آیا بحران هرمز می‌تواند ایران و کشورهای خلیج فارس را به هم نزدیک کند؟
تداوم تنش در خلیج فارس نشان داده است که تقابل میان همسایگان، بیش از آنکه امنیت‌آفرین باشد، زمینه را برای مداخله قدرت‌های خارجی و گسترش بحران فراهم می‌کند. اکنون این پرسش مطرح است که آیا بحران تنگه هرمز می‌تواند طرف‌های منطقه‌ای را به سمت درک منافع مشترک و همکاری امنیتی سوق دهد؟
به گزارش ایلنا، جغرافیا را نمی‌توان با ائتلاف‌های نظامی، آرایش نیروها یا معادلات قدرت‌های فرامنطقه‌ای تغییر داد. ایران و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، صرف‌نظر از اختلافات سیاسی و امنیتی، همسایگانی هستند که سرنوشت امنیتی و اقتصادی آنها به یکدیگر گره خورده است. از همین رو، هرگونه تلاش برای تأمین امنیت منطقه بدون در نظر گرفتن منافع و نقش همه کشورهای ساحلی، محکوم به ناکامی است.
تحولات دو سال اخیر منطقه، به‌ویژه پس از جنگ غزه و گسترش درگیری‌ها به جبهه‌های مختلف، بار دیگر این واقعیت را آشکار کرده که ترتیبات امنیتی موجود در خاورمیانه با چالش‌های جدی روبه‌رو است. تشدید تقابل نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی با ایران و گسترش پیامدهای آن به خلیج فارس نیز نشان داد که منطقه بیش از هر زمان دیگری به بازنگری در الگوی امنیتی خود نیاز دارد.
در این میان، تنگه هرمز به یکی از مهم‌ترین کانون‌های این تحولات تبدیل شده است؛ گذرگاهی راهبردی که امنیت آن نه‌تنها برای کشورهای ساحلی، بلکه برای اقتصاد جهانی و جریان تجارت انرژی اهمیت دارد. هرگونه اختلال در تردد دریایی از این مسیر، پیامدهایی فراتر از محدوده جغرافیایی خلیج فارس به همراه خواهد داشت و منافع صادرکنندگان و واردکنندگان انرژی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
با وجود این، اهمیت تنگه هرمز را نباید صرفاً در جایگاه آن به‌عنوان یک مسیر حیاتی انتقال انرژی یا ابزار فشار در معادلات نظامی خلاصه کرد. این گذرگاه می‌تواند به نقطه عزیمت یک تفاهم امنیتی میان کشورهای منطقه تبدیل شود؛ تفاهمی که بر پایه پذیرش واقعیت‌های ژئوپلیتیکی و منافع مشترک شکل بگیرد.
شکست الگوی امنیت وارداتی
یکی از مهم‌ترین پیام‌های تحولات اخیر، آشکار شدن محدودیت‌های الگوی امنیتی متکی بر قدرت‌های خارجی است. کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس طی دهه‌های گذشته، حضور نظامی آمریکا و استقرار پایگاه‌های این کشور را یکی از ارکان اصلی تأمین امنیت خود تلقی کرده‌اند. با این حال، تحولات اخیر نشان داده است که حضور نظامی یک قدرت فرامنطقه‌ای لزوماً به معنای مصونیت کشورهای میزبان از پیامدهای جنگ و ناامنی نیست.
حمله به پایگاه‌های آمریکا در منطقه و ناتوانی واشنگتن در جلوگیری از برخی اقدامات نظامی رژیم صهیونیستی علیه کشورهای منطقه، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده که اتکای امنیتی به قدرت‌های خارجی تا چه اندازه می‌تواند منافع واقعی کشورهای خلیج فارس را تأمین کند.
واقعیت آن است که آمریکا و رژیم صهیونیستی، لزوما همان اولویت‌ها و ملاحظات امنیتی کشورهای منطقه را ندارند. واشنگتن ممکن است بر اساس محاسبات کلان خود وارد یک تقابل نظامی شود، اما این کشورهای منطقه هستند که در معرض مستقیم پیامدهای اقتصادی، امنیتی و زیرساختی آن قرار می‌گیرند.
از سوی دیگر، گسترش تنش میان ایران و همسایگان جنوبی نیز نمی‌تواند به ایجاد امنیت پایدار منجر شود. هرگونه ناامنی در خلیج فارس، از تهدید زیرساخت‌های انرژی گرفته تا اختلال در مسیرهای تجاری و دریایی، در نهایت هزینه‌هایی مشترک بر کشورهای منطقه تحمیل می‌کند. بنابراین، تبدیل اختلافات سیاسی به تقابل مستمر امنیتی، نه راه‌حل مشکلات موجود، بلکه عاملی برای پیچیده‌تر شدن آنهاست.
هرمز؛ منافع مشترک، مسئولیت مشترک
تنگه هرمز از معدود نقاطی است که منافع کشورهای مختلف منطقه و حتی بازیگران اقتصادی خارج از آن به‌طور مستقیم در آن تلاقی می‌کند. ایران و کشورهای عربی خلیج فارس، هر دو از امنیت مسیرهای دریایی و ثبات بازار انرژی منتفع می‌شوند و هرگونه اختلال در این مسیر می‌تواند بر اقتصاد آنها تأثیر بگذارد.
از این منظر، تأمین امنیت تنگه هرمز نباید صرفا در چارچوب رقابت‌های نظامی یا محاسبات بازدارندگی بررسی شود. این مسئله ظرفیت آن را دارد که به موضوعی برای گفت‌وگو و همکاری میان کشورهای ساحلی تبدیل شود.
