سه اولویت راهبردی برای توسعه صنعت فولاد ایران

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار با اشاره به تاریخچه توسعه صنعت فولاد در ایران، افزود: برنامه‌ریزان و تصمیم‌گیران کشور در دهه 70 برنامه‌ریزی مناسبی برای توسعه صنعت فولاد انجام دادند. روند توسعه صنعت فولاد از نیمه نخست دهه 70 به‌تدریج آغاز شد و در نیمه دوم این دهه و دهه 80 به اوج خود رسید. توسعه صنعت فولاد در آن مقطع یکی از تصمیم‌های درست و اثرگذار در مسیر صنعتی‌شدن کشور بود.

اشک‌ها و لبخندهای صنعت فولاد

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار ضمن تشریح برخی دغدغه‌های کارشناسی درباره عملکرد صنعت فولاد، گفت: نوسان در شناسایی سود یا زیان‌دهی برخی شرکت‌های فولادی ممکن است نگرانی‌هایی را درباره آینده این صنعت ایجاد کند؛ بااین‌حال، باید توجه داشت که ساخت و توسعه هر صنعت نیازمند بررسی و برنامه‌ریزی مستمر است؛ زیرا اقتصاد ماهیتی رقابتی دارد و در اغلب بازارها، تولیدکنندگان، عرضه‌کنندگان و مصرف‌کنندگان متعددی حضور دارند. بنابراین، صنعت فولاد نیز از رقابت و چالش‌های ناشی از آن مستثنا نیست و نمی‌توان انتظار داشت که این صنعت در یک بازار انحصاری و بدون دغدغه فعالیت کند.

او با ذکر یک مثال توضیح داد: اگر شرکتی مانند ذوب‌آهن اصفهان که از افتخارات صنعت ایران محسوب می‌شود، با زیان مواجه شود، باید مسئولیت بررسی و برطرف‌کردن مشکلات آن را در درون صنعت نیز جست‌وجو کرد؛ نمی‌توان تمام مسئولیت‌ها را متوجه دیگران دانست.

او گفت: با وجود این مسائل، صنعت فولاد همچنان یکی از مزیت‌های مهم اقتصاد ایران به شمار می‌رود. یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های این صنعت، برخورداری از نیروهای متخصص، مدیران باتجربه و کارشناسان توانمندی است که در بسیاری از حوزه‌ها سرآمد هستند.

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار تأکید کرد: خوشبختانه صنعت فولاد از ظرفیت انسانی و مدیریتی لازم برای برطرف‌کردن مشکلات و حرکت به سمت بالندگی بیشتر برخوردار است.

صیدی ضمن اشاره به ظرفیت خالی‌مانده در صنعت فولاد، افزود: تولید حدود 32 میلیون تن فولاد حاصل تلاش همین نیروهای متخصص و مدیران صنعت است. البته در کنار این میزان تولید، حدود 23 میلیون تن ظرفیت خالی نیز وجود دارد که باید برای بهره‌برداری از آن برنامه‌ریزی شود. مسئولیت استفاده از این ظرفیت‌ها بر عهده مجموعه مدیران و فعالان صنعت فولاد است.

ضرورت تکمیل و متوازن‌سازی زنجیره فولاد

صیدی با اشاره به مباحث ارائه‌شده در پنجمین سمینار تحلیلی اندیشکده فولاد و صنایع معدنی، افزود: در این نشست، کارشناسان و پیش‌کسوتان صنعت فولاد مطالب ارزشمندی را مطرح کردند که می‌توان از مجموعه این مباحث، سه محور اصلی را برای برنامه‌ریزی آینده صنعت فولاد استخراج کرد.

به گفته رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار، سه موضوع پیش‌روی صنعت فولاد قرار دارد که نخستین موضوع، تکمیل زنجیره تولید و متوازن‌سازی ظرفیت‌ها در حلقه‌های مختلف صنعت فولاد است.

صیدی توضیح داد: در بخش‌هایی از زنجیره فولاد با نبود توازن مواجه هستیم. مقایسه ظرفیت‌ها از مرحله تولید گندله تا آهن اسفنجی و از آهن اسفنجی تا شمش نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری‌ها در برخی حلقه‌ها به‌صورت متوازن انجام نشده است. این مسئله ضرورت بازنگری در برنامه‌ریزی‌های سرمایه‌گذاری و توسعه ظرفیت‌های تولید را آشکار می‌کند.

