استرس همیشه بد نیست
وقتی از استرس حرف می‌زنیم، معمولاً ذهنمان به فشارهای روانی می‌رود؛ اما سلول‌های بدن هم هر روز با نوع دیگری از استرس مواجه‌اند. نور فرابنفش خورشید، آلودگی هوا، الکل و حتی محصولات جانبی برخی داروها می‌توانند به سلول‌ها آسیب برسانند. با این حال، دانشمندان دریافته‌اند که مقدار بسیار محدودی از برخی فشارها گاهی می‌تواند سیستم دفاعی سلول را فعال و آن را برای مقابله با آسیب‌های بعدی آماده‌تر کند.
به این پدیده «هورمسیس» (Hormesis) گفته می‌شود؛ یعنی شرایطی که مقدار کم یک عامل استرس‌زا واکنش محافظتی بدن را تحریک می‌کند، در حالی که مقدار زیاد همان عامل می‌تواند آسیب‌زا باشد.
سلول‌ها چگونه از خودشان دفاع می‌کنند؟
سلول‌های بدن سیستم‌های دفاعی مختلفی دارند که خطر را تشخیص می‌دهند و فعالیت ژن‌های محافظ را تغییر می‌دهند. یکی از شناخته‌شده‌ترین آنها پروتئینی به نام NRF۲ است که می‌توان آن را به یک «کلید دفاعی» تشبیه کرد. فعال شدن این پروتئین صدها ژن محافظ را تحت تأثیر قرار می‌دهد و به سلول در کاهش آسیب و دفع برخی مواد مضر کمک می‌کند.
برخی سیستم‌های دیگر نیز پروتئین‌های آسیب‌دیده را جمع‌آوری و بازیافت می‌کنند، به ترمیم DNA کمک می‌کنند یا برای صرفه‌جویی در انرژی، سرعت تقسیم سلولی را کاهش می‌دهند.
ورزش نمونه‌ای آشنا از همین اصل است. فشار موقت واردشده به عضلات و سپس استراحت و تکرار تمرین، بدن را وادار به سازگاری می‌کند. در نتیجه عضلات برای مواجهه با فشارهای بعدی آماده‌تر می‌شوند.
کلم بروکلی چه ارتباطی با دفاع سلولی دارد؟
پژوهشگران احتمال می‌دهند بخشی از ترکیبات موجود در گیاهان نیز بتوانند واکنش‌های مشابهی ایجاد کنند. برای نمونه، هنگام خرد کردن یا جویدن کلم بروکلی و سایر سبزیجات خانواده کلم، ماده‌ای به نام سولفورافان تولید می‌شود.
مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی نشان داده‌اند سولفورافان می‌تواند NRF۲ را فعال کند. با این حال، شواهد درباره وقوع همین اثر در بدن انسان هنوز قطعی نیست. یک مرور علمی بر ۱۸ مطالعه انسانی به نتایج متفاوتی رسید و برخی از این تحقیقات نیز محدودیت‌های روش‌شناختی داشتند.
این نکته مهم است، زیرا فواید میوه‌ها و سبزیجات را نمی‌توان تنها به «استرس دادن به سلول‌ها» نسبت داد. این مواد غذایی علاوه بر ترکیبات گیاهی مختلف، منابع مهم فیبر، ویتامین‌ها و مواد معدنی نیز هستند.
«استرس مفید» مجوز آسیب زدن به بدن نیست
دانشمندان اکنون حتی در حال بررسی داروهایی هستند که بتوانند سیستم‌های دفاعی سلول را به شکل کنترل‌شده فعال کنند. یکی از نمونه‌ها داروی «اوماولوکسولون» است که NRF۲ را فعال می‌کند و برای درمان یک بیماری ارثی نادر عصبی به نام آتاکسی فریدریش مورد استفاده قرار گرفته است.
اما مفهوم هورمسیس یک برداشت خطرناک هم می‌تواند ایجاد کند: اینکه اگر مقدار کمی استرس مفید است، پس قرار گرفتن در معرض عوامل آسیب‌زا نیز می‌تواند به نفع بدن باشد. چنین نتیجه‌ای درست نیست.
این یافته‌ها به هیچ وجه به معنای مفید بودن قرار گرفتن عمدی در معرض آلودگی هوا، اشعه فرابنفش، الکل یا سایر عوامل آسیب‌زا نیست. همچنین ثابت نمی‌کند مکمل‌هایی که با ادعای «فعال کردن NRF۲» فروخته می‌شوند برای افراد سالم مفید هستند.
نوع عامل استرس‌زا، شدت و مدت مواجهه تعیین می‌کند سلول سازگار شود یا آسیب ببیند. آنچه دانشمندان اکنون به دنبال آن هستند، شناخت دقیق همین مرز است؛ مرزی که شاید در آینده بتوان از آن برای طراحی درمان‌های تازه استفاده کرد.
