تدوینگر سریال «نسخه آزمایش» در گفتوگو با ایلنا:
هوش مصنوعی شاید بتواند اثری را تدوین بکند اما نمیتواند هنرمند باشد
منوچهر صانعی تأکید کرد: شاید هوش مصنوعی بتواند در بخش فنی، که شامل سرعت و دقت بالاست، تواناییهای قابل توجهی از خود نشان دهد، ولی در بخش هنری که خلاقیت یکی از اجزای اصلی آن است، نمیتواند بهسادگی جای تدوینگر را بگیرد.
به گزارش خبرنگار ایلنا، سریال «نسخه آزمایشی» به کارگردانی مسعود اطیابی و تهیهکنندگی ایرج محمدی، مجموعهای کمدی با رویکردی اجتماعی و خانوادگی است که با محوریت هوش مصنوعی و رباتها، موقعیتهای طنزآمیزی را در بستر زندگی روزمره انسانها روایت میکند. داستان این مجموعه درباره خانوادهای است که در مسیر زندگی خود با دنیایی متفاوت و شخصیتهایی غیرمعمول روبهرو میشوند؛ دنیایی که در آن رباتها و هوش مصنوعی در کنار انسانها قرار میگیرند و تعامل میان این دو، زمینهساز اتفاقات و موقعیتهای کمدی متعددی میشود.
«نسخه آزمایشی» با بهرهگیری از ظرفیتهای طنز موقعیت، در کنار سرگرم کردن مخاطب، به موضوعاتی همچون روابط خانوادگی، رفتارهای انسانی، تأثیر فناوری بر زندگی روزمره و رابطه متقابل انسان و هوش مصنوعی میپردازد. بازیگرانی چون هومن برقنورد، محمد نادری، رویا میرعلمی، محمدرضا هدایتی، نگار فروزنده و مونا فرجاد در این مجموعه ایفای نقش کردهاند. سریال تلاش میکند از دریچه طنز، پرسشهایی درباره آینده ارتباط انسان با فناوری و تأثیر این مواجهه بر رفتار و مناسبات اجتماعی مطرح کند.
گاهی یک ثانیه مکث از یک دیالوگ خندهدارتر است
منوچهر صانعی، تدوینگر سریال «نسخه آزمایشی» در گفتوگو با خبرنگار ایلنا، با اشاره به نقش ریتم و زمانبندی در شکلگیری موقعیتهای طنز گفت: از مهمترین ابزارهای تدوینگر برای تأثیرگذاری بر مخاطب، کنترل ریتم است. در ژانر کمدی، گاهی یک مکث کوتاه چندفریمی یا چندثانیهای میتواند تأثیری بهمراتب بیشتر از یک دیالوگ خندهدار داشته باشد؛ چراکه تدوینگر باید زمان درست خندیدن را برای مخاطب کشف کند و اجازه ندهد شوخی با توضیحات اضافه اثرگذاری خود را از دست بدهد.
وی با اشاره به رویکرد گروه سازنده در شکلدهی به فضای کمدی سریال «نسخه آزمایشی» اظهار کرد: اگر قرار باشد بدون تغییر در دیالوگها و بازیها، تنها از طریق تدوین به تقویت طنز یک اثر کمک کنیم، باید بیش از هر چیز روی ریتم و زمانبندی واکنشها تمرکز داشته باشیم. یکی از راهکارها، ایجاد تأخیر در کاتها و تغییر زمان نمایش واکنش شخصیتهاست تا کمیکتایم یا همان زمانبندی مناسب برای شکلگیری موقعیت کمیک در اختیار مخاطب قرار بگیرد. این اتفاق در سکانسهای مختلف «نسخه آزمایشی» بارها رخ داده است. از ابتدای کار نیز با نظر آقای مسعود اطیابی، کارگردان سریال، روی چنین فرم تدوینی تمرکز داشتیم. ایشان هنگام کارگردانی با توجه به این نگاه و شناختی که از فرآیند تدوین داشتند، بازیگران را نیز هدایت میکردند تا واکنشها و رفتار شخصیتها ظرفیت لازم برای رسیدن به نتیجه مطلوب در مرحله تدوین را داشته باشد.
تفاوت ریتم خانواده انسانها و هوش مصنوعی
تدوینگر سریال «نسخه آزمایشی» درباره چگونگی ایجاد تفاوت در ریتم و ضرباهنگ شخصیتهای انسانی و رباتها توضیح داد: یکی از لایههای کمتر آشکار تدوین این مجموعه، توجه به تفاوت ریتم دو خانواده انسانها و هوش مصنوعی بود. در قسمتهای ابتدایی، با نظر کارگردان تلاش کردیم ریتم خانواده انسانی را تندتر و ریتم خانواده هوش مصنوعی را بسیار کندتر در نظر بگیریم. این ایده از اتفاقی در فیلمنامه نشئت میگرفت. در قسمت سوم، هوش مصنوعیها دچار اختلال میشوند و مخاطب نقص در روند عمل و عکسالعمل آنها را مشاهده میکند. در مرحله کارگردانی نیز گروه سازنده در ابتدا سرعت حرکت و بیان دیالوگهای شخصیتهای هوش مصنوعی را با حالتی رباتیک و بسیار کند طراحی کرده بود، ولی با پیشرفت داستان، این رفتار بهتدریج به روند عادی نزدیک میشود.