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار با اشاره به لزوم توجه به سایر زوایای بااهمیت در صنعت فولاد، افزود: موضوع مهم دیگر این است که نباید صرفاً به افزایش ظرفیت تولید در حلقه‌های ابتدایی زنجیره توجه کنیم. توسعه تولید محصولات نهایی، به‌ویژه مقاطع خاص فولادی و محصولات دارای ارزش افزوده بالاتر، باید در اولویت برنامه‌ریزی‌ها قرار گیرد.

به گفته او، این پرسش وجود دارد که چرا همچنان سهم صادرات سنگ‌آهن و کنسانتره در مقایسه با ظرفیت‌های صادراتی محصولات نهایی فولادی قابل‌توجه است؛ درحالی‌که می‌توان با سرمایه‌گذاری هدفمند در تکمیل زنجیره، ارزش افزوده بیشتری ایجاد کرد.

صیدی با تأکید بر اینکه سازمان بورس پیگیر حقوق سهام‌داران و ذی‌نفعان صنعت فولاد است، گفت: «اعتقاد دارم همچون صنعت مس، وزن صنعت فولاد نیز می‌تواند در بازار سرمایه افزایش یابد. با سرمایه‌گذاری و افزایش بهره‌وری واحدها می‌توان سودهای دلاری بیشتری در این صنعت شناسایی کرد.»

رئیس سازمان بورس که در میان فعالان صنعت فولاد و در پنجمین سمینار تحلیلی اندیشکده فولاد و صنایع معدنی ایران سخنرانی می‌کرد، افزود: بررسی‌های ارائه‌شده در این نشست نشان می‌دهد میزان بازدهی در حلقه‌های مختلف زنجیره فولاد یکسان نیست. در برخی مراحل، بازدهی بسیار محدود و حتی نزدیک به صفر است؛ درحالی‌که با تکمیل زنجیره تولید، امکان دستیابی به بازده بالاتر فراهم می‌شود.

او افزود: بر اساس یکی از تحلیل‌های ارائه‌شده، تکمیل زنجیره می‌تواند بازده دلاری 22 درصدی ایجاد کند. این رقم در شرایطی که هزینه تأمین مالی ریالی به حدود 40 درصد می‌رسد، اهمیت برنامه‌ریزی برای انتخاب شیوه مناسب تأمین مالی را دوچندان می‌کند. بنابراین، لازم است سرمایه‌گذاری‌ها به سمت حلقه‌هایی هدایت شود که علاوه بر تکمیل زنجیره، بهره‌وری و ارزش افزوده بیشتری ایجاد می‌کنند.

بی‌توجهی به فناوری، آینده صنعت فولاد را تهدید می‌کند

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار، دومین اولویت صنعت فولاد را سرمایه‌گذاری در فناوری و تکنولوژی دانست و گفت: اگر صنعت فولاد به تحولات حوزه فناوری توجه کافی نداشته باشد، در آینده با تهدیدهای جدی مواجه خواهد شد.

صیدی تأکید کرد: به همین دلیل، سرمایه‌گذاری هدفمند و متوازن در تحقیق و توسعه، نوسازی فناوری‌ها و ارتقای بهره‌وری باید در دستور کار صنعت فولاد قرار گیرد؛ چنان‌که امروزه صنعت فولاد جهان به سمت استفاده از فناوری‌هایی حرکت می‌کند که مصرف انرژی و آب را کاهش می‌دهد و در عین حال، بهره‌وری تولید را افزایش می‌دهد.

ضرورت توسعه بازارهای صادراتی فولاد

صیدی به تغییر جغرافیای بازارهای صادراتی صنعت فولاد اشاره کرد و گفت: در برخی بازارهای جهانی با مازاد عرضه و در برخی دیگر با کسری عرضه مواجه هستیم. از سوی دیگر، هزینه‌های بالای حمل‌ونقل می‌تواند دسترسی تولیدکنندگان به بازارهای جدید را محدود کند. با وجود این محدودیت‌ها، بازارهایی مانند هند، کشورهای جنوب شرق آسیا و خاورمیانه ظرفیت‌های قابل‌توجهی برای توسعه صادرات فولاد ایران دارند.

