یک تجربه از تشکل یابی کارگران غیررسمی: زن ۵۷ سال روستایی تعاونی تاسیس کرد/ دستمزدها سه برابر شد

به گزارش ایلنا و به نقل از سازمان جهانی کار، تشکیل تعاونی‌های کشاورزی در بنگلادش به افزایش درآمد کشاورزان بادام هندی و تقویت قدرت چانه‌زنی آنان در برابر خریداران کمک کرده است. با این حال، نبود زیرساخت‌های مناسب، دسترسی محدود به آموزش و بازار و کمبود فرصت‌های اقتصادی همچنان معیشت زنان کشاورز را با دشواری روبه‌رو می‌کند.

«پوتولی خیانگ» زن ۵۷ سالۀ عضو جامعۀ بومی خیانگ در منطقۀ دورافتادۀ بندربان بنگلادش، بیش از ۲۵ سال است در زمین‌های کشاورزی کار می‌کند. او پیش‌تر محصول خود را عمدتاً به خریداران محلی می‌فروخت و اطلاعات محدودی از قیمت‌های بازار داشت؛ اما اکنون ریاست تعاونی کشاورزان بادام هندی را بر عهده دارد. این تعاونی به اعضای خود امکان داده است به‌صورت جمعی مذاکره کنند و برای فروش محصولاتشان به خریداران بزرگ‌تر دسترسی داشته باشند.

خیانگ می‌گوید پیش از راه‌اندازی این تشکل، کشاورزان به شکل انفرادی کار می‌کردند و هر نرخ نازلی را از سوی واسطه‌ها می‌پذیرفتند. آنان بدون اطلاع از ارزش واقعی دسترنج خود در بازار، قدرت دفاع از حاصل دسترنجشان را نداشتند. شکستن الگوی کار انفرادی و ایجاد بستر همیاری، سهم واقعی تولیدکنندگان خرد را از ثروت تولیدشده بازیابی می‌کند.

«تعاونی‌ها» قدرت چانه‌زنی و درآمد زنان کشاورز را افزایش دادند

ارقام ثبت‌شده در سال ۲۰۲۵ ابعاد این تحول را ملموس‌تر می‌سازد. خیانگ در این سال حدود ۷۲۰ کیلوگرم بادام هندی برداشت کرد.
او برای هر ۴۰ کیلوگرم محصول، ۶ هزار و ۵۰۰ تاکای بنگلادش (حدود ۵۴ دلار) دریافت کرد؛ در حالی که دلالان پیش‌تر برای همین میزان محصول تنها ۲ هزار و ۵۰۰ تاکا (۲۱ دلار) می‌پرداختند.
به این ترتیب، مجموع درآمد او به ۱۱۷ هزار تاکا (۹۵۹ دلار) رسید.

مقایسۀ قیمت‌های اعلام‌شده نشان می‌دهد خیانگ برای فروش هر ۴۰ کیلوگرم بادام هندی مبلغ بیشتری دریافت کرده است. هرچند گزارش سازمان جهانی کار هزینه‌های تولید و حمل‌ونقل یا سود خالص او را مشخص نمی‌کند، این افزایش قیمت نشان می‌دهد سازمان‌دهی جمعی و دسترسی به خریداران بیشتر می‌تواند وابستگی کشاورزان به واسطه‌ها را کاهش دهد. تعاونی‌ها با تقویت قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان، امکان مذاکره بر سر قیمت و شرایط فروش را فراهم می‌کنند و می‌توانند راهی برای مقابله با استثمار کشاورزان خرد به دست واسطه‌ها باشند.

از کار فردی تا مشارکت در تصمیم‌گیری

تغییر شرایط کاری خیانگ تنها به افزایش درآمد محدود نمانده است. او پس از پیوستن به تعاونی، آموزش‌هایی در زمینۀ مراقبت از درختان بادام هندی، فرآوری محصول، بازاریابی و مذاکره با خریداران دریافت کرد. این آموزش‌ها به او کمک کرده‌اند شناخت بهتری از فرایند تولید پیدا کند و با آگاهی بیشتری برای فعالیت کشاورزی خود تصمیم بگیرد.

خیانگ که پیش‌تر عمدتاً از روش‌های سنتی و تجربۀ دیگر کشاورزان پیروی می‌کرد، اکنون ریاست تعاونی را بر عهده دارد. اعضای تعاونی او را برای این مسئولیت انتخاب کرده‌اند و او می‌خواهد به زنان جامعۀ خود کمک کند تا با همکاری یکدیگر، استقلال مالی بیشتری به دست آورند و در بازار نقش فعال‌تری داشته باشند.

به گفتۀ خیانگ، بسیاری از زنان منطقۀ بندربان به آموزش، بازار و فرصت‌های درآمدزایی دسترسی محدودی دارند. مشارکت در تعاونی می‌تواند علاوه بر بهبود درآمد، اعتمادبه‌نفس زنان را تقویت کند و فرصت بیشتری برای حضور آنان در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی، خانوادگی و اجتماعی فراهم آورد. با این حال، اشتغال به‌تنهایی استقلال اقتصادی را تضمین نمی‌کند؛ زنان باید به منابع درآمدی، آموزش و فرصت واقعی مشارکت در مدیریت فعالیت‌های اقتصادی نیز دسترسی داشته باشند.

