جواد نظامدوست: یونسکو با پیشنهاد غارشناسان ایران روز جهانی «غار و کارست» را به رسمیت شناخت

به گزارش خبرنگار ایلنا، برای غارنوردان ایرانی روز ۲۲ شهریور فقط یک مناسبت در تقویم جهانی یونسکو و سازمان‌های بین الملل نیست، آن‌ها نزدیک به دو دهه تلاش برای پاکسازی غارها از زباله را با نامه‌نگاری، نوشتن مقالات و ارایه آن‌ها در کنفرانس‌های جهانی غار و غارشناسی و مقاله‌نویسی و پیگیری‌های مداوم انجمن غار و غارشناسی ایران، این روز را به روز جهانی غار و کارست تبدیل کردند تا بدین ترتیب جهان، اهمیت فضاهای کارستیک غارها که نقش مهمی در تامین آب شیرین دارند، به رسمتی بشناسد. 

جواد نظامدوست، رئیس سابق انجمن غار و غارشناسی ایرانیان و متخصص غار و غارشناسی در گفتگو با ایلنا، از مسیری می‌گوید که از پاکسازی غارهای ایران آغاز شد و به ثبت روز جهانی «غار و کارست» در یونسکو رسید. 

او گفت: این مسیر از همان ابتدا بر این اصل استوار بود که غارها پیش از آنکه مقصد گردشگری یا محل ورزش باشند، منابعی طبیعی و ارزشمند هستند که باید حفاظت شوند. 

نظامدوست به روزهایی اشاره می‌کند که غارنوردان ایرانی با حضور در اتحادیه جهانی غارشناسی و آشنایی با شیوه‌های نوین غارنوردی و غارشناسی، ضرورت ایجاد یک تشکل تخصصی در ایران را احساس کردند و نتیجه این تلاش‌ها، تأسیس نخستین انجمن غار و غارشناسی ایران با تشویق اتحادیه جهانی غارشناسی بود. 

این غارنورد و غارشناس گفت: نگاه اتحادیه جهانی غارشناسی از ابتدا فقط معطوف به غارنوردی و گردشگری نبود. غارها و مناطق کارستیک در سراسر جهان منابعی مهم به شمار می‌روند و به همین دلیل تلاش برای حفاظت از آن‌ها اهمیت زیاد دارد. 

به گفته او، ۶۱ کشور جهان برای شکل‌دادن به اتحادیه جهانی غارشناسی گردهم آمدند و ایران نیز در سال ۲۰۰۹ به این اتحادیه پیوست. 

زباله‌هایی که روز «غار پاک» را شکل داد

مهم‌ترین نکته در شکل گیری روز غار پاک در ایران و بعدتر تصویب پیشنهاد ایران در یونسکو برای نامگذاری «روز جهانی غار و کارست» از داخل غارهای ایران و زمانی که غارنوردها با واقعیتی ناخوشایند در اعماق زمین روبرو شدند، آغاز شد. 

جواد نظامدوست گفت: هنگام حضور در غارهای بورنیک و گل‌زرد و فعالیت برای همکاری و حفاظت از این غارها، حجم زیادی از زباله‌های انسانی در آن‌ها دیده شد که با اهمیت طبیعی و علمی محیط غارها سازگار نبودند. 

همین تجربه، غارنوردان ایرانی را به فکر یک اقدام مستقل انداخت. آن‌ها در سال ۱۳۸۹ به شکل خودجوش، دوم مهرماه هر سال را به عنوان «روز غار پاک» اعلام و راهی غارها شدند تا هزاران کیلو زباله از غارهای کشور جمع آوری و روند حفاظت از غارها را آغاز کنند. 

به تدریج سازمان حفاظت محیط زیست و متولیان حوزه گردشگری نیز در کنار این حرکت قرار گرفتند و برنامه «غار پاک» حدود یک دهه ادامه پیدا کرد. 

رییس سابق انجمن غار و غارشناسی ایران گفت: در این سال‌ها، گزارش‌ها و مقاله‌هایی درباره پاکسازی غارهای ایران تهیه و برای اتحادیه جهانی غارشناسی ارسال شد. 