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار با اشاره به برنامه‌های توسعه‌ای کشورهای خاورمیانه در حوزه صنعت فولاد و سایر فلزات توضیح داد: کشورهای منطقه سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای را در پروژه‌های عمرانی، زیرساختی و صنعتی آغاز کرده‌اند و برنامه‌های توسعه‌ای آن‌ها تا سال‌های 2030 و 2035 می‌تواند تقاضای قابل‌توجهی برای محصولات فولادی ایجاد کند. بنابراین، لازم است صنعت فولاد ایران نیز با شناخت دقیق این بازارها، برای حضور مؤثرتر در آن‌ها برنامه‌ریزی کند.

او افزود: صنعت فولاد ایران با وجود قرارگرفتن در میان تولیدکنندگان بزرگ جهان، با رقبای قدرتمندی مواجه است. به همین دلیل، توسعه بازارهای جدید و حفظ بازارهای سنتی باید به‌صورت هم‌زمان دنبال شود.

صیدی با اشاره به چشم‌انداز صنعت فولاد در جهان و با تأکید بر این نکته که چشم‌انداز این صنعت در آینده همچنان مثبت است، توضیح داد: در اقتصاد، معمولاً افق پنج تا 10 سال را می‌توان به‌عنوان یک دوره قابل‌بررسی برای برنامه‌ریزی در نظر گرفت و در چنین افقی، صنعت فولاد جهان همچنان از ظرفیت‌های قابل‌توجهی برخوردار است.

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار افزود: ممکن است در برخی مناطق مازاد عرضه و در برخی دیگر کسری عرضه وجود داشته باشد، اما این وضعیت مختص صنعت فولاد نیست و در بازار بسیاری از کالاها مشاهده می‌شود. آنچه اهمیت دارد، شناسایی بازارهای هدف، ارتقای بهره‌وری و سرمایه‌گذاری در حلقه‌هایی از زنجیره است که بیشترین ارزش افزوده را ایجاد می‌کند.

صنعت فولاد تکلیف خود را با بازار آزاد روشن کند

صیدی سومین موضوع اساسی صنعت فولاد را اصلاح سازوکارهای بازار دانست و گفت: صنعت فولاد و برخی دیگر از صنایع باید تکلیف خود را با موضوع بازار آزاد روشن کنند.

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار توضیح داد: نمی‌توان در بخشی از فعالیت‌های اقتصادی، قیمت‌ها و هزینه‌ها را بر اساس سازوکارهای بازار و نرخ‌های ارزی تعیین کرد، اما در بخش‌های دیگر، شرکت‌ها را به رعایت قیمت‌ها و ضوابطی ملزم کرد که با واقعیت‌های اقتصادی آن‌ها سازگاری ندارد. این وضعیت موجب برهم‌خوردن تعادل در هزینه‌ها و درآمدهای بنگاه‌های تولیدی می‌شود و برنامه‌ریزی بلندمدت را دشوار می‌کند.

صیدی با اشاره به پیگیری‌های سازمان بورس برای رفع مشکلات شرکت‌ها، به‌ویژه صنعت فولاد، گفت: نامه‌های زیادی به مراجع ذی‌ربط ارسال کرده‌ایم و در جلسات متعدد، مسائل مربوط به حقوق سهام‌داران و ذی‌نفعان شرکت‌ها را با رئیس‌جمهوری، معاونان ایشان و وزیران مرتبط مطرح کرده‌ایم.

او با تأکید بر ضرورت رعایت حقوق همه ذی‌نفعان افزود: در بررسی حقوق ذی‌نفعان نباید صرفاً به سهام‌داران خرد توجه کرد. البته سهام‌داران خرد اهمیت زیادی دارند، اما سهام‌داران عمده، کارکنان، مشتریان و سایر ذی‌نفعان بنگاه‌ها نیز دارای حقوق و منافع مشروعی هستند که باید مجموعه این منافع به‌صورت متوازن مورد توجه قرار گیرد.

