این کودک برای همیشه به دنیا پشت کرده است! /«حنظله» رفیق شفیق ناجی العلی+ ۱۰ طرح ماندگار

به گزارش خبرنگار ایلنا، خبرگزاری الجزیره در سی‌ و نهمین سالگرد ترور ناجی العلی، درباره این کاریکاتوریست مبارز عرب، گزارشی تهیه کرده و به معرفی آتار شاخصش پرداخته است. 

ناجی العلی را نمی‌توان صرفاً یک کاریکاتوریست دانست؛ او از تأثیرگذارترین هنرمندان سیاسی جهان عرب بود که کاریکاتور را از قالب طنز روزنامه‌ای فراتر برد و به رسانه‌ای برای روایت اشغال، تبعید، مقاومت و نقد قدرت تبدیل کرد.

آثار او که با شخصیت نمادین «حنظله» شناخته می‌شوند، طی بیش از دو دهه به بخشی از حافظه جمعی فلسطینیان و جهان عرب بدل شدند و همچنان در بزنگاه‌های سیاسی و جنگ‌های منطقه بازنشر می‌شوند.

العلی با خلق نزدیک به ۴۰ هزار اثر، زبانی بصری پدید آورد که مرزهای جغرافیایی را درنوردید و او را به یکی از ماندگارترین چهره‌های هنر متعهد معاصر تبدیل کرد؛ هنرمندی که سرانجام در سال ۱۹۸۷ به دلیل مواضع صریح سیاسی‌اش ترور شد، اما آثارش همچنان الهام‌بخش مقاومت و مطالبه عدالت هستند.

به گفته الجزیره، ناجی العلی با نگاه تند و انتقادی خود نزدیک به ۴۰ هزار طرح کاریکاتور خلق کرده است. 

ناجی العلی که در سال ۱۹۳۷ در فلسطین به دنیا آمد و در لبنان رشد کرد، نخستین طرح‌هایش را در زندان کشید و نامش با شخصیت «حنظله» گره خورد؛ کودکی که بعدها به یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای جهانی آرمان فلسطین تبدیل شد. 

ناجی العلی در ۲۲ ژوئیه ۱۹۸۷ در لندن هدف سوءقصد قرار گرفت و بر اثر جراحات ناشی از آن، در ۲۹ اوت ۱۹۸۷ درگذشت. 

هنرمندی با ۴۰ هزار اثر

ناجی العلی میراثی متشکل از حدود ۴۰ هزار اثر بر جای گذاشت. در این مجموعه، تنها ۱۰ طرح انتخاب شده‌اند تا روایت کامل جهان هنری او را بازگو کنند؛ از گلی که از میان شکاف گلوله‌ای به سوی بیروت محاصره‌شده دراز می‌شود، تا فاطمه، شخصیت محبوب آثارش که چند ماه پیش از مرگش آن را به تصویر کشید؛ گویی با خانواده‌ای که خود آفریده بود وداع می‌کرد.

از سنگ کوچک کودکان فلسطینی که در طرح‌هایش سربازان مجهز را به چالش می‌کشید و بعدها به نماد انتفاضه نخست بدل شد، تا واژه مشهور «فَشَروا» (هرگز/محال است) که تا واپسین روزهای زندگی همراه قلم او باقی ماند. 

حنظله در گوشه همه این آثار ایستاده است؛ کودکی که برای همیشه ۱۰ساله ماند، دست‌هایش را پشت کمر گره زد و از سال ۱۹۷۳ پشت به مخاطب ایستاد. زمانی که از ناجی العلی پرسیدند چه وقت چهره حنظله را خواهیم دید، پاسخ داد: «روزی که کرامت عربی دیگر در معرض تهدید نباشد.» 

اکنون ۳۹ سال از ترور ناجی العلی گذشته است؛ اما آن کودک همچنان در همان جای خود ایستاده، با همان سکوت و همان پشتِ رو به جهان. پرسشی که هنوز بی‌پاسخ مانده این است: حنظله چه زمانی روی برمی‌گرداند؟! 

