تهیهکننده نمایش «کمدی آغاز» با ایلنا مطرح کرد؛
چراغ تئاتر باید روشن بماند/ تئاتر فعال و پویا؛ اعتبار و حمایت لازم دارد
سامان خلیلیان، تهیهکننده نمایش «کمدی آغاز»، با اشاره به ویژگیهای متفاوت «کمدی آغاز» و فاصله گرفتن آن از تئاتر دیالوگمحور، تکیه نمایش بر خلق فضا و زبان بدن را از مهمترین دلایل جذابیت این پروژه برای خود دانست. او همچنین گفت: اگر قرار است تئاتر به عنوان بخشی از فرهنگ و هنر، در شکلگیری یک جامعه پویا و فعال و ایجاد نشاط اجتماعی نقش داشته باشد، باید برای ادامه حیات آن نیز هزینه کرد و اعتبار لازم را در اختیارش قرار داد.
به گزارش خبرنگار ایلنا، نمایش «کمدی آغاز» یکی از آثاری است که این روزها در سالن قشقایی مجموعه تئاتر شهر روی صحنه است و اجرای آن تا بیست و پنجم شهریورماه ادامه دارد.
زری اماد کارگردانی «کمدی آغاز» را به عهده دارد و سامان خیلیان تهیهکننده آن است. مسعود بهارلو، فریبرز قاسمی، محمدرضا فصیحینیا، علی آتشانی، نیلوفر شکری و زری اماد در این اثر ایفای نقش میکنند.
در خلاصه این اثر آمده است: نمایش کمدی آغاز در فضایی وهمآلود به خلق و آفرینش میپردازد. شیوه اجرایی به سمت و سوی اکسپرسیونیسم، فرمالیسم و ناتورالیستی میرود. انسان زایمان میشود و سیر تکاملش را در جهان میبینیم. تا اینکه در زمان مرگ صحنهها به شکل نقاشی جان میگیرند.
سامان خلیلیان تهیهکننده این نمایش درباره جزییات این اثر و فضای فعلی تئاتر با ایلنا گفتگو کرد. او از هنرمندان فعال تئاتر است که در سالهای فعالیت خود در حوزههای مختلف این هنر، از جمله تهیهکنندگی، نویسندگی و کارگردانی حضور داشته و سابقه تهیهکنندگی بیش از بیست اثر نمایشی را در کارنامه خود دارد.
این تهیهکننده در گفتگو با ایلنا درباره ویژگیهای اجرایی «کمدی آغاز»، روند تولید و تأمین منابع مالی، شرایط اقتصادی تئاتر، وضعیت مخاطبان و فروش بلیت، کاهش حمایتهای دولتی، شرایط سالنهای خصوصی، ضرورت توسعه زیرساختهای نمایشی و همچنین لزوم حمایت از گروههای جوان و مستعد سخن گفت.
ابتدا درباره سابقه فعالیت خود در حوزه تهیهکنندگی تئاتر و همچنین چگونگی شکلگیری همکاریتان با زری اماد و پروژه «کمدی آغاز» توضیح دهید.
در زمینه تهیهکنندگی تئاتر، طی این سالها تهیهکنندگی بیش از بیست و چند اثر را بر عهده داشتهام. آشنایی من با سرکار خانم زری اماد نیز به سالهای بسیار دور بازمیگردد و به سبب همکاری و به نوعی همپیشگی در حوزه تئاتر، این آشنایی در طول سالیان متمادی ادامه داشته است. در رابطه با پروژه «کمدی آغاز» نیز تقریباً از یک سال پیش، این طرح و ایده در ذهن خانم اماد وجود داشت. بعد از مدت مدیدی که تمرینهای آن انجام شد، این کار را در جشنواره تئاتر فجر سال گذشته اجرا کردند و در حال حاضر نیز پس از پیگیریهایی که انجام شد و توانستیم شرایط را برای اجرا مساعد کنیم، نمایش در سالن قشقایی مجموعه تئاتر شهر به اجرای خود رسیده است. واقعیت این است که «کمدی آغاز» برای من یک کار متفاوت است. شاید بتوانم اینگونه بگویم که این نمایش خودش را از شرایط فعلی و عمومی تئاتر، یعنی تئاتر دیالوگمحور، دور کرده است. در شکل اجرا و فرم اجرایی نمایش، که مبتنی بر خلق فضاست، بیشتر با زبان بدن تلاش میکند این فضاها را خلق کند و همین ویژگی برای من جذابیت داشت. در سالهای گذشته نیز در حوزه تجربههای اجرایی، نمایشهای تجربی، بهویژه در عرصه دانشگاهی، تئاترهای آزمایشگاهی و تجربههای جدید فرمالیستی که تئاتر روز دنبال میکند، این نوع تجربهها را داشتهام. «کمدی آغاز» نیز برای من به نوعی همین شرایط را داشت و جذاب بود که در پروسه تولید و اجرای آن، در کنار این نمایش باشم. بنابراین، چنین ویژگیهایی من را ترغیب کرد که در کنار خانم اماد و این گروه نازنین و تلاشگر، وارد حوزه تهیهکنندگی و سرمایهگذاری این اثر شوم.