شکاف بیش از 40 درصدی نرخ ارز باید اصلاح شود

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار با اشاره به افزایش شکاف نرخ ارز در بازار رسمی و آزاد گفت: در حال حاضر این شکاف به بیش از 40 درصد رسیده است. تداوم این شکاف بر فعالیت بنگاه‌های اقتصادی، از جمله شرکت‌های تولیدکننده فولاد، آثار قابل‌توجهی بر جای می‌گذارد. در این زمینه، مذاکرات و پیگیری‌هایی با مسئولان بانک مرکزی انجام شده و موضوع همچنان در دست بررسی است.

او با تأکید بر ضرورت اصلاح سازوکارهای بازار ارز اعلام کرد: تداوم شکاف میان نرخ ارزها می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد رانت و اختلال در سازوکارهای اقتصادی شود. اگر خریدوفروش در بازار مبادله بر اساس سازوکارهای واقعی بازار انجام شود، بخشی از این مشکلات می‌تواند از طریق خود بازار اصلاح شود.

صیدی افزود: نمی‌توان از یک‌سو هزینه‌های یک بنگاه را بر مبنای نرخ‌های ارز محاسبه کرد، اما از سوی دیگر انتظار داشت درآمدهای آن با سازوکارهای متفاوت و محدودکننده تعیین شود. این تعارض باید برطرف شود تا بنگاه‌ها بتوانند با اطمینان بیشتری برای تولید، سرمایه‌گذاری و توسعه فعالیت‌های خود برنامه‌ریزی کنند.

انتقاد از افزایش 4 برابری هزینه‌های مسئولیت اجتماعی برخی شرکت‌ها

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار با اشاره به مشکلات شرکت‌های تولیدکننده فولاد در سال‌های اخیر گفت: علاوه بر محدودیت‌های انرژی و سایر مسائل تولید، برخی شرکت‌ها نیز در جریان حملات و درگیری‌های نظامی متحمل خسارت شده‌اند.

صیدی با انتقاد از تحمیل هزینه‌های جدید به شرکت‌های تولیدی، به‌ویژه تولیدکنندگان فولاد، تأکید کرد: در چنین وضعیتی، نمی‌توان بدون توجه به شرایط بنگاه‌ها و فشارهای واردشده بر آن‌ها، هزینه‌های جدید و سنگینی را تحمیل کرد. نمی‌توان هزینه‌های مسئولیت اجتماعی را به یک‌باره چهار برابر کرد و سپس انتظار داشت شرکت‌ها بدون مشکل این تعهدات را بپذیرند. موضوع فعالیت باشگاه‌های فرهنگی و ورزشی وابسته به شرکت‌ها نیز باید در همین چارچوب بررسی شود.

رئیس سازمان بورس اعلام کرد: ضروری است درباره حدود مسئولیت‌ها، هزینه‌ها و اختیارات شرکت‌ها در حوزه مسئولیت اجتماعی تصمیم‌گیری روشنی صورت گیرد.

صیدی با ارجاع دوباره به سخنان قبلی خود مبنی بر ضرورت پایبندی فعالان صنعت فولاد به اصول اقتصاد بازار آزاد تأکید کرد: اگر اقتصاد بازار آزاد را پذیرفته‌ایم، باید قواعد آن را نیز رعایت کنیم. در غیر این صورت، باید به‌صراحت اعلام کنیم قصد بازگشت به نظام توزیع و قیمت‌گذاری متمرکز را داریم. در آن صورت نیز باید مانند دهه 60، مراکز توزیع مسئول تخصیص کالا شوند و سازمان برنامه و بودجه منابع مورد نیاز بنگاه‌ها را متناسب با مصارف آن‌ها تعیین و تأمین کند.

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار تأکید کرد: نمی‌توان هم‌زمان از بنگاه‌ها انتظار فعالیت در فضای رقابتی داشت و در بخش‌های مختلف، تصمیم‌هایی اتخاذ کرد که با اصول بازار رقابتی سازگار نیست.

