آزادی ادیان در تایلند؛ از همزیستی مسالمت‌آمیز تا حق حجاب دانش‌آموزان مسلمان
تایلند در نگاه نخست کشوری با هویت عمیقاً بودایی است؛ اکثریت جمعیت این کشور پیرو آیین بودایی، به‌ویژه مکتب تراوادا، هستند و فرهنگ، معماری، سنت‌ها و حتی بخش‌هایی از زندگی روزمره مردم با بودیسم پیوندی تاریخی؛ با این حال، بودایی بودن اکثریت جامعه به معنای حذف یا محدود کردن پیروان ادیان دیگر نیست.
به گزارش ایلنا به نقل از روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در تایلند در مطلبی با رویکردی توصیفی و تحلیلی به بررسی جایگاه ادیان مختلف در ساختار قانونی و اجتماعی تایلند و حقوق دینی مسلمانان می‌پردازد که به شرح ذیل است:
تایلند در چارچوب قانونی خود، آزادی دینی را به رسمیت شناخته و پنج گروه دینی بودایی، مسلمان، مسیحی، هندو-برهمنی و سیک را به‌طور رسمی شناسایی می‌کند. بر اساس آمار رسمی مورد اشاره دولت تایلند، حدود ۹۳.۵ درصد جمعیت بودایی، ۵.۴ درصد مسلمان و ۱.۱ درصد مسیحی و گروه‌های دیگری نیز در این کشور زندگی می‌کنند که در قانون اساسی تایلند نیز آزادی اعتقاد، عبادت و انجام مناسک دینی به رسمیت شناخته شده و تبعیض بر مبنای باور دینی ممنوع ودر عین حال، قانون اساسی جایگاه ویژه‌ای برای حمایت از بودیسم قائل شده، بدون آنکه بودیسم را به‌عنوان «دین رسمی کشور» اعلام کند.
این ساختار باعث شده که در بسیاری از نقاط تایلند، پیروان ادیان مختلف در کنار یکدیگر زندگی کنند و مسلمانان در بانکوک، مناطق مرکزی و شمالی و به‌ویژه در جنوب کشور حضور قابل توجهی دارند و در کنار مساجد، کلیساها، معابد هندو و گوردواراهای سیک، معابد بودایی نیز بخش جدایی‌ناپذیر فضای اجتماعی کشور و حتی در نظام آموزشی نیز آموزش درباره ادیان مختلف در برنامه درسی مدارس پیش‌بینی شده و پنج گروه دینی رسمی در محتوای آموزشی مورد توجه قرار می‌گیرند.
اما این تصویر مسالمت‌آمیز به این معنا نیست که هیچ اختلاف یا چالشی میان پیروان ادیان مختلف وجود نداشته و یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها در سال‌های گذشته، مسئله حضور دانش‌آموزان مسلمان با حجاب در مدارس دولتی بوده؛ موضوعی که در نهایت از یک اختلاف محلی به یک بحث ملی درباره آزادی دینی، حقوق دانش‌آموزان و حدود اختیار مدارس تبدیل گردید.
آغاز مناقشه؛ ممنوعیت حجاب در مدرسه وات نونگ چوک
یکی از نخستین نمونه‌های مهم، به مدرسه متوسطه وات نونگ چوک بازمی‌گردد که در سال ۲۰۱۰، مدیریت مدرسه اعلام کرد که دانش‌آموزان دختر مسلمان اجازه استفاده از حجاب را ندارند و این نوع پوشش را مغایر مقررات لباس دانش‌آموزی مدرسه می‌دانست.
در واکنش به این تصمیم، کمیته اسلامی بانکوک در اول ژوئن ۲۰۱۰ برای ۱۷ دانش‌آموز دختر مسلمان درخواست کرد که اجازه پوشیدن حجاب داشته باشند و مدرسه در پاسخ اعلام کرد که به دلیل قرار داشتن در محوطه معبد، باید مقررات، فرهنگ مدرسه و الزامات مربوط به آن محل را رعایت گردد.