حنظله کودکی ۱۰ ساله که «میهنم، میهنم» را فریاد می‌زند

حنظله، شخصیت نمادین خلق‌ شده توسط ناجی العلی، نخستین بار در سال ۱۹۶۹ در روزنامه «السیاسه» کویت متولد شد. او پسربچه‌ای است که برای همیشه ۱۰ ساله باقی ماند؛ سنی که ناجی العلی ناچار به ترک فلسطین شد. حنظله پس از جنگ ۱۹۷۳، در اعتراض به وضعیت جهان عرب و مسئله فلسطین، به جهان پشت کرد و از آن زمان تاکنون هرگز چهره‌اش را به مخاطب نشان نداده است. از نگاه خالقش، او کودکی است که با تمام وجود فریاد می‌زند: «بلادی، بلادی» (میهنم، میهنم) و تا زمانی که کرامت عربی و آزادی فلسطین محقق نشود، همچنان با پشتی رو به جهان خواهد ایستاد.

غسان کنفانی؛ نویسنده‌ای که ناجی العلی را به جهان معرفی کرد

غسان کنفانی، نویسنده و روزنامه‌نگار برجسته فلسطینی، پس از آنکه آثار ناجی العلی را در اردوگاه آوارگان عین‌الحلوه دید، استعداد او را کشف کرد و نخستین کاریکاتورهایش را در سال ۱۹۶۱ منتشر ساخت. کنفانی در سال ۱۹۷۲ در بیروت بر اثر ترور کشته شد و ناجی العلی با طرحی تأثیرگذار یاد او را گرامی داشت؛ گویی سرنوشت خود را نیز پیش‌بینی می‌کرد، چرا که ۱۵ سال بعد، او نیز در مسیر همان مبارزه، هدف ترور قرار گرفت و جان باخت

مشهورترین سلام صبحگاهی در تاریخ کاریکاتور

پس از شبی که بیروتِ در محاصره زیر بمبارانی سنگین قرار گرفت، ناجی العلی یکی از ماندگارترین طرح‌های خود را خلق کرد؛ تصویری که در آن گلی از شکاف بر جای مانده از اصابت گلوله به سوی دختری که نماد شهر بیروت است، تقدیم می‌شود. این اثر که به «مشهورترین سلام صبحگاهی در تاریخ کاریکاتور» شهرت یافته، نمادی از امید، ایستادگی و زندگی در دل ویرانی و جنگ است.

روایتی از قلب اشغال لبنان در تابستان ۱۹۸۲

این طرح را ناجی العلی در میانه تهاجم ارتش اسرائیل به لبنان در تابستان ۱۹۸۲ خلق کرد. با آغاز جنگ غزه، کاربران بار دیگر این اثر را به‌ طور گسترده در شبکه‌های اجتماعی باز نشر کردند‌‌؛ زیرا شباهت تکان‌ دهنده صحنه‌های آن با رخدادهای امروز، این تصور را ایجاد می‌کرد که گویی این کاریکاتور نه چهار دهه پیش، بلکه برای وقایع امروز کشیده شده است.

طنزی سیاه، رساتر از هزار بیانیه

در سالگرد کشتار صبرا و شتیلا در سپتامبر ۱۹۸۲، ناجی العلی یکی از تلخ‌ترین و ماندگارترین آثار خود را خلق کرد؛ طرحی که در آن تابلوی «مزاحم نشوید» بر خواب سنگین و بی‌اعتنای جهان آویخته شده است. این کاریکاتور، با زبانی گزنده و طنزی سیاه، سکوت و انفعال جامعه جهانی در برابر یکی از هولناک‌ترین کشتارهای تاریخ معاصر را به تصویر می‌کشد؛ اثری که قدرت تأثیرگذاری‌اش از هزاران بیانیه سیاسی فراتر می‌رود.