صانعی با اشاره به اینکه هدف گروه تدوین صرفاً ایجاد تفاوت اولیه میان دو خانواده نبوده است، گفت: تلاش ما این بود که ریتم سکانسهای مربوط به خانواده هوش مصنوعی و خانواده انسانی در طول داستان ثابت نماند و بهتدریج به یکدیگر نزدیک شود. به بیان دیگر، خانواده هوش مصنوعی باید در گذر زمان به ریتم طبیعیتری برسد و در مقابل، خانواده انسانی نیز از نظر رفتاری و ضرباهنگ روایت دستخوش تغییر شود.
وی افزود: از همین رو، برای ریتم خانواده انسانها نیز راهکاری در نظر گرفتیم. بهتدریج سرعت سکانسهای مربوط به این خانواده را نسبت به ابتدای داستان آرامتر کردیم تا در نهایت، تقریباً از زمانی که دو خانواده در فیلمنامه تصمیم به برقراری ارتباط با یکدیگر میگیرند، به ریتم و سرعت مناسبی رسیده باشیم. البته سکانسهای عاطفی و احساسی از این قاعده متفاوت بودند؛ چراکه اساساً یکی از مهمترین چالشهای داستان و هدف اصلی دانشمند از ساخت هوش مصنوعیها، شکلگیری همین ارتباطات و تجربههای احساسی بود.
تدوین و حفظ انرژی کمدی در طول روایت
این تدوینگر درباره تأثیر تدوین بر تبدیل برخی موقعیتهای معمولی به لحظات مفرحتر بیان کرد: تشخیص اینکه یک سکانس در زمان فیلمبرداری چه کیفیتی داشته و پس از تدوین به یکی از لحظات بامزه اثر تبدیل شده است، بیشتر در حوزه ارزیابی کارگردان، تهیهکننده و عوامل حاضر در صحنه قرار میگیرد. با این حال، در برخی سکانسها با هماهنگی و اجازه تهیهکننده و کارگردان، تلاش کردیم از طریق کوتاهتر کردن بخشهایی از صحنه، مانع طولانی شدن بیش از اندازه آنها شویم. این تصمیمها به حفظ ریتم کلی کار کمک میکرد. در یک مجموعه کمدی، طولانی شدن برخی موقعیتها ممکن است از انرژی و جذابیت آنها بکاهد. بنابراین با حذف بخشهای غیرضروری و تنظیم زمانبندی شوخیها تلاش کردیم فضای مفرح سریال در طول روایت حفظ شود و روند کمدی اثر انسجام خود را از دست ندهد.
وی با تأکید بر اهمیت واکنش شخصیتها در خلق موقعیتهای طنز گفت: در کمدی، بهویژه کمدی ایرانی، خنده اغلب از تلفیق عمل و عکسالعمل شکل میگیرد. در بسیاری از موارد، موقعیت کمیک نه در رفتار یا دیالوگ شخصیت اصلی، بلکه در واکنش شخصیت دیگری به آن رفتار یا دیالوگ ایجاد میشود. به همین دلیل، گاهی یک مکث کوتاه چندفریمی یا چندثانیهای میتواند مخاطب را به خنده وادار کند. اعتقاد دارم تدوینگر در ژانر کمدی نباید به شوخی فرصت توضیح اضافه بدهد، بلکه باید زمان درست خندیدن را برای مخاطب کشف کند. گاهی یک ثانیه مکث، بهمراتب از یک دیالوگ خندهدارتر است. این موضوع به شناخت دقیق موقعیت، شخصیتها و ظرفیت بازی بازیگران نیاز دارد و تدوینگر باید بداند کجا واکنش را نگه دارد و در چه لحظهای به نمای بعدی برود.