انتخاب خیانگ به‌عنوان رئیس تعاونی، نمونه‌ای از گسترش نقش زنان در مدیریت فعالیت‌های اقتصادی است. با این حال، گزارش سازمان جهانی کار اطلاعات مشخصی دربارۀ میزان مشارکت زنان در تصمیم‌گیری‌های تعاونی یا تغییر نقش آنان در خانواده ارائه نمی‌کند. از این رو، ارزیابی اثر بلندمدت چنین برنامه‌هایی بر استقلال اقتصادی و برابری جنسیتی، به بررسی این ابعاد نیز نیاز دارد.

«نبود زیرساخت‌ها» مانعی برای بهبود معیشت کشاورزان

افزایش درآمد حاصل از فروش بادام هندی به معنای پایان مشکلات خیانگ و دیگر کشاورزان منطقۀ بندربان نیست. روستای محل زندگی خیانگ از برق و پوشش شبکۀ تلفن همراه محروم است و دسترسی محدود به آب آشامیدنی سالم نیز زندگی روزمرۀ ساکنان را دشوار می‌کند. جاده‌های نامناسب هم دسترسی به بازار و ارتباط با خریداران را محدود کرده‌اند؛ خیانگ گاهی ناچار است برای رسیدن به نزدیک‌ترین بازار، نزدیک به ۱۰ کیلومتر با موتورسیکلت سفر کند.

این دشواری‌ها می‌توانند هزینۀ حمل‌ونقل و فروش محصول را افزایش دهند و بخشی از مزایای قیمت بهتر را از بین ببرند. به همین دلیل، آموزش مهارتی و تشکیل تعاونی، هرچند قدرت چانه‌زنی کشاورزان را تقویت می‌کند، به‌تنهایی برای بهبود پایدار معیشت آنان کافی نیست. دسترسی به راه‌های مناسب، امکانات ارتباطی و خدمات عمومی نیز برای کاهش هزینه‌ها، گسترش ارتباط با خریداران و حفظ دستاوردهای اقتصادی ضروری است.

حمایت از زنان کشاورز زمانی می‌تواند به بهبود ماندگار شرایط زندگی آنان منجر شود که توانمندسازی اقتصادی با توسعۀ زیرساخت‌های روستایی همراه باشد.

تعاونی‌ها، نقطۀ شروع توانمندسازی زنان کشاورز

سازمان بین‌المللی کار این طرح را در قالب پروژۀ «ProGRESS» و با تأمین مالی دولت کانادا اجرا می‌کند. این پروژه با هدف گسترش دسترسی زنان به آموزش‌های مهارتی، توسعۀ کسب‌وکار و فرصت‌های کار شایسته در بنگلادش فعالیت دارد. سازمان محلی تازیندونگ، به‌عنوان شریک اجرایی، آموزش‌هایی در زمینۀ کارآفرینی، برنامه‌ریزی مالی، مذاکرۀ جمعی و بهبود کیفیت تولید و فرآوری بادام هندی به کشاورزان ارائه کرده است. بر اساس اطلاعات این سازمان، تاکنون یک‌هزار و ۱۵۷ کشاورز در قالب ۳۴ تعاونی از این برنامه بهره‌مند شده‌اند.

این آموزش‌ها و تشکل‌یابی جمعی می‌توانند به کشاورزان در شناخت بهتر بازار، ارتباط با خریداران و تقویت قدرت چانه‌زنی کمک کنند. با این حال، شمار کشاورزان آموزش‌دیده و تعاونی‌های تشکیل‌شده به‌تنهایی برای ارزیابی موفقیت طرح کافی نیست؛ میزان پایداری درآمد، کاهش وابستگی به واسطه‌ها و مشارکت واقعی زنان در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی نیز اهمیت دارد.

سازمان ملل متحد سال ۲۰۲۶ را «سال بین‌المللی زن کشاورز» نام‌گذاری کرده است تا نقش زنان در نظام‌های کشاورزی و غذایی و موانع دسترسی آنان به منابع مالی، آموزش و حمایت‌های فنی را برجسته کند. تجربۀ خیانگ نشان می‌دهد تعاونی‌ها می‌توانند با بهبود شرایط فروش و افزایش مشارکت زنان در مدیریت فعالیت‌های اقتصادی، بخشی از این موانع را کاهش دهند. با این حال، افزایش درآمد و قدرت چانه‌زنی به‌تنهایی تضمین‌کنندۀ معیشت پایدار نیست.

ضرورت حمایت‌های پایدار

نبود زیرساخت‌های مناسب، هزینۀ بالای حمل‌ونقل، محدودیت فرصت‌های اقتصادی و دسترسی ناکافی به خدمات حمایتی همچنان می‌توانند زندگی و کار کشاورزان را دشوار کنند.

از این رو، تداوم دستاوردهای تعاونی‌ها به سیاست‌های حمایتی مؤثر، توسعۀ زیرساخت‌های روستایی، دسترسی برابر به آموزش و بازار و برخورداری از حمایت‌های اجتماعی وابسته است.  تنها در این صورت می‌توان امید داشت که تقویت قدرت چانه‌زنی زنان کشاورز به بهبود ماندگار شرایط کار و زندگی آنان بینجامد.