فاطمه؛ نماد زن مقاوم فلسطینی

فاطمه، شخصیت زنانه ماندگار در آثار ناجی العلی، نماد زن فلسطینی صبور، استوار و امیدآفرین است. او زنی است که در سخت‌ترین شرایط، پیام پایداری و مقاومت را زنده نگه می‌دارد. ناجی العلی در ۱۲ مارس ۱۹۸۷، تنها چند ماه پیش از آنکه خود در پی سوءقصد ترور شود، فاطمه را در یکی از آثارش شهید به تصویر کشید؛ تصویری که بسیاری آن را پیشگویی سرنوشت خود او دانسته‌اند. گویی کاریکاتوریست فلسطینی، پیش از وداع با جهان، با خانواده نمادینی که سال‌ها با قلمش آفریده بود، خداحافظی می‌کرد.

«فَشَروا»؛ وصیت‌نامه‌ای در دو کلمه

موضع قاطع ناجی العلی در برابر شهرک‌سازی‌های اسرائیل در دو واژه خلاصه می‌شد: «فَشَروا»؛ عبارتی عامیانه در عربی که معنایی نزدیک به «هرگز» یا «محال است» دارد. این جمله، که بارها در آثار او تکرار شد، به نوعی وصیت‌نامه هنری و سیاسی‌اش بدل شد؛ اعلامی صریح مبنی بر اینکه اشغال و کوچاندن فلسطینیان هرگز مشروعیت نخواهد یافت. این کاریکاتور همچنین توضیح می‌دهد چرا حنظله از سال ۱۹۷۳ با دستانی گره‌کرده پشت سر و پشت‌کرده به جهان ایستاده است؛ ژستی که نماد اعتراض، امتناع از سازش و انتظار برای بازگشت کرامت و آزادی است. 

سنگی کوچک در برابر ارتشی مجهز

در این اثر، سربازی مجهز به سلاح‌های سنگین در برابر سنگ کوچکی در دست یک کودک فلسطینی درمانده و سردرگم ایستاده است. ناجی العلی این صحنه را ماه‌ها پیش از آغاز انتفاضه نخست فلسطین بارها در کاریکاتورهای خود به تصویر کشید؛ تصاویری که پس از آغاز انتفاضه، رنگی از پیش‌بینی به خود گرفتند. سنگ در آثار او نه صرفاً یک ابزار، بلکه نماد مقاومت مردمی در برابر قدرت نظامی بود؛ نمادی که بعدها به یکی از شناخته‌شده‌ترین تصاویر انتفاضه فلسطین تبدیل شد.

پیشگویی‌ای که با جانش امضا شد! 

ناجی العلی در این اثر، پیشگویی خود را با دستخط خودش در دل کاریکاتور ثبت کرد؛ جمله‌ای که بعدها بهای آن را با جانش پرداخت. او در ۲۲ ژوئیه ۱۹۸۷ در لندن هدف سوءقصد قرار گرفت و بر اثر جراحات ناشی از اصابت گلوله، ۲۹ اوت ۱۹۸۷ درگذشت. این طرح، امروز نه فقط یک کاریکاتور، بلکه سندی از ایستادگی هنرمندی است که تا آخرین لحظه از بیان باورهایش دست نکشید.

«خواب می‌بینند»؛ آخرین واژه مقاومت

در این کاریکاتور، ناجی العلی می‌نویسد: «اردوگاه‌ها را بمباران کردند... خیال می‌کنند ما سلاح‌هایمان را تسلیم می‌کنیم؟ خواب می‌بینند!» این عبارت، که در زبان عامیانه عربی با واژه «فَشَروا» (محال است/هرگز) بیان می‌شود، به امضای فکری و هنری او تبدیل شد. این کلمه‌ تا واپسین روزهای زندگی، در آثارش تکرار می‌شد و بیانگر رد هرگونه تسلیم و سازش بود. این پیام، آلبوم ده‌گانه آثار ناجی العلی را همان‌گونه به پایان می‌رساند که مسیر حرفه‌ای و زندگی او را تعریف کرد؛ با ایستادگی، مقاومت و نه گفتن به اشغال.