بعشیقه؛ نقطه آغاز بازآرایی حضور نظامی خارجی در عراق| پشت‌پرده عقب‌نشینی ترکیه چیست؟
واگذاری اردوگاه راهبردی بعشیقه به دولت عراق در چارچوب توافق امنیتی بغداد و آنکارا، تحولی فراتر از تخلیه یک پایگاه نظامی است؛ توافقی که می‌تواند مسیر بازآرایی حضور نظامی ترکیه و تعیین تکلیف دیگر مواضع خارجی در شمال عراق را هموار کند.
به گزارش ایلنا به نقل از ارم‌نیوز، روند واگذاری تدریجی اردوگاه «بعشیقه ـ زلیکان» به دولت عراق آغاز شده است؛ اقدامی که در چارچوب توافق‌های امنیتی بغداد و آنکارا برای بازنگری در حضور نظامی ترکیه در شمال عراق انجام می‌شود.
اردوگاه بعشیقه در کانون مذاکرات امنیتی دو کشور قرار دارد و واگذاری آن می‌تواند نشانه‌ای از پیشرفت در حل یکی از مهم‌ترین پرونده‌های اختلافی بغداد و آنکارا باشد. فعال‌سازی کمیته امنیتی مشترک و آغاز روند تحویل این اردوگاه نیز گام‌های اجرایی این توافق را وارد مرحله تازه‌ای کرده است.
منابع اختصاصی ارم‌نیوز می‌گویند این اقدام در راستای تصمیم ملی عراق برای پایان دادن به هرگونه حضور نظامی خارجی در خاک این کشور، فارغ از شکل و عنوان آن، و بازپس‌گیری کنترل پایگاه‌های محل استقرار نیروهای خارجی صورت می‌گیرد.
واگذاری بعشیقه می‌تواند آغازگر بازآرایی معادلات امنیتی در شمال عراق باشد؛ تحولی که علاوه بر آینده حضور نظامی ترکیه، احتمال گسترش توافق‌های بغداد و آنکارا به دیگر مناطق را نیز مطرح می‌کند.
بعشیقه؛ مرکز فرماندهی حضور نظامی ترکیه
منابع ارم‌نیوز با اشاره به موقعیت اردوگاه بعشیقه ـ زلیکان در دامنه کوه بعشیقه، در شمال شرق موصل، تأکید کردند اهمیت این پایگاه به نقشی بازمی‌گردد که در گسترش تدریجی حضور نظامی ترکیه در خاک عراق ایفا کرده است؛ حضوری که به‌مرور از محدوده‌های جغرافیایی اولیه فراتر رفت.
به گفته این منابع، نفوذ نظامی ترکیه که پیش از سال ۲۰۰۳ برای تعقیب نیروهای حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) به پنج کیلومتر محدود بود، بعدها به ۱۵ و سپس ۳۰ کیلومتر گسترش یافت. حمله داعش به عراق در سال ۲۰۱۴ نیز نقطه عطفی در این روند بود.
در پی این تحولات، اردوگاه بعشیقه با پوشش آموزش نیروهای محلی، از جمله نیروهای «گارد نینوا» و «سپر کرکوک»، توسعه پیدا کرد و به‌تدریج به مرکز اصلی فرماندهی ارتش ترکیه و پایگاه عملیاتی بیش از ۱۰۰ موضع نظامی و حدود ۱۱ اردوگاه در شمال عراق تبدیل شد.
این منابع همچنین مدعی شدند نفوذ ترکیه در مقاطعی بیش از ۷۰ درصد مساحت استان دهوک را دربر گرفته بود و آنکارا از سامانه‌های فنی برای بررسی و ثبت اطلاعات جمعیت استفاده می‌کرد. از این منظر، تحویل بعشیقه نخستین گام برای برچیدن شبکه استقرار نظامی ترکیه و بازگرداندن کنترل مناطق تحت نفوذ آن به دولت عراق ارزیابی می‌شود.