گروه «مسلمانان برای صلح» نسبت به این تصمیم اعتراض و پرونده در نهایت به موضوعی جدی درباره تفسیر مقررات وزارت آموزش و پرورش تبدیل شد؛ زیرا مقررات سال ۲۰۰۸ وزارت آموزش تایلند، در ماده ۱۲، برای دانش‌آموزان مسلمان در مدارس غیر اسلامی امکان استفاده از پوشش مطابق اصول دینی را پیش‌بینی کرده که بر اساس این مقررات، دانش‌آموز دختر مسلمان می‌توانست از روسری ساده سفید یا روسری هم‌رنگ دامن استفاده و برای آن حتی مشخصات ظاهری نیز تعیین شده بود بنابراین، بحث اصلی تنها درباره "حجاب" نبود؛ بلکه درباره این پرسش بود که آیا یک مدرسه می‌تواند با استناد به مقررات داخلی خود، حقی را که مقررات وزارتخانه برای دانش‌آموز مسلمان به رسمیت شناخته است، محدود کند.
سال ۲۰۱۲؛ تأکید وزارت آموزش بر حق پوشش دینی
در ژانویه ۲۰۱۲، وزیر آموزش تایلند موضع وزارتخانه را به‌صورت روشن اعلام که دانش‌آموزان پیرو ادیان مختلف می‌توانند مطابق مقررات وزارت آموزش و پرورش، لباس دینی خود را در مدارس بپوشند واین موضع در پی اعتراضات مربوط به حجاب دانش‌آموزان مسلمان در مدرسه وات نونگ چوک اعلام و مقام‌های وزارت آموزش نیز تأکید کردند که مدارس نباید بر اساس دین میان دانش‌آموزان تبعیض قائل شوند و مقررات پوشش باید مطابق دستورالعمل‌های وزارتخانه اجرا و این اتفاق اهمیت زیادی داشت؛ زیرا نشان داد که در سطح سیاست‌گذاری مرکزی، اصل آزادی پوشش دینی دانش‌آموزان مسلمان در مدارس دولتی به رسمیت شناخته شده است.
سال ۲۰۱۵؛ انتقال مدیر مدرسه به دلیل ممنوعیت حجاب
سه سال بعد، نمونه دیگری در جنوب تایلند مدیر مدرسه دولتی "بان نای یونگ" در استان فانگ‌نگا، پوشیدن حجاب توسط دانش‌آموزان مسلمان را ممنوع و آن را مغایر مقررات لباس دانش‌آموزی دانست اما دفتر کمیسیون آموزش پایه تایلند (OBEC) اعلام کرد که مقررات دولتی اجازه استفاده دانش‌آموزان مسلمان از حجاب را می‌دهد؛ مشروط بر اینکه پوشش مطابق ضوابط تعیین‌شده باشد و در پی این تصمیم، مدیر مدرسه از سمت خود منتقل و ممنوعیت حجاب نیز لغو شد و این پرونده بار دیگر نشان داد که ممنوعیت عمومی حجاب در مدارس دولتی، با مقررات وزارت آموزش و پرورش سازگار نیست و حتی نخست‌وزیر وقت تایلند نیز در واکنش به این مسئله تأکید کرد که مدارس جنوب نباید مقرراتی وضع کنند که با هویت دینی و فرهنگی مسلمانان محلی در تعارض باشد.
سال ۲۰۱۸؛ مناقشه بزرگ مدرسه کودکستان پاتانی
اما مهم‌ترین و پیچیده‌ترین پرونده، مربوط به مدرسه کودکستان پاتانی بود؛ مدرسه‌ای که در زمین متعلق به یک معبد بودایی، یعنی وات نُپ‌وونگ‌سارام، قرار داشت ودر نخستین روز سال تحصیلی ۲۰۱۸، چند خانواده مسلمان، دختران خود را با حجاب و پسران خود را با شلوار بلند به مدرسه فرستادند ودر ابتدا، مدیریت مدرسه اعلام کرد که چنین پوششی ممنوع نیست و دانش‌آموزان مسلمان می‌توانند مطابق اصول اسلامی لباس بپوشند.
