است که حمله صورتگرفته به ناوشکن دِنا هزاران مایل دورتر از قلمرو نبرد میان طرفهای مخاصمه و در نزدیکی آبهای سرزمینی کشور سریلانکا، به عنوان یک کشور بیطرف، صورت گرفته است. بنابراین اقدام صورت گرفته خارج از دامنهی جغرافیایی کاربست حقوق بینالملل بشردوستانه رخ داده است.
۳-اعزام ناوگروه یادشده در بالا، پیش از آغاز جنگ و با هدفِ کارورزی و آموزشی برای دانشجویان دانشگاه نیروی دریایی و پس از آن برای شرکت در یک گردهمایی آموزشی و صلحآمیز به کشور هند بوده است و نوعِ مأموریتِ غیرنظامی آن بر کشور حمله کننده آشکار بوده است و این حقیقت از نظر کشورهای شرکت کننده در گردهمایی دور نخواهد ماند.
۴-اذعانِ رئیس جمهور آمریکا مبنی بر این که حمله به ناو یادشده به جای «تصرف و استفاده از آن»، از نظر او و دیگران، اقدامی «سرگرم کننده تر» بوده است، نقض آشکارِ «اصل حسن نیت» به شمار می رود که حاکم بر نظام حقوقی حاکم بر معاهدههای بینالمللی که از جمله در مادهی ۲۶ کنوانسیون وین ۱۹۶۹ حقوق معاهدات آمده است و در رابطه با پیمانهای چهارگانه ۱۹۴۹ ژنو، پیمانهای لاهه نیز کاربرد می یابد.
۵-وقتی اذعان می شود به این که حمله به ناوشکن دنا تنها یک سرگرمیبوده است، این را نشان می دهد که خود مقام یادشده و فرماندهان آن حمله را ضرورتی نظامی تلقی نکردهاند؛ به این معنا که حمله به کشتی هیچگونه مزیت و نفع نظامی که منجر به برتری نظامی در مخاصمه شود را تأمین نمی کرده است و این خود امارهای بر نقض صریح حقوق حاکم بر مخاصمه های مسلحانه در دریا به طور کلی و حقوق بشردوستانه به شمار می رود. به سخنی دیگر، این بیانِ آشکار از سوی یک مقام رسمی نشان می دهد که اقدام به حمله به ناوشکنی که مأموریتی پیش از جنگ داشته و هدفِ آن از حضورش در آن نقطه از دریا و در نزدیکیِ آبهای سرزمینی کشوری دیگر، نه یک ضرورت نظامیکه بتواند به پیشبرد هدف نظامیبه طور قانونی و مشروع کمک کند، بلکه تنها اقدامی برای سرگرمی بوده است، ضمن آن که پیشاپیش ادعاهایی همچون «تصادفی»، «جانبی»، «اشتباه»، و یا «نقص فنی» در جنگ افزار را منتفی می سازد. بنابراین، نه تنها اظهارنظر یادشده که خود اعترافی مهم است، بلکه ماهیت مأموریت و مکانِ قرارگیری ناوشکن نیز ضرورت نظامی و مزیت موردانتظار برای هدف مشروع قلمداد کردن آن را منتفی می سازد.
۶-حمله به ناوی با مأموریت علمی، آموزشی و صلحآمیزِ از پیش اعلام شده، فرسنگها دورتر از میدانِ اصلی نبرد صورت گرفته است که می توان آن را اقدامی در راستای «گسترش مفهومی تهدید» و «گسترش مفهومِ هدفِ نظامی مشروع و قانونی» و در نتیجه، گسترش میدان جنگ ارزیابی کرد؛ اقدامیکه پیش از آن (از جمله مدرسه میناب و ...) و در روزهای پس از آن نیز خود را به عنوان یک الگوی خطرناکِ رفتاری پرتکرار نشان داد و پیامدهای بشردوستانه فاجعه باری را برای غیرنظامیان و اموال و اماکن غیرنظامی (از جمله مکانهای تاریخی و فرهنگی، بیمارستانها و ...) رقم زد.
۷-ناوشکنِ دِنا در قلمرو آبهای سرزمینی سریلانکا، به عنوان یک کشور بیطرف، مورد حمله قرار گرفته است که این نیز خود نقض آشکار حقوق بیطرفی در زمان جنگ و مخاصمه مسلحانه به شمار میرود، و نیز چنانکه در بند پیشین گفته شد اقدامی خطرناک در راستای گسترش هدف و نیز توسعهی میدانِ درگیری قلمداد می شود.