به گفته او، غارنوردان ایرانی در کنار گزارش فعالیت‌های انجام شده، پیشنهاد دیگری را نیز مطرح کردند که براساس آن اگر قرار است برای حفاظت از غارها یک روز مشخص وجود داشته باشد، چرا این موضوع در تقویم جهانی قرار نگیرد؟ 

نظامدوست افزود: ابتدا توجه جهانی بیشتر متوجه خود غارها و به ویژه نقش خفاش‌ها در آن‌ها بود و مناطق کارستیک کمتر مورد توجه قرار می‌گرفت. اما با ارائه چندین مقاله و پیگیری‌های انجام شده از سوی غارنوردان ایرانی، سرانجام پیشنهاد نامگذاری یک روز جهانی برای غارها مورد پذیرش قرار گرفت و عنوان آن نیز به «روز غار و کارست» تغییر کرد. 

کرونا، یونسکو و تولد یک مناسبت جهانی

مسیر ثبت این روز البته کوتاه نبود و به گفته جواد نظامدوست، در سال ۲۰۲۱ قرار بود موضوع از طریق یونسکو پیگیری شود و همزمان از وزارت امور خارجه ایران خواسته شد این موضوع را در مجامع مربوط دنبال کند. اما شیوع کرونا روند کار را با وقفه مواجه کرد. 

او افزود: سرانجام پس از چند سال پیگیری، ۱۳ سپتامبر به عنوان روز جهانی غار و کارست در سال ۲۰۲۵ در یونسکو ثبت شد و امسال در سراسر جهان از جمله در ایران این روز جشن گرفته می‌شود. 

نظام‌دوست گفت: ایده‌ای که سال‌ها پیش از دل غارهای ایران و با پاکسازی زباله‌ها آغاز شد، سرانجام به یک مناسبت جهانی تبدیل شد. 

امسال نخستین سالی است که این روز در جهان با شکل و عنوان جدید خود گرامی داشته می‌شود و شعار آن نیز ارتباط مستقیم غارها با یکی از حیاتی‌ترین منابع طبیعی زمین را یادآوری می‌کند. امسال و در نخستین روز جهانی غار و کارست، یونسکو شعار «حفاظت از غارها، حفاظت از آب‌های زیرزمینی» را برگزیده است. 

غارها فقط مقصد گردشگری نیستند

در نگاه نظام‌دوست، یکی از مهم‌ترین پیام‌های روز جهانی غار و کارست این است که نگاه انسان به غارها نباید تنها به گردشگری و ورزش محدود شود. 

او تأکید کرد: غارها و مناطق کارستیک منابع مهم طبیعی مهمی هستند و حفاظت از آن‌ها باید بیش از بهره‌برداری گردشگری مورد توجه قرار بگیرد. 

او افزود: بسیاری از مناطق کارستیک با منابع آب زیرزمینی ارتباط مستقیم دارند و تخریب یا آلودگی آن‌ها می‌تواند پیامدهایی فراتر از محدوده یک غار داشته باشد. 

به گفته نظامدوست، قرار است امروز و در روز جهانی غار و کارست، مردم و گردشگران در کشورهای مختلف با اهمیت غارها آشنا شوند. کودکان از سنین پایین با محیط طبیعی غارها و ارزش آن‌ها آشنا شوند و رسانه‌ها درباره اهمیت غارها اطلاع‌رسانی کنند و حتی ساخت ماکت غارها برای آموزش به دانش‌آموزان دوره ابتدایی مورد توجه قرار بگیرد. 

جشن جهانی غارها تا دوم مهرماه در ایران

در ایران قرار است این مناسبت در حد یک عنوان تقویمی باقی نماند. به گفته رییس سابق انجمن غار و غارنودی ایرانیان، با همکاری سازمان حفاظت محیط زیست و فدراسیون کوهنوردی، برنامه ۱۰ روزه حفاظت از غارهای ایران در نظر گرفته شده که از امروز آغاز می‌شود و تا دوم مهرماه و همزمان با «روز غار پاک» ادامه می‌یابد. 

جواد نظامدوست افرود: این برنامه در نهایت به پاکسازی غارها در دوم مهرماه می‌رسد و غارنوردان ایرانی پاکسازی جمعی غارهای ایران را انجام می‌دهند و پس از آن کلاه‌های خود را به احترام آغاز فصل خواب خفاش‌ها بر زمین می‌گذارند و وارد غارهای ایران نمی‌شوند.