سنجار؛ بخش دیگر توافق امنیتی بغداد و آنکارا
در سطح رسمی، بیانیه دفتر فرمانده کل نیروهای مسلح عراق، جزئیات تفاهم‌های امنیتی بغداد و آنکارا را که ۲۳ سپتامبر گذشته حاصل شده و چارچوب کلی آن در دیدارهای دوجانبه در نیویورک مورد توافق قرار گرفته بود، تأیید کرد.
بر اساس این توافق، کمیته هماهنگی امنیتی مشترک مسئولیت نظارت بر اجرای میدانی توافق‌ها، پیگیری اقدامات و ارزیابی میزان پایبندی دو طرف به تعهدات را بر عهده خواهد داشت. همچنین دو کشور متعهد شده‌اند به فعالیت گروه‌های مسلح و سازمان‌های ممنوعه، به‌ویژه حزب کارگران کردستان در منطقه سنجار، پایان دهند.
این توافق در ادامه اقداماتی صورت می‌گیرد که پیش‌تر در سنجار آغاز شده بود؛ از جمله ادغام رسمی حدود ۲۰۰۰ عضو «یگان‌های مقاومت سنجار» (یبشه) در نیروهای امنیتی فدرال عراق. این اقدام با هدف تقویت اقتدار دولت مرکزی، انحصار سلاح در دست دولت و تأمین امنیت اقلیت‌ها، به‌ویژه جامعه ایزدی، انجام شده است.
پیوند توافق امنیتی با منافع اقتصادی
تحولات امنیتی بغداد و آنکارا را نمی‌توان جدا از منافع اقتصادی و تجاری مشترک دو کشور ارزیابی کرد. هم‌زمان با پیشبرد توافق‌های نظامی، دو طرف در تلاش‌اند اجرای توافق‌های اقتصادی را سرعت ببخشند و پروژه راهبردی «جاده توسعه» را فعال کنند؛ طرحی که قرار است پیوندهای اقتصادی دو کشور را تقویت کند.
عراق این پروژه را مسیری راهبردی برای اتصال خلیج فارس به بازارهای اروپا از طریق خاک ترکیه می‌داند. از این رو، تأمین امنیت مرزهای مشترک و ایجاد ثبات برای تسهیل تجارت و حمل‌ونقل، به منفعت مشترک بغداد و آنکارا تبدیل شده است.
در همین راستا، روند مذاکرات دو کشور با استقبال بین‌المللی همراه شده است. تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه و فرستاده ویژه واشنگتن، تحولات مربوط به مرزهای عراق و ترکیه را «تحولی آرام اما بسیار مهم» توصیف کرده و گفته است این روند می‌تواند میان احترام به حاکمیت عراق و پاسخ‌گویی به نگرانی‌های امنیتی ترکیه توازن برقرار کند.
آینده حضور نظامی ترکیه در عراق
توافق بر سر تخلیه اردوگاه بعشیقه می‌تواند فصل تازه‌ای در روابط امنیتی بغداد و آنکارا رقم بزند؛ فصلی که بر هماهنگی مستقیم، حل اختلافات امنیتی دیرینه و گسترش همکاری‌های اقتصادی استوار است.
اکنون که روند انتقال کنترل اردوگاه به نیروهای فدرال عراق آغاز شده، موفقیت این توافق به میزان پایبندی دو طرف به تعهدات و جدول زمانی تعیین‌شده بستگی دارد. اجرای کامل توافق می‌تواند به بغداد در بازپس‌گیری کنترل مناطق مرزی شمالی و تقویت حضور نهادهای دولتی کمک کند.
با این حال، واگذاری بعشیقه لزوما به معنای پایان حضور نظامی ترکیه در عراق نیست. هرچند این اقدام می‌تواند زمینه بازنگری در استقرار نیروهای ترکیه در دیگر مناطق مرزی را فراهم کند، اما به اعتقاد ناظران، تحقق عملی توافق‌ها به اقدامات بیشتری نیاز دارد؛ به‌ویژه در سنجار و مناطقی که ملاحظات امنیتی و سیاسی در آنها با یکدیگر گره خورده‌اند.