۸-حمله صورت گرفته به ناو دِنا، بدون دریافتِ هیچگونه اخطار و هشدار قبلی، و بی آن که خدمه و سرنشینان آن، ابتدا تخلیه و سپس اقدام به غرق کردن ناو کنند، بنا بر اصول کلی (همچون ضرورت و تناسب و ...) و روح حاکم بر اسناد حقوق بشردوستانه، غیرقانونی، غیراخلاقی و به گونهای ناجوانمردانه انجام شده است. بنابراین، در پیش نگرفتن اقدامها و تدابیر احتیاطی از قبل توسط آمریکا به منظور تضمین حفظ جان خدمهی ناوشکنِ دنا که «تحت هر شرایطی» میبایست از حمایت مادهی ۱۲ کنوانسیون دوم ژنو ۱۹۴۹ برخوردار میشدند، نقض فاحش حقوق بینالملل بشردوستانه تلقی میگردد.
۹-خودداری طرفِ مخاصمه از عمل به شماری از تعهدهای بین المللی خود بر طبقِ کنوانسیون دوم ۱۹۴۹ ژنو درباره بهبود شرایط بیماران، زخمیان و کشتی شکستگان مبنی بر نجات کارکنانِ کشتیهای در حال غرق و صورت دادن یک حمله دیگر پس از حمله نخست، در حالی که شماری از کارکنان ناو پس از حمله در تلاش برای نجات خود بودند نیز در کنار موارد یادشده در بالا شایسته توجه است؛ الگویی که در روز نخست جنگ تحمیلی و پس از حمله موشکیِ نخست به مدرسه میناب تکرار شد و پس از نخستین حمله، با فاصله زیاد دوباره مورد حمله قرار گرفت.
۱۰-با توجه به موارد یادشده در بالا، به طور کلی، حمله مسلحانه به ناوشکنِ دِنا را می توان نقض آشکارِ قواعد و اصول ضرورت نظامی، تناسب، حمایت از بیماران، زخمیان و کشتی شکستگان و مصونیتهای پیشبینی شده در حقوق بشردوستانه معاهدهای و عرفی، و نقض اصول بیطرفی به خاطر توسعه قلمرو درگیری به قلمرو دیگر کشورها و ایمنی دریانوردی قلمداد می شود.
کمیته ملی حقوق بشردوستانه جمهوری اسلامی ایران در راستای عمل به وظایف و اختیاراتِ آیین نامه ای خود مبنی بر «پیگیری امور حمایت از کلیه اشخاص مشمول مقررات حقوقی بشردوستانه بین المللی» (ماده ۳)، حمله به ناوشکن دِنا را که آشکارا نقض اصول و قواعد حاکم بر مخاصمه مسلحانه در دریا به شمار می رود به شدت محکوم میکند. کمیته ملی از سازمان ملل متحد، شورای حقوق بشر، دیوان کیفری بین المللی، کمیته بین المللی صلیب سرخ، کمیته های ملی حقوق بشردوستانه، جمعیتهای ملی هلال احمر و صلیب سرخ، سازمانهای بشردوستانه مردم نهاد، کنشگران جامعه مدنی، و جامعه بین المللی در کل، میخواهد تا نسبت به فاجعه انسانی ناوشکن دِنا و سایر نقضهای ارتکاب یافته در جریان این جنگ تحمیلی و غیرقانونی که نتیجه مستقیمِ تفسیر یک جانبه گرایانه از منشور و حقوق بین الملل، بکارگیری الگوی خطرناک یادشده در بالاست، واکنشی بایسته و شایسته را برای پایان دادن به فرهنگِ بی کیفرمانی و پیگرد عاملان جنایتهای پرشماری همچون مدرسه میناب و فاجعه ناوشکن دنا را در دستور کار خود قرار دهند؛ چراکه تکرار چنین جنایتهایی می تواند تهدیدی جدی علیه اصول و ارزشهای مشترک بشری در زمان مخاصمه های مسلحانه شود.
دکترپیرحسین کولیوند
رئیس جمعیت هلال احمر و رئیس کمیته ملی حقوق بشردوستانه جمهوری اسلامی ایران»