چه پیشبینیای از میزان استقبال مخاطبان از «کمدی آغاز» دارید؟
انتظار من از مخاطبان و استقبالی که میتواند از این کار صورت بگیرد، مثبت است. البته باید این را بگویم که اجرای این نمایش محدود است و دوره کامل سیروزه اجرا ندارد و برای بیستویک روز اجرا در نظر گرفته شده است. با توجه به شرایط و احوالات اقتصادی، اجتماعی و فضای سیاسی موجود، تا یک نمایش بخواهد خودش را پرزنت و معرفی کند و سرپا شود، قطعاً زمان میبرد. با این حال، ما تمام تلاشمان را کردیم. در چند روز اول در عرصه تبلیغات و این مسائل مشکلاتی داشتیم، اما به نظرم در دو هفته آینده، با توجه به کامنتها و نظراتی که مخاطبان داشتهاند و دارند، در پانزده اجرای آینده قطعاً استقبال چشمگیرتری خواهیم داشت. کمااینکه در سه، چهار روز اجرای اول نیز تقریباً این استقبال را از سمت تماشاگران داشتیم و سالن کاملاً پر از تماشاگر بود. بنابراین امیدوارم در ادامه نیز با توجه به بازخوردهایی که دریافت میکنیم، استقبال از نمایش افزایش پیدا کند.
شرایط اقتصادی امروز چه تأثیری بر حوزه تهیهکنندگی و تولید تئاتر گذاشته است؟
با توجه به شرایط موجود که در حال حاضر درباره تئاتر به صورت کلی عرض میکنم، نه برخی از کارهای معدود، واقعیت این است که در حال حاضر از لحاظ اقتصادی، به غیر از کارهایی که موضوعیت خاصی دارند یا از حضور هنرمندان شناختهشده بهره میبرند، تهیهکنندگی تئاتر کاری بسیار سخت و پر از مشقت است و شاید بخواهم خیلی راحت بگویم که هیچ توجیهی ندارد. اما آن چیزی که آدم را وامیدارد که بخواهد در این عرصه ادامه بدهد، از یک طرف شور و شوق عزیزان، همکاران و هنرمندانی است که با تلاش بسیار زیاد و با چنگ و دندان کار تولید میکنند و از طرف دیگر، علاقه و عاشقانگی دلی و قلبی همه ماست که پای این قضیه و تئاتر ماندهایم. همین علاقه باعث میشود که چالشهای پیش رو را نبینیم و باز هم ادامه بدهیم. اگر این عشق و علاقه وجود نداشته باشد، با شرایط اقتصادی موجود، ادامه دادن در این عرصه بسیار دشوار خواهد بود.
آیا «کمدی آغاز» از حمایت سازمانی یا اسپانسر برخوردار بوده است؟
منابع مالی عموماً و تماماً شخصی است و از جایی، ارگانی یا به نوعی حتی اسپانسرینگ هم وجود نداشت. برای آمادهسازی کار جهت اجرا در جشنواره تئاتر فجر، هزینهای بیشتر شده بود و در ادامه نیز اکنون با یکسری محدودیتها و بضاعت اندکی که از سمت بنده و جناب آقای دکتر صفریان وجود داشت، تأمین اعتبار و مبلغی انجام شد تا ما فقط بتوانیم یک تزریق مالی داشته باشیم و امورات جاری کار را پیش ببریم و به نوعی از این حیث کمکی در تأمین اعتبار و بودجهای که این نمایش میتواند داشته باشد، انجام داده باشیم.
