کشیده شدن جنگ اوکراین به مدار زمین و آغاز عصر نبردهای فضایی

به گزارش ایلنا به نقل از گاردین، در میان حملات متعدد اوکراین به پالایشگاه‌ها و مراکز صنعتی روسیه، حمله به منطقه «سامارا» توجه ویژه‌ای را به خود جلب کرد؛ این حمله نشانه‌ای آشکار از گسترش نبردی بود که پیش از این اثرات جغرافیایی آن با حملات ترکیبی در سراسر اروپا و هدف قرار گرفتن کشتی‌های تجاری در دریای سیاه احساس می‌شد، اما اکنون به قلمرو فضا کشیده شده است. در نبردی که با تکیه بر پهپادها و حسگرهای پیشرفته میدان نبرد چهره جنگ‌های مدرن را دگرگون کرده است، دسترسی به فضا و ماهواره‌هایی که ستون فقرات این سامانه‌ها به شمار می‌روند و همچنین توانایی مختل کردن عملیات حریف در مدار زمین، بیش از هر زمان دیگری نقشی تعیین‌کننده پیدا کرده است.

حمله به سامارا نمونه بارز این دگرگونی بود، چرا که پرتابگرهای حامل سامانه ماهواره‌ای جدید روسیه به نام «راس‌وت» هدف قرار گرفتند و  مسکو در پی آن است که این سامانه را با سرعت مستقر کند تا جایگزینی برای شبکه استارلینک «ایلان ماسک»، مدیر عامل اسپیس ایکس، باشد، سامانه‌ای که دسترسی روسیه به آن در اوایل سال جاری میلادی قطع شد.

علاوه بر این، اوکراین طی ماه‌های گذشته مراکز دیگری از سازمان فضایی روسیه «روس‌کاسموس» را نیز هدف گرفته است که از جمله آن‌ها می‌توان به مجتمع بزرگ «کورولیوف» در شمال مسکو و یک رادیوتلسکوپ ساخته اوکراین در شبه‌جزیره کریمه اشاره کرد که پیش‌تر به تصرف نیروهای روسی درآمده بود.

با این حال، تلاش‌های مسکو برای استقرار شبکه راس‌وت تنها چالش فضایی پیش روی کی‌یف نیست بلکه ارتش روسیه دست‌کم در سه نوبت از موشک‌های بالستیک «اورشنیک» استفاده کرده است. این سامانه پس از اوج‌گیری تا فضای نزدیک به زمین، چندین کلاهک با قابلیت هدایت مجزا را رها می‌کند که در اصل برای حمل کلاهک‌های هسته‌ای طراحی شده‌اند. مجموع این رخدادها اوکراین را ناگزیر کرده است تا دسترسی خود به سامانه‌های فضایی را تنوع بخشد و وابستگی صرف به آمریکا و استارلینک را کاهش دهد، به ویژه پس از آنکه در هفته‌های اخیر سرعت خدمات استارلینک با محدودیت‌های بحث‌برانگیزی مواجه شد.

در عین حال، کی‌یف در تلاش است پدافند فضایی نوینی را برای مقابله با خطراتی مانند موشک‌های اورشنیک توسعه دهد.اوکراین تاکنون دست‌کم سه بار سامانه‌های رهگیری در فضای نزدیک را آزمایش کرده و در پی پرتاب ماهواره‌های ملی خود برآمده است تا به جمع کشورهایی بپیوندد که در مسیر دستیابی به جایگاهی مستقل در فضا تلاش می‌کنند؛ این هدف ماه گذشته رنگ واقعیت به خود گرفت، زمانی که اوکراین با همکاری شرکت دانمارکی «گام‌اسپیس» ماهواره آزمایشی «اوبریا نانو» را با موفقیت پرتاب کرد. این اقدام نخستین گام برای ایجاد یک شبکه ارتباطی مستقل اوکراینی با ظرفیت نهایی حدود ۲۴۵ ماهواره ارزیابی می‌شود.

کارشناسان معتقدند ورود فزاینده جنگ اوکراین به مدار زمین، تازه‌ترین نشانه از نظامی‌سازی شتابان قلمرویی است که پیمان‌های حقوقی حاکم بر آن مبهم، کهنه و فاقد ضمانت اجرایی لازم هستند. در ماه سپتامبر، «تروی مینک» از مقام‌های ارشد نیروی هوایی آمریکا برای نخستین بار تأیید کرد که این کشور تسلیحات کنترل فضایی مستقر در مدار را عملیاتی کرده است. این اقدام واکنشی به گزارش‌هایی بود که از مانورهای مکرر ماهواره‌های روسی در مجاورت دارایی‌های فضایی آمریکا و متحدانش حکایت داشت.

چند هفته بعد، مانور تهاجمی ماهواره روسی کاسموس ۲۶۱۲ در نزدیکی ماهواره راداری تجاری شرکت فنلاندی «آیس‌آی» این نگرانی‌ها را تقویت کرد. ماهواره فنلاندی وظیفه ارسال تصاویر دقیق سه‌بعدی از عوارض زمین را برای ارتش اوکراین بر عهده دارد و متخصصان اقدام روسیه را یک مزاحمت عمدی در مدار قلمداد کردند.

