آیا الهیات همان علم کلام است؟

ترجمه اصطلاح «تئولوژی» (Theology) به «علم کلام» در زبان فارسی، از دقت مفهومی لازم برخوردار نیست. در سنت مسیحی، تئولوژی معمولا به کلّیت معارف دینی اطلاق می‌گردد که حوزه‌ای فراتر از مباحث صرفاً کلامی (آموزه‌های اعتقادی) را در بر می‌گیرد. 

به عنوان نمونه: در فرهنگ نامه مریام-وبستر یکی از تعاریفی که برای «تئولوژی» آمده این است: «مطالعه ایمان، عمل و تجربه دینی؛ به ویژه: مطالعه خدا و رابطه خدا با جهان.» 

»the study of religious faith, practice, and experience; especially: the study of God and of God's relation to the world. «البته مباحث اعتقادی به ویژه بحث از خدا محور و قلب الهیات است. اما الهیات محدود به آن نیست، بلکه همۀ شاخه‌های علوم دینی اعم از عقاید، احکام فقهی، اخلاق، عرفان، تفسیر و تاریخ دینی را شامل می‌گردد. 

در این تعریف گسترده، الهیات به معنای شناخت نظام‌مند و جامع آموزه‌های یک دین است. 

به عنوان نمونه کتاب «جامع الهیات» (Summa Theologica) توماس آکوئینی، که مهمترین و مفصلترین متن الهیات مسیحی است، سه بخش اصلی دارد: بخش اول درباره خدا و آفرینش، بخش دوم (که مفصلترین بخش است) درباره سلوک اخلاقی انسان به سوی خدا، و بخش سوم درباره مسیح و آیین‌های مقدس. 

ضمنا در مطالعات آکادمیک «الهیات» با «مطالعات ادیان» (religious studies)، که گاه دین‌شناسی نیز گفته می‌شود، هم متفاوت است. الهیات معمولاً از درون یک سنت دینی در پی فهم، تبیین و دفاع از باورهای آن سنت است، اما «مطالعات ادیان» دین را به عنوان پدیده‌ای بیرونی، اجتماعی و تاریخی بررسی می‌کند. 

خاطرنشان می‌شود «الهیات» در فلسفه اسلامی اصطلاح دیگری است. در این اصطلاح «الهیات» یا «علم الهی» همان مابعدالطبیعه است که به الهیات بالمعنی الاعم (امور عامه) و بالمعنی الاخص (خداشناسی) تقسیم می‌شود. کتاب الهیات شفای ابن سینا نمونه برجسته الهیات به این معنا است.