انتخاب عوامل، بازیگران و سالن اجرا چگونه انجام شد؟
در انتخاب عوامل و بازیگران و سالن اجرا و مواردی از این دست، چون این کار برای جشنواره تئاتر فجر آماده شده بود، تمام این مراحل را خود خانم اماد انجام داده بودند و عموماً همه اینها از پیش تعیین شده بودند. بنابراین، ساختار اصلی گروه و انتخابهای مربوط به عوامل و بازیگران، پیش از ورود من به این مرحله انجام شده بود و من در ادامه در جایگاه تهیهکننده و سرمایهگذار در کنار پروژه قرار گرفتم.
درباره بازگشت زری اماد به تئاتر شهر پس از ۱۱ سال توضیح دهید. آیا میتوان گفت ایشان در این مدت از صحنه تئاتر دور بودهاند؟
خانم اماد واقعیتش یازده سال از صحنه دور نبودند؛ یازده سال از آخرین اجرای ایشان در سالن تئاتر شهر میگذرد. ایشان بسیار بسیار پرکار بودهاند و در همین دو، سه سال گذشته سه اثر نمایشی روی صحنه داشتهاند. اینکه حالا گفته شده یازده سال دور بودهاند، اینگونه نیست. ایشان از موقعیت جغرافیایی تئاتر شهر اجرا نداشتند، نه اینکه از صحنه تئاتر به دور باشند. خانم اماد همیشه پرکار بودهاند و همیشه تجربههایشان بیش از پیش ادامه داشته است. این وقفه یازدهساله دلایل مشخصی دارد که خود ایشان میدانند و ما هم میدانیم، اما موضوع این است که از مجموعه تئاتر شهر دور بودهاند، نه اینکه از صحنه تئاتر به دور باشند. پارسال بر روی صحنه و در سالن صحنه آبی یک نمایش داشتند و دو سال پیش نیز اجرای دیگری در فرهنگسرای نیاوران داشتند. در سالهای پیش هم به همین ترتیب همیشه فعال بودهاند. بنابراین، تعبیر درست این است که یازده سال از صحنه تئاتر شهر دور بودهاند، اما از صحنه تئاتر فاصله نداشتهاند.
برای فروش بلیت و بازاریابی نمایش چه برنامهای دارید؟
برای فروش بلیت و بازاریابی، تمام مسیرهایی را که هر پروژه تئاتری باید از ظرفیتهای موجود طی کند، دنبال کردهایم. هرچند که الان تازه شرایط دارد مهیا و میسر میشود، اما همه مسیرهایی را که عموماً و عرفاً برای یک پروژه تئاتری وجود دارد، دنبال میکنیم. از ظرفیتها و بضاعتهای شخصی که خود بنده و خانم اماد داریم و دوستان دیگر نیز استفاده میکنیم. علاوه بر این، از فضاهایی که در پلتفرمها و فضای مجازی وجود دارد نیز بهره میبریم و به هر طریقی تلاش کردهایم و همچنان تلاش میکنیم که اطلاعرسانی کنیم. همچنین با مراکزی که به هر حال از آثار هنری استقبال میکنند ارتباط داشتهایم تا بتوانیم آنها را برای خرید و به نوعی از طرف ما برای فروش بلیت نمایش مورد استفاده قرار دهیم. تلاش ما این است که از تمام ظرفیتهای موجود برای معرفی نمایش و جذب مخاطب استفاده کنیم.
وضعیت اقتصادی تا چه اندازه بر سبد فرهنگی خانوادهها و استقبال از تئاتر اثر گذاشته است؟
طبعاً شرایط اقتصادی ارتباط بسیار مستقیمی با سبد فرهنگی خانوار دارد و متأسفانه، متأسفانه حوزه فرهنگ و هنر در تیررس این شرایط قرار گرفته است تا اولین آسیبها و حذف شدنها از زمره جریان زندگی و امورات خانوادهها به این حوزه وارد شود. قبلاً هم این شرایط پیش آمده بود و حوزه فرهنگ و هنر بسیار دچار ضعفهای شدید شده بود. هزینهها فقط هزینه خرید بلیت نیست. از درِ منزل بیرون آمدن به قصد دیدن یک نمایش تئاتر، برای یک خانوار سهنفره، در حال حاضر شاید حدود پنج میلیون تومان هزینهاش باشد و چنین هزینهای بر یک خانواده تحمیل شود. هرچند من معتقدم قیمتهای فعلی بلیت تئاتر که سیصد، چهارصد هزار تومان هستند، نسبت به وضعیت معیشتی مردم، به هر شکلی که بخواهیم نگاه کنیم، حداقلیترین شکل را دارند، اما باز با همه این احوال، خانوادهها انگار آنقدر دچار غم نان و پیچیدگیهای زندگی شدهاند که فشارهای عجیب و غریبی از نظر اقتصادی بر سر مردم و خانوادهها وجود دارد. لزوماً اولین چیزی که در دسترس است و ناخواسته حذف میشود، همین حوزه هنر و فرهنگ است. تئاتر نیز به دلیل ضعیف بودن امکاناتی که در اختیار دارد، جزو اولویتهای خانوادهها برای حذف شدن قرار میگیرد.