دکتر «النا گروسفلد»، کارشناس حوزه فضا و امنیت در دانشگاه دفاعی سوئد، بر این باور است که نبرد فضایی دیگر سناریویی برای آینده نیست و جهان هم‌اکنون وارد این واقعیت شده است. از دیدگاه وی، موفقیت نظامی روسیه با فضا پیوندی ناگسستنی پیدا کرده است و مسکو عملیات مداری را مقدمه‌ای برای درگیری‌های گسترده‌تر زمینی می‌داند، زیرا جنگ‌های امروز از اطلاعات و موقعیت‌یابی ماهواره‌ای جدا نیستند.

گروسفلد یادآور می‌شود که این تنش‌ها پیش از جنگ اوکراین نیز جریان داشته و مقامات ارشد نیروی فضایی آمریکا در سال ۲۰۲۱ از تلاش‌های مداوم روسیه و چین برای اخلال در ماهواره‌های آمریکایی خبر داده بودند. این حملات لزوماً از نوع انهدام فیزیکی نیستند، اما با وابستگی عمیق طرفین به فضا برای ارتباطات و شناسایی، اهمیتی حیاتی یافته‌اند.

به اعتقاد این کارشناس، یکی از اهداف مانور اخیر روسیه علیه ماهواره فنلاندی، تحمیل مصرف سوخت برای تغییر مسیر و در نتیجه کوتاه کردن طول عمر مفید آن بوده است. ارسال پارازیت، اخلال لیزری و استقرار ماهواره‌های بازرس در مجاورت تجهیزات رقبا، از دیگر تاکتیک‌های معمول مسکو به شمار می‌رود.

فراتر از این تقابل‌ها، چالش بنیادین دیگر ناکارآمدی قوانین بین‌المللی در مهار تسلیح فضا است. «ویکتوریا سامسون»، مدیر برنامه امنیت و پایداری فضا در بنیاد دنیای امن، افزایش پرشتاب بازیگران دولتی و حضور شرکت‌های تجاری مانند اسپیس‌ایکس ایلان ماسک و بلو اوریجین «جف بزوس» را عامل پیچیدگی اوضاع می‌داند. در حالی که بیشتر دولت‌ها ماهواره‌های خود را با پرتابگرهای اسپیس‌ایکس ارسال می‌کنند، اقدامات اخیر ایلان ماسک در محدود کردن سرعت استارلینک برای اوکراین زنگ خطری جدی بود و بسیاری از کشورها را به بازنگری در میزان تکیه بر بخش خصوصی واداشت.

سامسون ورود شرکت‌های تجاری به کانون نبردهای نظامی را نقطه عطفی در دهه اخیر می‌داند و خاطرنشان می‌کند که رقابت‌های مداری آشکارتر از پیش جریان دارد. این تنش‌ها به مسئله استارلینک محدود نمانده و اخلال روسیه در سامانه‌های ناوبری جی‌پی‌اس بر فراز دریای بالتیک و همچنین وقفه‌های گاه‌وبیگاه آمریکا در انتقال اطلاعات ماهواره‌ای ضد موشک به اوکراین، زنگ هشدار را به صدا درآورده است. پیامد این بی‌اعتمادی، سوق دادن کشورها به سوی راهکارهای بومی بوده، به طوری که امروزه علاوه بر روسیه با سامانه راس‌وت، کشورهای اروپایی نیز به دنبال ایجاد شبکه ارتباطی اختصاصی خود هستند.

«فدیر ونیسلاوسکی»، رئیس کمیته فرعی امنیت ملی در پارلمان اوکراین، دستیابی به یک شبکه ماهواره‌ای مستقل را ضرورتی امنیتی برای کشورش می‌داند که نخستین گام آن با پرتاب ماهواره اوبریا نانو برداشته شده است. وی تأکید دارد اختلالاتی که سامانه‌های فرماندهی و کنترل ارتش اوکراین را با ریسک روبه‌رو کرد، نشان داد که کی‌یف نباید در این زمینه ریسک‌پذیر باشد.

افزون بر این، تهدید خاک اوکراین از طریق پرواز موشک‌های بالستیک اورشنیک در خارج از جو، ضرورت پدافند فضایی را دوچندان کرده است. با دور ماندن پایگاه‌های پرتاب روسیه از تیررس موشک‌های اوکراینی، کی‌یف سه آزمایش برای سامانه رهگیری ماورای جو، از جمله پرتاب از هواپیماهای بلندپرواز، به انجام رسانده است. ونیسلاوسکی ورود این سامانه‌ها به خط تولید را یک اولویت دانسته، اما اذعان کرده است که با توجه به بار مالی سنگین جنگ، تأمین منابع آن با چالش‌های جدی همراه خواهد بود. با این حال، مسابقه تازه قدرت‌ها بر سر مهار مدار زمین بی وقفه ادامه دارد.