آزادی عمل در تدوین و تعامل با کارگردان
صانعی درباره میزان تغییراتی که ممکن است در مرحله تدوین نسبت به تصور اولیه کارگردان در یک سکانس ایجاد شود، اظهار کرد: معمولاً در آثاری که بهعنوان تدوینگر در آنها مشارکت داشتهام، کارگردان از ابتدا انتظار دارد بتوانم با خلاقیت و نگاهی متفاوت به روایت و قصه، چیزی به سکانس اضافه کنم که شاید در مرحله تولید و طراحی اولیه به آن توجه نشده باشد. در سریال «نسخه آزمایشی» نیز انتظار آقای ایرج محمدی، تهیهکننده و آقای مسعود اطیابی، کارگردان، از من همین بود. آقای اطیابی با لطفی که به بنده داشتند، فضای لازم را برای اعمال خلاقیت و ارائه پیشنهادهای متفاوت در فرآیند تدوین فراهم میکردند. البته پس از انجام تدوین، تغییرات و پیشنهادها را به اطلاع ایشان میرساندم و در نهایت، با تأیید کارگردان و تهیهکننده در نسخه مربوط به هر قسمت قرار میگرفت.
این تدوینگر خاطرنشان کرد: گاهی نیز پیش میآمد که تغییرات انجامشده در تدوین با نگاه آقای اطیابی فاصله داشت. در چنین شرایطی از من میخواستند روند تدوین را مطابق فیلمنامه پیش ببرم. به اعتقاد من، این تعامل و اعتماد متقابل میان تدوینگر و کارگردان اهمیت زیادی دارد؛ چراکه خلاقیت در تدوین زمانی به نتیجه مطلوب میرسد که در چارچوب جهان داستانی و نگاه کلی سازنده اثر قرار بگیرد.
پستولید؛ یکی از چالشهای اصلی نسخه آزمایشی
صانعی درباره نقش جلوههای بصری، صداگذاری و موسیقی در باورپذیر کردن دنیای رباتها گفت: از چالشهای مهم ما در تولید این سریال، مرحله پستولید بود. با توجه به متفاوت بودن موضوع و ژانر اثر، لازم بود بخشهای مختلف پستولید با دقت و حساسیت بیشتری دنبال شوند تا دنیای طراحیشده در سریال برای مخاطب باورپذیر باشد.
وی ادامه داد: خانم فائزه نظیری، مدیر جلوههای ویژه، در سکانسهای مرتبط با حوزه کاری خود حضور فیزیکی در صحنه داشتند و بیش از یک ماه نیز درباره رسیدن به کاراکتر و دنیای موردنظر با آقای اطیابی تبادل نظر کردند. در بخش صدا نیز آقای نادر بادامچی بهعنوان صداگذار و شهروز حقی در حوزه موسیقی، همراه با من در این فرآیند حضور داشتند.
وی با اشاره به حساسیت گروه سازنده نسبت به جزئیات پستولید افزود: اهمیت این مرحله برای کارگردان و تهیهکننده بسیار زیاد بود و همین دقت و سختگیری در نتیجه نهایی اثر نیز تأثیر گذاشت. کار کردن با آقای اطیابی در مرحله پستولید به دلیل حساسیت بالای ایشان، هم دشواریهای خاص خود را دارد و هم بسیار لذتبخش است. این حساسیت باعث میشود بخشهای مختلف کار بارها بررسی شوند تا نتیجه نهایی با کیفیت و نگاه موردنظر گروه سازنده هماهنگ باشد.
تأثیر متقابل انسان و هوش مصنوعی در روایت
تدوینگر «نسخه آزمایشی» درباره جزئیاتی که مخاطب ممکن است در تماشای دوباره سریال به آنها توجه کند، گفت: یکی از نکاتی که دوست دارم مخاطب در بازبینی مجموعه به آن توجه کند، تأثیری است که هوش مصنوعیها بر خانواده انسانی میگذارند. در ادامه داستان، تلاش کردم در تدوین، نوع رفتار خانواده انسانها را نسبت به ابتدای سریال با نظم و صبر بیشتری نشان دهم.
وی افزود: البته این تغییر در وهله نخست در فیلمنامه وجود داشته و در اجرای کارگردان نیز مورد توجه قرار گرفته است. وظیفه من در مرحله تدوین این بود که با انتخاب ضرباهنگ مناسب، این تحول رفتاری را ملموستر کنم تا مخاطب بتواند روند تغییر شخصیتها را در طول داستان دنبال کند. همانطور که هوش مصنوعی از انسانها تأثیر میپذیرد، انسانها نیز از مواجهه با هوش مصنوعی تغییر میکنند و این رابطه متقابل یکی از موضوعاتی است که در سریال «نسخه آزمایشی» به آن پرداخته شده است.
حفظ تعادل میان کمدی، داستان خانوادگی و پیام اجتماعی
صانعی در ادامه درباره چالش حفظ تعادل میان جنبههای طنزآمیز، خانوادگی و اجتماعی سریال اظهار کرد: برای من، چه در حوزه موسیقی و چه در تدوین، بسیار مهم بود که داستانهای خانوادگی و بهخصوص پیامهای اجتماعی در میان موقعیتهای کمدی سریال گم نشوند. کمدی باید به پیشبرد روایت کمک کند و در عین حال، فرصت دیده شدن لحظات جدیتر و مفاهیم اصلی داستان را نیز فراهم آورد.