تجربه اروپا پس از جنگ جهانی دوم در این زمینه قابل تأمل است. تشکیل جامعه زغال‌سنگ و فولاد اروپا در سال ۱۹۵۱، با مشارکت فرانسه، آلمان و چند کشور دیگر، نشان داد که همکاری در حوزه‌های راهبردی و اقتصادی می‌تواند به کاهش بی‌اعتمادی میان کشورهایی منجر شود که سابقه طولانی از تقابل و جنگ داشته‌اند. این همکاری‌ها در ادامه زمینه‌ساز شکل‌گیری ساختارهای گسترده‌تر اروپایی شد.
البته شرایط خلیج فارس با اروپای پس از جنگ جهانی دوم تفاوت‌های اساسی دارد، اما یک اصل در هر دو تجربه قابل توجه است: همکاری بر سر منافع مشترک می‌تواند نقطه آغاز کاهش اختلافات و شکل‌گیری ترتیبات پایدارتر باشد.
بر همین اساس، گفت‌وگوی ایران و کشورهای عربی منطقه درباره امنیت کشتیرانی، مدیریت بحران و جلوگیری از گسترش درگیری‌ها می‌تواند نخستین گام در مسیر ایجاد یک سازوکار امنیتی فراگیر باشد. چنین سازوکاری باید بر مشارکت کشورهای ساحلی، احترام به حاکمیت ملی و در نظر گرفتن نگرانی‌های امنیتی متقابل استوار باشد؛ نه بر حضور و مداخله قدرت‌هایی که منافع آنها الزاماً با منافع منطقه همسو نیست.
امنیت منطقه بدون ایران ممکن نیست
یکی از موانع اصلی شکل‌گیری نظم امنیتی پایدار در خلیج فارس، تلاش برای تعریف ترتیبات منطقه‌ای بر مبنای حذف یا محدودسازی نقش برخی بازیگران اصلی است. تجربه چند دهه گذشته نشان داده است که چنین رویکردی نه‌تنها اختلافات را حل نکرده، بلکه در مواردی به تشدید رقابت‌ها و افزایش بی‌اعتمادی انجامیده است.
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی، ظرفیت‌های راهبردی و جایگاه خود در معادلات خلیج فارس، یکی از ارکان اجتناب‌ناپذیر امنیت منطقه است. همان‌گونه که نمی‌توان منافع کشورهای عربی ساحل جنوبی را نادیده گرفت، نمی‌توان انتظار داشت ترتیبات امنیتی منطقه بدون مشارکت و پذیرش نقش ایران به نتیجه برسد.
از سوی دیگر، کشورهای عربی نیز باید بدانند که امنیت پایدار از مسیر تقابل با همسایه شمالی یا اتکای یک‌جانبه به قدرت‌های خارجی حاصل نخواهد شد. آنچه می‌تواند به کاهش تنش‌ها کمک کند، شکل‌گیری درکی مشترک از تهدیدهای واقعی منطقه و تفکیک منافع کشورهای همسایه از محاسبات بازیگران فرامنطقه‌ای است.
در این چارچوب، حتی می‌توان از توسعه سازوکارهای همکاری موجود و شکل‌گیری ساختاری فراگیرتر با مشارکت ایران سخن گفت؛ ابتکاری که می‌توان آن را فراتر از ترتیبات محدود کنونی و در قالب یک چارچوب مشترک امنیتی در خلیج فارس تعریف کرد.
چنین مسیری البته به اراده سیاسی، اعتمادسازی تدریجی و توافق بر سر اصول روشن نیاز دارد. نخستین گام نیز می‌تواند توافق درباره امنیت کشتیرانی و جلوگیری از گسترش درگیری‌ها در تنگه هرمز باشد؛ موضوعی که منافع مشترک و ملموس همه کشورهای منطقه در آن قابل شناسایی است.
انتخاب میان همکاری و فرسایش منطقه‌ای
خلیج فارس امروز در برابر یک انتخاب راهبردی قرار دارد: تداوم رقابت‌های فرسایشی و واگذاری بیش از پیش امنیت منطقه به قدرت‌های خارجی، یا حرکت به سمت ترتیباتی که مسئولیت اصلی تأمین امنیت را بر عهده کشورهای همین منطقه قرار دهد.
تجربه تحولات اخیر نشان داده است که گسترش جنگ، حتی اگر با محاسبات نظامی و سیاسی برخی بازیگران آغاز شود، لزوماً به نتایج مورد انتظار آنها منتهی نخواهد شد. در چنین شرایطی، کشورهای همسایه ممکن است هزینه تقابلی را بپردازند که تصمیم‌گیران اصلی آن خارج از منطقه قرار دارند.
از این رو، تنگه هرمز را می‌توان فراتر از یک گذرگاه دریایی و در مقام فرصتی برای بازتعریف مناسبات امنیتی خلیج فارس مورد توجه قرار داد. تفاهم بر سر این گذرگاه می‌تواند آغازگر مسیری باشد که در آن، همکاری اقتصادی و امنیتی جایگزین بخشی از رقابت‌های پرهزینه شود.
جغرافیای مشترک ایران و کشورهای عربی خلیج فارس تغییری نخواهد کرد؛ آنچه می‌تواند تغییر کند، نوع مواجهه آنها با این واقعیت است. امنیت پایدار نه با حذف همسایه و نه با تکیه بر قدرت‌های دوردست، بلکه از مسیر پذیرش متقابل، همکاری و مسئولیت‌پذیری کشورهای منطقه شکل می‌گیرد. تنگه هرمز می‌تواند آزمون آغاز این مسیر باشد.