اما تنها یک روز بعد، بیش از ۲۰ معلم در اعتراض به این تصمیم دست به اعتصاب یا مرخصی گرفتند و پس از جلسات مختلف با والدین و هیئت‌مدیره مدرسه، هیئت‌مدیره با تغییر مقررات لباس مخالفت وموضوع به‌سرعت از یک مسئله مدرسه‌ای فراتر رفت و گروه‌هایی از بوداییان محلی نسبت به اجازه پوشیدن حجاب اعتراض و در ۲۳ مه ۲۰۱۸، بیش از ۵۰۰ بودایی در محل معبد تجمع و خواستار لغو تصمیم وزارت آموزش شدند و در مقابل، والدین مسلمان بر این باور بودند که فرزندانشان باید بتوانند بدون ترک مدرسه، الزامات پوشش دینی خود را رعایت کنند و این اتفاق یک پرسش مهم را در جامعه تایلند مطرح کرد: اگر مدرسه‌ای دولتی در زمینی متعلق به یک معبد قرار داشته باشد، آیا مالکیت زمین می‌تواند بر حق دانش‌آموز مسلمان برای پوشش دینی غلبه کند؟
تغییر مقررات در سال ۲۰۱۸؛ یک استثنای مهم
در اوج این مناقشه، وزارت آموزش و پرورش تایلند مقررات لباس دانش‌آموزی را تغییر داد.مقررات سال ۲۰۰۸ به دانش‌آموزان مسلمان در مدارس غیر اسلامی اجازه می‌داد بین لباس استاندارد مدرسه و پوشش مطابق اصول دینی انتخاب کنند اما اصلاحیه سال ۲۰۱۸ یک استثنای مهم ایجاد کرد: اگر مدرسه در زمین معبد یا زمین وابسته به نهادهای دینی بود، نحوه پوشش باید مطابق قرارداد یا توافق میان معبد و مدرسه تعیین می‌گردید.
به بیان ساده، دانش‌آموز مسلمان در یک مدرسه معمولی می‌توانست بر اساس مقررات وزارت آموزش حجاب داشته باشد؛ اما در مدرسه‌ای که در زمین معبد قرار داشت، توافق میان مدرسه و معبد می‌توانست تعیین‌کننده باشد واین اصلاحیه از سوی برخی فعالان حقوق بشر و نمایندگان جامعه مسلمان مورد انتقاد قرار گرفت؛ زیرا از نگاه آنان، انتقال تصمیم درباره یک حق دینی به توافق میان مدرسه و مالک زمین می‌توانست موجب ایجاد تبعیض شود و از سوی دیگر، طرفداران این اصلاحیه استدلال می‌کردند که مدارس واقع در زمین‌های معابد باید مقررات و توافق‌های مربوط به آن زمین را نیز رعایت کنند.
ورود دادگاه؛ نقطه عطف در سال ۲۰۲۲
پرونده مدرسه کودکستان پاتانی پس از سال‌ها کشمکش در نهایت به دادگاه اداری یالا رسید. در ۲۱ آوریل ۲۰۲۲، دادگاه اداری یالا به نفع والدین مسلمان رأی داد و دستور مدرسه را که پوشیدن حجاب را ممنوع کرده و دادگاه اعلام کرد دانش‌آموزان مسلمان باید بتوانند مطابق سنت و اصول پوشش اسلامی لباس بپوشند و این حکم پایان یک کشمکش حقوقی حدوداً چهار ساله بود و اهمیت آن فراتر از یک مدرسه داشت و گزارش وزارت خارجه آمریکا درباره آزادی ادیان در تایلند نیز این رأی را ثبت کرده و اعلام می‌کند که دادگاه اداری یالا ممنوعیت مربوط به پوشش مذهبی دانش‌آموزان مسلمان در مدرسه کودکستان پاتانی را لغو کرد و ین پرونده از این جهت اهمیت ویژه‌ای دارد که نشان داد حتی در شرایطی که مدرسه در محوطه یک معبد بودایی قرار گرفته، موضوع آزادی دینی می‌تواند در برابر مقررات محلی قرار گیرد و نهایتاً به یک مسئله حقوقی قابل رسیدگی در دادگاه تبدیل گردد.
تایلند؛ کشوری بودایی با به‌رسمیت‌شناختن حقوق مسلمانان
آنچه این مجموعه اتفاقات نشان می‌دهد، تصویری متفاوت از یک تصور رایج درباره رابطه دین و حکومت در تایلند ؛ کشوری با اکثریت بسیار بالای بودایی است ودولت نیز طبق قانون اساسی موظف به حمایت از بودیسم و حتی برای حفاظت و ترویج بودیسم سازوکارهای ویژه‌ای در نظر گرفته شده و با این حال، بودیسم دین رسمی کشور اعلام نشده و آزادی پیروان ادیان دیگر نیز در چارچوب قانون به رسمیت شناخته شده و قانون اساسی تایلند آزادی پیروی و انجام مناسک دینی را تضمین و اصل منع تبعیض بر اساس باور دینی را نیز به رسمیت می‌شناسد و پنج گروه دینی نیز به‌طور رسمی شناسایی که مسلمانان از جمله این گروه‌ها هستند و حتی در حوزه آموزش، دولت تایلند تنها به پذیرش اسمی ادیان اکتفا نکرده که برنامه آموزشی مدارس شامل آشنایی با ادیان اصلی به رسمیت شناخته‌شده او برای آموزش اسلامی نیز نهادهای اسلامی مربوطه در تدوین محتوای آموزشی نقش دارند.