این شرایط چه تأثیری بر چرخه تولید و عرضه تئاتر گذاشته است؟
همین مسائل باعث شده که تولید تئاتر نیز از سمت خود گروههای نمایشی متزلزل شود. اسپانسرها دیگر راغب به حضور و همراهی برای سرمایهگذاری در تولید تئاتر نیستند و از طرف دیگر، شرایط تولید و ساخت، چه در زمینه دکور، لباس، گریم و چه دستمزدهای حداقلی، وقتی همه اینها را کنار هم میگذاریم، با وضع کنونی واقعاً میبینیم که به طور محسوسی چه برای حوزه تولید تئاتر و چه برای مخاطبان تئاتر، شرایط بسیار بغرنجی پیش آمده است. شما در جایگاه تولید دچار نقصان هستید و عملاً شاید نتوانید هزینههای تولید را تأمین کنید. از سمت دیگر، این کالای فرهنگی، یعنی تئاتری که تولید شده، وقتی میخواهید آن را عرضه کنید، دیگر تقاضایی برایش وجود ندارد. اینها همه مرتبط با شرایط اقتصادی بسیار بغرنجی است که در حال حاضر وجود دارد و این وضعیت، همه آن مشکلاتی را که عرض کردم، شدیداً رنجورتر میکند. تمام این مسائل به هر حال بر حضور مخاطب و فروش بلیت گروه تأثیر دارد.
با وجود این شرایط، چرا برخی آثار همچنان فروش بیشتری دارند و با استقبال مخاطبان مواجه میشوند؟
اگر فروشی وجود دارد یا استقبالی از سوی مخاطبان صورت میگیرد، به هر حال نمیتوان گفت که بد است. اما واقعیت این است که در حال حاضر ذائقه تماشاگران تئاتر به سمت چند فضای مشخص رفته است. یا باید کارها کمدی باشند، یا به هر حال شاید فضای ترکیبی از تئاتر و موسیقی را با خودشان داشته باشند، یا اینکه از حضور بازیگرانی بهره ببرند که چهره و بنام هستند و به نوعی شاید فروش خودشان را تضمین میکنند. اما واقعیت مسئله این است که اگر به صورت ریشهای به موضوع نگاه کنیم، تئاتر فقط آن فضا را نمیطلبد. به نظر من، با همه سختیهایی که وجود دارد، باید چراغ تئاتر در همه ژانرها و شکلهای مختلفی که دارد، روشن بماند. در کنار بازیگران و گروههای نمایشی، حتی گروههای نوپا و عزیزان نوجوان و جوان بسیار بااستعدادی که دوست دارند اجرا کنند، تلاش کنند و با تمام استعدادها و ظرفیتهایی که دارند درخشش خودشان را نشان دهند، باید فرصت فعالیت و دیده شدن داشته باشند. بنابراین نمیتوان گفت فقط به سمت آن دست اجراها یا آن متنها و شاید بازیگران بنام برویم. چراغ تئاتر با همه سختیهایش باید روشن بماند و با خوب و بدش و کمی و کاستیهایش، من هم در کنار همه عزیزان تئاتری، به صورت خیلی خیلی جدی و راسختر از گذشته در کنار عزیزان میایستم تا به نوعی آن بخش مغفولی را که در تئاتر پیش آمده، بتوانیم حفظ کنیم و نگذاریم این شرایط چراغش را خاموش کند.