وی توضیح داد: با نظر کارگردان در موقعیتهای موردنظر از نماهای عمومی استفاده میکردیم و در ادامه، موسیقی جدی یا احساسی را برای این فضاها در نظر میگرفتیم. این انتخابها کمک میکردند تأثیر لحظات عاطفی و اجتماعی بر مخاطب بیشتر شود و بیننده در کنار فضای مفرح اثر، با لایههای دیگر داستان نیز ارتباط برقرار کند.
حذف شوخیها برای حفظ زمان استاندارد هر قسمت
این تدوینگر درباره حذف برخی سکانسها یا شوخیها در مرحله تدوین گفت: سکانس مشخصی وجود نداشت که به دلیل علاقه شخصی به آن، حذفش برایم دشوار باشد؛ با این حال، در برخی سکانسها ناچار بودیم میان شوخیهای مختلف انتخاب کنیم و تعدادی را نگه داریم و برخی دیگر را کنار بگذاریم.
وی افزود: از آنجا که «نسخه آزمایشی» ساختاری اپیزودیک دارد و هر قسمت به موضوعی مشخص میپردازد، محدودیت زمانی نیز در فرآیند تدوین اهمیت زیادی داشت. در چنین شرایطی، حفظ انسجام روایت و رعایت زمان استاندارد هر قسمت در اولویت قرار داشت.
هوش مصنوعی نمیتواند جای خلاقیت تدوینگر را بگیرد
صانعی در پاسخ به این پرسش که اگر بخواهد تدوین «نسخه آزمایشی» را با یکی از ویژگیهای هوش مصنوعی توصیف کند، کدام ویژگی را انتخاب خواهد کرد، گفت: من پیشتر نیز در مصاحبههایم اشاره کردهام که تدوین را میتوان در سه حوزه فنی، هنری و تجربی بررسی کرد. شاید هوش مصنوعی بتواند در بخش فنی، که شامل سرعت و دقت بالاست، تواناییهای قابل توجهی از خود نشان دهد، ولی در بخش هنری که خلاقیت یکی از اجزای اصلی آن است، نمیتواند بهسادگی جای تدوینگر را بگیرد. بخش تجربی تدوین نیز به موقعیتها و شرایط غیرقابل پیشبینی مربوط میشود؛ جایی که تدوینگر باید با اتکا به تجربه، شناخت و درک خود از اثر، تصمیمی متناسب با موقعیت بگیرد. هوش مصنوعی در حال حاضر نمیتواند در همه این موقعیتها تصمیم درست و مناسبی اتخاذ کند. افزون بر این، در مباحث زیباییشناسی هنر و فلسفه تدوین نیز حتی تحلیلهای نظری هوش مصنوعی با اشکالاتی همراه است؛ چه برسد به اینکه بخواهد این فرآیند را از مرحله بالقوه به بالفعل تبدیل کند.
این تدوینگر با تأکید بر اینکه هوش مصنوعی به بخشی جداییناپذیر از زندگی امروز تبدیل شده است، اظهار کرد: هوش مصنوعی میتواند در بسیاری از موقعیتها بهعنوان دستیار یا همکار در کنار هنرمند قرار بگیرد و انجام برخی امور را تسهیل کند، ولی به اعتقاد من هیچگاه نمیتواند جای خلاقیت یک هنرمند را در خلق یک اثر هنری بگیرد.
صانعی در پایان، با اشاره به اینکه حتی در صورت پیشرفت فناوری و توانایی هوش مصنوعی در انجام تمام مراحل فنی تدوین، همچنان جایگاه تجربه انسانی حفظ خواهد شد، گفت: بخش هنری و تجربی تدوین اهمیت بسیار زیادی دارد. این حوزه شامل اتفاقات، کشف و شهود و تصمیمهایی است که از تجربه زیست و نگاه زیباییشناسانه و فلسفی به زندگی و هنر سرچشمه میگیرند.
وی خاطرنشان کرد: تدوینگر صرفاً با کنار هم قرار دادن نماها یا انتخاب بهترین کاتها سروکار ندارد، بلکه باید جهان اثر را درک کند و بر اساس تجربه و نگاه هنری خود درباره چگونگی روایت آن تصمیم بگیرد. هوش مصنوعی در حال حاضر توانایی انجام کامل چنین فرآیندی را ندارد و به همین دلیل، حتی اگر در آینده بتواند بخشهای فنی تدوین یک سریال را بهطور کامل بر عهده بگیرد، همچنان تجربه، خلاقیت و نگاه انسانی از عناصر تعیینکننده در خلق یک اثر هنری خواهند بود.