کارگر در عصر هوش مصنوعی/ بازتعریف عدالت در دنیای کار

به گزارش خبرگزاری ایلنا، هوش مصنوعی و اقتصاد پلتفرمی در حالی ماهیت مشاغل را دگرگون کرده‌اند که نظام حقوق کار ایران هنوز برای مواجهه با این تحولات آماده نیست. «محمدرضا احدی» پژوهشگر حوزه ارتباطات و مطالعات فرهنگی، در یادداشتی با بررسی چالش‌های نوپدید طبقه کارگر در تقاطع تکنولوژی و بحران‌های معیشتی، بر ضرورت به‌روزرسانی قوانین کار، حمایت از کارگران پلتفرمی و بازتعریف عدالت برای پاسداری از کرامت نیروی کار تأکید کرده است.

متن کامل یادداشت به شرح زیر است:

جهان کار در آستانه یکی از عمیق‌ترین دگرگونی‌های تاریخ خود قرار دارد. هوش مصنوعی، اتوماسیون و اقتصاد پلتفرمی نه‌تنها ماهیت مشاغل را دگرگون می‌کنند، بلکه مفهوم سنتی «کارگر» را نیز به چالش می‌کشند. در این میان، پرسش اساسی این است: آیا نظام حقوق کار ایران برای مواجهه با این تحولات آماده است؟ و مهم‌تر آنکه، چگونه می‌توان از کرامت و معیشت نیروی کار در برابر امواج تکنولوژی پاسداری کرد؟

سونامی فناوری و طبقه کارگر

بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، حدود ۲۰ درصد از مشاغل موجود در ایران در معرض تحول ناشی از هوش مصنوعی قرار دارند. این رقم در حالی است که سازمان جهانی کار پیش‌بینی می‌کند در پنج سال آینده، ۸۵ میلیون شغل در جهان از بین رفته و ۶۲ میلیون شغل جدید ایجاد شود. نکته هشداردهنده آنکه مشاغل جدید عمدتاً به مهارت‌های دیجیتال و خلاقیت نیاز دارند، در حالی که سیستم آموزش مهارتی کشور با نیازهای روز فاصله زیادی دارد.

در کنار این تحول، پدیده «کارگران پلتفرمی» به عنوان طبقه جدیدی از نیروی کار ظهور کرده است. افرادی که از طریق سکوهای دیجیتال مانند اسنپ، دیجی‌کالا و سایر پلتفرم‌ها امرارمعاش می‌کنند، اما از بسیاری از حمایت‌های قانونی کارگری بی‌بهره‌اند. عدم پوشش بیمه بیکاری، نبود قرارداد کار شفاف و نادیده‌گرفته شدن حق تشکیل صنف، معضلات جدی این گروه است.

فاصلهٔ دستمزد و سبد معیشت؛ شکافی که عمیق‌تر می‌شود

در سال جاری، شورای عالی کار حداقل دستمزد روزانه را ۵۵۴ هزار تومان تصویب کرد؛ رقمی که حتی توان خرید ۲۵۰ گرم گوشت قرمز را هم ندارد. سبد معیشت یک خانوار کارگری طبق برآوردها به ۴۵ میلیون تومان در ماه رسیده، در حالی که حداقل دستمزد ماهانه با احتساب همه مزایا حتی به ۶۰ درصد این سبد هم نمی‌رسد. این فاصله معنادار، نه‌تنها قدرت خرید کارگران را تضعیف کرده، بلکه انگیزه و بهره‌وری نیروی کار را نیز به شدت کاهش داده است.

 چالش بیمه و بازنشستگی در افق ۱۴۰۵

افزایش سن بازنشستگی از ۶۰ به ۶۲ سال برای آقایان و ابهامات موجود در پوشش بیمه‌ای کارگران ساختمانی نگرانی‌های جدی را در میان جامعه کارگری ایجاد کرده است. این در حالی است که سازمان تأمین اجتماعی با چالش‌های مالی متعددی روبه‌روست و در سال‌های اخیر نتوانسته متناسب‌سازی واقعی حقوق بازنشستگان را محقق کند.

 راهکارها؛ از بازتعریف تا بازتوزیع

برای عبور از این وضعیت، چند اقدام ضروری به نظر می‌رسد:

نخست، بازتعریف شایستگی‌ها: نظام آموزش فنی و حرفه‌ای باید به سرعت به سمت مهارت‌های دیجیتال و خلاقیت‌محور بازتعریف شود تا نیروی کار بتواند با تحولات تکنولوژی همگام شود.

 

دوم، اصلاح نظام حقوق کار: قوانین کار باید برای پوشش کارگران پلتفرمی و مشاغل نوین به‌روزرسانی شود. حق بیمه، حق تشکیل صنف و حمایت‌های قانونی نباید منحصر به کارگاه‌های سنتی باقی بماند.

 

سوم، پیوند دستمزد با بهره‌وری: به جای افزایش‌های مقطعی و تورمی، باید سازوکاری طراحی شود که رشد دستمزد را به افزایش بهره‌وری و ارزش‌افزوده پیوند دهد.

 

چهارم، تقویت گفت‌وگوی اجتماعی: شورای عالی کار باید به عرصه‌ای واقعی برای مذاکره و توافق میان دولت، کارفرمایان و کارگران تبدیل شود، نه محلِّ کشمکش‌های جناحی.

 

پنجم، شفافیت در آمار و اطلاعات: بدون داده‌های دقیق از وضعیت اشتغال، بیکاری و معیشت، امکان سیاست‌گذاری مؤثر وجود ندارد.

 جمع‌بندی

دنیای کار در حال تغییر است؛ این تغییر فرصت‌هایی نیز به همراه دارد، اما بدون تدبیر و برنامه‌ریزی، طبقه کارگر بیش از هر گروه دیگری هزینه‌های آن را خواهد پرداخت. عدالت در عصر هوش مصنوعی، نه در مقاومت در برابر تغییر، بلکه در مدیریت هوشمندانه آن و تضمین سهم عادلانه کارگران از ثروتِ حاصل از فناوری معنا می‌یابد.