برای بهبود وضعیت تولید تئاتر و شرایط فعالیت سالنهای خصوصی چه پیشنهادهایی دارید؟
در حال حاضر تئاتر خصوصیمان را به رسمیت میشناسیم. شرایط اجرا در سالنهایی که در ذیل عنوان تئاتر خصوصی مشغول فعالیت هستند، چند سالی است که پا گرفته است. اما نکتهای که وجود دارد این است که خدماتی که از سمت سالنهای تئاتر خصوصی به مردم و مخاطبان و گروههای نمایشی که در آنجا میخواهند اجرا بروند ارائه میشود، نیازمند بررسی است. غیر استاندارد بودن سالنها که بماند، عدم وجود امکانات مشخص و درست، متناسب با هزینهای که تماشاگران برای دیدن اجرای نمایش پرداخت میکنند، نیز مسئله مهمی است. به نظرم اداره کل هنرهای نمایشی باید هم به لحاظ کیفی، کیفیتسنجی آثار را بهتر انجام دهد تا بتواند زمینه حضور و تقویت آثار کیفی را فراهم کند. من لزوماً به بحث ارزشیابی و نظارت، بهخصوص در بحث نظارت، ورود نمیکنم. خود من هم ایراداتی به آن حوزه دارم که شاید به درستی باید در آن شرایط تجدیدنظر شود، اما واقعیت این است که در بحث ارزشیابی، به نظرم باید در کیفیتسنجی آثار نیز تجدیدنظر شود.
کیفیتسنجی آثار چگونه میتواند به تغییر ذائقه مخاطبان و رونق تئاتر کمک کند؟
به نظرم باید بتوانیم این ذائقه یکطرفه را که از سمت تماشاگران ایجاد شده و آنها را فقط به سمت یکسری آثار خاص برده است، با تقویت آثار دیگری که روی صحنه میروند، تغییر بدهیم. باید تماشاگر را راغب کنیم که چرا که نه، بیاید آثار کلاسیک را هم ببیند، نمایش ایرانی خوب ببیند و آثار نمایشنامهنویسان جوان و گروههای جوانی را که دارند کار تولید میکنند نیز مورد استقبال قرار دهد. بهبود وضعیت تولید تئاتر نیاز به حمایت دارد، نیاز به فرهنگسازی دارد و نیاز به تأمین شرایط مساعد برای اجرا در سالن استاندارد دارد.
وضعیت زیرساختهای تئاتر و سالنهای نمایش در تهران را چگونه ارزیابی میکنید؟
سرانه صندلیهای تئاتر و سالنهای نمایش در خود شهر تهران واقعاً ناامیدکننده است. ما در هیچ منطقهای غیر از منطقه مرکزی، که مجموعه تئاتر شهر، تالار وحدت و سالنهای پیرامونی در آن شکل گرفتهاند، سالن نمایش رسمی نداریم. این تمرکز حداقلی، مگر چند صندلی تئاتر است؟ در برابر جمعیت دهمیلیونی، دوازدهمیلیونی شهر تهران و استان تهران، به هیچ عنوان به چشم نمیآید. این ضعفها و کمبودها، به نظرم، باید در حوزه وظایف وزارت فرهنگ و ارشاد و هر ارگان و نهاد دیگری مورد توجه قرار بگیرد و ساخت سالنهای نمایش آغاز شود. از طرف دیگر، اگر به هنرمندان نمایش ظرفیت خوب و امکانات درست در اختیارشان قرار داده شود، قطعاً گروههای جوان و بااستعداد و درخشانی که وجود دارند، میتوانند نیازها و اقتضا و ذائقه تماشاگرانی را که پیگیر آثار تئاتری هستند، تأمین کنند.
در نهایت، برای بهبود وضعیت تولید و ادامه حیات تئاتر چه راهکاری را ضروری میدانید؟
اینکه باید تجدیدنظر کرد، به نظرم، برای بهبود وضعیت تولید تئاتر ضروری است. اگر واقعاً قرار بر این است که اقتصاد مردم با یارانه و سوبسید پیش برود، همین یارانه و سوبسید هم اگر ما قائل به این باشیم که فرهنگ و حوزه هنر ضرورتاً و لزوماً بستر شکلگیری یک جامعه پویا، فعال و شاد را میتواند در جامعه تکثیر کند، قطعاً باید برای آن هم هزینه کرد و به درستی به آن اعتبار داد؛ چه اعتبار مادی و چه اعتبار معنوی. باید شرایطی فراهم شود که بتوانیم دوباره دلهای خوب تئاتر را همچون سالهای دور برای مردم زنده کنیم و نشاط اجتماعی را برای مخاطبان ایجاد کنیم. اگر قرار است تئاتر به عنوان بخشی از فرهنگ و هنر، در شکلگیری یک جامعه پویا و فعال و ایجاد نشاط اجتماعی نقش داشته باشد، باید برای ادامه حیات آن نیز هزینه کرد و اعتبار لازم را در اختیارش قرار داد.