همکاری بورس و صنعت فولاد

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار، ضمن ارائه پیشنهاد تشکیل یک کارگروه کوچک اما کارآمد برای همکاری بازار سرمایه و صنعت فولاد، توضیح داد: این کارگروه می‌تواند به‌جای برگزاری جلسات گسترده و طرح موضوعات متعدد بدون دستیابی به نتیجه مشخص، نتایج ملموسی را نصیب صنعت فولاد کند.

به گفته صیدی، این همکاری می‌تواند موضوعاتی مانند بررسی سازوکارهای رفع موانع تأمین مالی، توسعه فناوری و تکمیل زنجیره تولید را در بر گیرد.

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار با اعلام آمادگی بازار سرمایه برای کمک به تأمین مالی طرح‌های توسعه‌ای صنعت فولاد گفت: بازار سرمایه آمادگی دارد برای رفع مشکلات صنعت فولاد، به‌ویژه در حوزه تأمین مالی و توسعه فناوری، همکاری بیشتری داشته باشد.

او افزود: این آمادگی وجود دارد که با همکاری مدیران بورس کالا و نمایندگان صنعت فولاد، چند پروژه مشخص تعریف و برای اجرای آن‌ها اقدام شود.

تلاش بورس کالا برای کشف قیمت منصفانه محصولات فولادی

صیدی به سازوکار معاملات محصولات فولادی در بورس کالا اشاره کرد و گفت: بورس کالا تمام تلاش خود را برای فراهم‌کردن بستری مناسب به‌منظور کشف قیمت منصفانه بر اساس عرضه و تقاضا انجام می‌دهد. لازم است تمام فعالان بازار، اعم از عرضه‌کنندگان و خریداران، به قواعد و الزامات معاملات پایبند باشند.

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار با اشاره به فرایند کشف قیمت محصولات فولادی در بورس کالا تأکید کرد: نمی‌توان انتظار داشت مدیران بورس کالا به‌صورت موردی به هر تولیدکننده اعلام کنند که چه زمانی عرضه کند یا به هر خریدار بگویند در چه زمانی تقاضای خود را ثبت کند. وظیفه بورس کالا فراهم‌کردن بستر مناسب برای انجام معاملات شفاف و منصفانه است.

بازار سرمایه؛ آینه ارزیابی عملکرد بنگاه‌ها

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار با اشاره به کارکردهای بازار سرمایه گفت: بازار سرمایه علاوه بر نقش خود در تأمین مالی و تشکیل سرمایه، بستری برای افزایش شفافیت و ارزیابی عملکرد بنگاه‌های اقتصادی است. قیمت سهام شرکت‌ها در بازار سرمایه می‌تواند بازتابی از تفاوت عملکرد، بهره‌وری، سودآوری و چشم‌انداز آن‌ها باشد.

او توضیح داد: برای مثال، ممکن است ارزش‌گذاری یک شرکت تولیدکننده فولاد در بازار سرمایه به‌مراتب بالاتر از یک شرکت فولادی دیگر باشد. این تفاوت می‌تواند ناشی از بهره‌وری بیشتر، کنترل بهتر هزینه‌ها، دسترسی به بازارهای صادراتی جدید یا عملکرد مدیریتی مناسب‌تر باشد.

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار تأکید کرد: بازار سرمایه صرفاً محل خریدوفروش سهام نیست، بلکه می‌تواند به‌عنوان سازوکاری برای ارزیابی عملکرد بنگاه‌ها و هدایت منابع به سمت فعالیت‌های مولد نیز عمل کند. به همین دلیل، توسعه صنعت فولاد و تقویت بازار سرمایه می‌تواند در یک مسیر مشترک قرار گیرد.

او ابراز امیدواری کرد: با همکاری مجموعه فعالان صنعت فولاد، مدیران بنگاه‌ها، پیش‌کسوتان و نهادهای بازار سرمایه، شاهد توسعه بیشتر این صنعت، افزایش تولید، ارتقای نرخ رشد اقتصادی و تقویت جایگاه فولادسازان ایرانی در جهان باشیم؛ به‌طوری‌که صنعت فولاد ایران بتواند نه‌تنها از نظر ظرفیت تولید، بلکه از نظر عمق بازار، فناوری و توانمندی صنعتی نیز در میان پنج کشور برتر جهان قرار گیرد.