حرکت قوه قضاییه از دادرسی الکترونیک به سمت «دادرسی هوشمند»

رئیس مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه در حاشیه این بازدید و در نشستی با موضوع «کاربرد هوش مصنوعی در فرآیند‌های قضایی»، از تحول اساسی در سیستم دادرسی کشور خبر داد و اعلام کرد: قوه قضاییه از مرحله دادرسی الکترونیک عبور کرده و با شتاب به سمت دادرسی هوشمند در حرکت است.

وی با اشاره به زیرساخت‌های فراهم‌شده در دستگاه قضا اظهار داشت: امروز تمامی خدمات الکترونیکی، اعم از سخت‌افزاری و نرم‌افزاری، چه برای شهروندان و چه برای کارکنان درون دستگاه قضا توسط مرکز آمار تأمین می‌شود. در حوزه دیجیتال‌سازی خدمات به بلوغ مطلوبی رسیده‌ایم و فرآیند‌های متعددی نظیر ابلاغ الکترونیک و خدمات خودکاربری کارشناسان با موفقیت اصلاح و پیاده‌سازی شده است.

واگذاری امور تکراری به هوش مصنوعی

کاظمی‌فرد هدف غایی این مرکز را تحقق «دادرسی هوشمند» دانست و تصریح کرد: «ما به‌تدریج در حال کاهش نقش انسان در بخش‌های تکراری هستیم و اموری که دارای الگوریتم‌های مشخصی هستند، به ماشین واگذار می‌شوند. به عنوان نمونه، ابلاغیه‌های صادره در شعب اکنون به‌صورت خودکار ارسال می‌شوند. در تلاشیم با شناسایی خلأ‌های موجود، چرخه خدمات را به‌طور کامل هوشمند و خودکار سازیم.

رئیس مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه از پروژه «دستیار هوشمند قاضی» به عنوان یکی از کلیدی‌ترین دستاورد‌های این قوه نام برد و افزود: نیاز اصلی قضات، دسترسی سریع و دقیق به بانک جامع حقوقی است. بر همین اساس، کل بانک قوانین کشور، آرای وحدت رویه، نظریات مشورتی و بیش از ۱۰ میلیون رأی گمنام‌شده را در اختیار شرکت‌های دانش‌بنیان قرار داده‌ایم؛ همچنین حدود ۱۲۰ میلیون دادنامه گمنام برای آموزش سیستم در نظر گرفته شده است.

وی با قدردانی از پژوهشگران دانشگاه قم در پیشبرد این پروژه، خاطرنشان کرد: دستیار هوشمند قاضی در بخش‌های متعددی از جمله ویرایش متن رأی، استناد صحیح به مواد قانونی، تهیه پیش‌نویس رأی بر اساس مستندات و خلاصه‌سازی پرونده به قاضی کمک می‌کند؛ اما تأکید می‌کنم که هوش مصنوعی صرفاً نقش پیشنهاددهنده دارد و مسئولیت و تصمیم نهایی همچنان بر عهده قاضی است.

ضرورت تدوین قوانین برای هوش مصنوعی

کاظمی‌فرد در ادامه به موضوع مهم و مغفول‌مانده «مسئولیت هوش مصنوعی» اشاره کرد و گفت: این حوزه یکی از خلأ‌های قانونی در کشور است که برای رفع آن نیازمند هم‌افزایی و تدوین مقررات جدید هستیم.

وی با اشاره به راه‌اندازی پایگاه ملی داده‌ها (data.eadl.ir) و انتشار داده‌های قضایی بیان کرد: ما شاید تنها نهاد حاکمیتی باشیم که داده‌های خود را که عموماً محرمانه تلقی می‌شوند، گمنام‌سازی کرده و با هدف آموزش و توسعه هوش مصنوعی بومی، در اختیار عموم و شرکت‌های فناور قرار داده‌ایم.

کاظمی‌فرد همچنین با نقد عملکرد برخی بات‌های گفت‌وگوی (چت‌بات) موجود در بازار گفت: بیش از ۵۰ بات گفت‌و‌گو در بازار فعال‌اند که غالباً پاسخ‌های غیردقیق و بدون مسیر مشخص به شهروندان ارائه می‌دهند. رویکرد ما دستیابی به هوش مصنوعی با سوگیری مثبت به سمت حاکمیت و ارزش‌های انسانی است؛ هوشمندی که بتواند فرآیند کامل کار را توضیح داده و مراجعان را به مسیر صحیح شکایت و دادرسی هدایت کند.

راه‌اندازی نخستین دفتر خدمات مجازی قضایی

رئیس مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه از برنامه ویژه این مرکز برای تحول در خدمات مردمی پرده برداشت و اعلام کرد: از مهرماه امسال، نخستین دفتر خدمات مجازی قضایی با مشارکت شرکت‌های فعال در حوزه هوش مصنوعی راه‌اندازی خواهد شد. در این سامانه، هوش مصنوعی جایگزین کارمند دفتر خدمات شده و تمامی نیاز‌های شهروندان را به‌صورت غیرحضوری و از داخل منازلشان برآورده می‌کند.

وی در پایان با دعوت از شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در حوزه‌های هوش مصنوعی، بلاک‌چین و فناوری‌های نوین برای مشارکت در امر «تنظیم‌گری» و همچنین دعوت از نخبگان دانشگاهی برای بازدید از مرکز پایش قوه قضاییه تأکید کرد: هدف نهایی ما حرکت به سمت عدالت هوشمند است.

برخلاف تصور برخی که قوه قضاییه را نهادی سنتی می‌پندارند، فضای درونی آن بسیار پیشرفته، مبتنی بر فناوریو آماده همکاری با نخبگان کشور است.