یک پرسش قابل تأمل برای جهان اسلام
تجربه تایلند از این جهت قابل توجه است که این کشور، برخلاف تصور اولیه بسیاری، یک کشور اسلامی نیست؛ بلکه جامعه‌ای با اکثریت بسیار بزرگ بودایی است با این حال، در نظام حقوقی آن اصل آزادی دینی به رسمیت شناخته شده و در موضوعی مانند حجاب دانش‌آموزان مسلمان، دولت و نهادهای قضایی در مقاطع مختلف برای تضمین این حق وارد عمل شده والبته این به معنای آن نیست که تایلند هیچ مشکل یا تبعیض دینی ندارد.
به‌ویژه در مناطق جنوبی کشور، روابط میان جوامع بودایی و مسلمان تحت تأثیر سال‌ها مناقشه قومی، سیاسی و امنیتی قرار داشته و گزارش‌های بین‌المللی نیز همچنان از چالش‌های موجود در این مناطق سخن می‌گویند.
اما درست در همین نقطه، تجربه تایلند می‌تواند برای کشورهای دیگر نیز قابل تأمل باشد: اکثریت مذهبی یک کشور الزاماً نباید به معنای حذف حقوق اقلیت مذهبی باشد و اگر یک کشور بودایی می‌تواند در قوانین خود آزادی دینی را به رسمیت بشناسد، پنج دین را رسماً مورد شناسایی قرار دهد و در نهایت حتی دادگاه آن از حق یک دختر مسلمان برای پوشیدن حجاب در مدرسه‌ای واقع در زمین یک معبد بودایی دفاع کند، این پرسش جدی مطرح می‌شود که چرا در برخی کشورهای دارای اکثریت مسلمان، گاهی حقوق مربوط به پوشش، انتخاب دینی و آزادی‌های مذهبی با محدودیت مواجه می‌شود؟
این مقایسه البته نباید به یک قضاوت کلی درباره همه کشورهای اسلامی تبدیل شود؛ زیرا وضعیت حقوقی و اجتماعی کشورها بسیار متفاوت است. اما از منظر اصل آزادی دینی، تجربه تایلند یک پیام روشن دارد:
احترام به حقوق اقلیت‌های دینی، امتیازی مخصوص کشورهای سکولار یا غربی نیست؛ بلکه می‌تواند در یک جامعه عمیقاً بودایی نیز به یک اصل حقوقی و اجتماعی تبدیل شود.شاید مهم‌ترین درس ماجرای حجاب در مدارس تایلند همین باشد: همزیستی واقعی زمانی شکل می‌گیرد که اکثریت جامعه نه‌تنها حق خود برای حفظ هویت و سنت‌هایش را محترم بداند، بلکه برای اقلیت‌ها نیز امکان حفظ هویت دینی‌شان را فراهم ودر نهایت، ارزش آزادی دینی زمانی آشکار می‌شود که درباره دینی صحبت کنیم که دین اکثریت نیست.
تایلند، با وجود همه چالش‌های خود، در پرونده حجاب دانش‌آموزان مسلمان نمونه‌ای قابل توجه ارائه کرده است: بودایی بودن اکثریت جامعه می‌تواند همزمان با احترام قانونی به هویت و آزادی دینی مسلمانان وجود داشته باشد.
منابع:
• https://themomentum.co/hijab-ban-in-pattani/
• https://www.isranews.org/content-page/item/66390-rules.html
• https://www.thaipbs.or.th/news/content/58577
• https://www.ilaw.or.th/articles/16309
• https://thestandard.co/islamic-students-dressed-according-to-religious-principles/
• https://www.thaipost.net/main/detail/9818
• https://tasteofthailand.org/tolerance-of-religion-in-thailand/
• https://en.wikipedia.org/wiki/Freedom_of_religion_in_Thailand
• https://themuslimtimes.info/2022/04/22/muslim-girls-can-wear-hijabs-at-buddhist-school-thai-court-rules/
• https://www.khaosodenglish.com/life/2015/04/22/1429688715/
• https://www.nationthailand.com/in-focus/30347784
