تحولات گردشگری منطقه آزاد ماکو در پنجماهه نخست ۱۴۰۵؛
ماکو در مسیر عبور از گردشگری گذری
منطقه آزاد ماکو در سال ۱۴۰۵ مجموعهای از پروژههای زیرساختی، رویدادهای فرهنگی و برنامههای جذب سرمایه را آغاز کرده است؛ اقداماتی که اگر به افزایش اقامت و هزینهکرد گردشگران منجر شود، میتواند این منطقه مرزی را به یکی از قطبهای گردشگری شمالغرب ایران تبدیل کند.
به گزارش ایلنا، منطقه آزاد ماکو برای بسیاری از مسافران هنوز با مرز بازرگان، مسیر ترانزیتی ایران و ترکیه و بازارهای مرزی شناخته میشود؛ اما خبرهای منتشرشده از ابتدای سال ۱۴۰۵ تصویری گستردهتر از این منطقه ارائه میکنند. تصویری که در آن، ماکو فقط یک مسیر عبور یا مقصد خرید نیست، بلکه مجموعهای از جاذبههای تاریخی، طبیعت کوهستانی، روستاهای گردشگری، ظرفیتهای بومگردی، گردشگری سلامت، گردشگری خودرویی و رویدادهای فرهنگی را در خود جای داده است.
تحولات ماههای اخیر نشان میدهد مدیران منطقه آزاد ماکو تلاش دارند میان سه مزیت اصلی منطقه، یعنی موقعیت مرزی، تنوع جاذبهها و ظرفیت سرمایهگذاری، پیوندی اقتصادی ایجاد کنند. نتیجه مطلوب این سیاست زمانی حاصل میشود که مسافر عبوری از مرز بازرگان، دستکم یک یا دو شب در منطقه بماند، از جاذبهها بازدید کند و بخشی از هزینه سفر خود را در اقامتگاهها، رستورانها، بازارها و کسبوکارهای محلی ماکو صرف کند.
نوروز ۱۴۰۵؛ رونق ورود مسافر و چالش ماندگاری
آمار نوروزی را میتوان نخستین نشانه مهم برای تحلیل وضعیت گردشگری منطقه دانست. براساس اعلام رئیس اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی ماکو، از ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ تا ۹ فروردین ۱۴۰۵ بیش از ۱۴۰ هزار مسافر وارد منطقه آزاد ماکو شدند. در همین بازه، اقامت دو هزار و ۵۰۳ نفر در مراکز اقامتی و چهار هزار و ۲۲۸ بازدید از جاذبههای تاریخی و گردشگری ثبت شد. کاخموزه باغچهجوق، قلعه تاریخی ماکو و دخمه سنگی فرهاد نیز در میان پربازدیدترین جاذبهها قرار داشتند.
این آمار دو پیام همزمان دارد. نخست اینکه ماکو از جریان قابلتوجه مسافر برخوردار است؛ اما در سوی دیگر، فاصله میان تعداد مسافران ورودی، اقامتهای ثبتشده و بازدید از جاذبهها نشان میدهد بخش بزرگی از مسافران همچنان «گذری» هستند.
نخستین جلسه ستاد خدمات سفر منطقه آزاد ماکو در سال ۱۴۰۵ نیز دقیقاً بر همین مسئله متمرکز بود. در این جلسه بر یکپارچهسازی حلقههای سفر از مبادی ورودی و حملونقل تا اسکان، خدمات رفاهی و بازدید از جاذبهها تأکید شد. همچنین مسئولان تصریح کردند که باید مسافران عبوری مرز بازرگان را به توقف و بازدید از منطقه ترغیب کرد. موضوع ناهماهنگی میان متولیان منطقه آزاد و میراثفرهنگی در ساماندهی و مرمت آثار تاریخی نیز بهعنوان یکی از موانع موجود مطرح شد.
بنابراین، مسئله اصلی گردشگری ماکو کمبود مسافر نیست؛ بلکه تبدیل تردد به اقامت و تبدیل اقامت به درآمد پایدار برای اقتصاد محلی است.
دره رند؛ سرمایهگذاری روی یکی از مهمترین مقاصد طبیعتگردی
یکی از شاخصترین اقدامات گردشگری سال جاری، آغاز عملیات بهسازی مسیر دره رند یا «سو درسی» بوده است. این پروژه با اعتبار ۸۰ میلیارد ریال و دوره اجرای پیشبینیشده سهماهه آغاز شد و شامل ۴۰ هزار مترمربع زیرسازی، هشت هزار مترمکعب عملیات خاکی و پنج کیلومتر جدولسازی است.
دره رند در حدود ۱۵ کیلومتری شمالشرق ماکو قرار دارد و رودخانه ساریسو، آبشارهای کوتاه و طبقهای، صخرهها، پوشش گیاهی و غارهای متعدد، آن را به یکی از مهمترین ظرفیتهای طبیعتگردی منطقه تبدیل کرده است. بهسازی مسیر این دره میتواند دسترسی ایمنتر گردشگران را فراهم کند؛ اما توسعه این مقصد باید همراه با مدیریت پسماند، تعیین ظرفیت قابلتحمل محیطی، نصب تابلوهای راهنما و مشارکت جامعه محلی انجام شود تا رونق گردشگری به تخریب طبیعت منجر نشود.
در کنار این پروژه، مرمت کاروانسرای تاریخی رند، بهسازی جاده دسترسی و برنامه تبدیل محور «قلشلانمش» به مسیر پیادهروی سلامت نیز در دستور کار قرار گرفته است. پروژه کارتینگ گجوت نیز بهعنوان بخشی از برنامه تنوعبخشی به تفریحات و توسعه گردشگری ورزشی پیگیری میشود.
ترکیب دره رند، کاروانسرای تاریخی، مسیرهای پیادهروی و تفریحات ورزشی میتواند یک بسته سفر کامل ایجاد کند؛ بستهای که گردشگر را به جای بازدید چندساعته، برای اقامت یکروزه یا چندروزه در منطقه نگه دارد.
۲۴ پروژه عمرانی و شکلگیری زنجیرهای از مقاصد گردشگری
در تیرماه ۱۴۰۵ اعلام شد ۲۴ پروژه عمرانی و زیربنایی در منطقه آزاد ماکو در دست اجرا یا طی مراحل انتخاب پیمانکار قرار دارد. بخشی از این پروژهها مستقیماً با گردشگری ارتباط دارند.
آمادهسازی زون C شهرک گردشگری در مساحت ۱۵۲ هکتار، احداث پل گردشگری چشمه ثریا، ساماندهی مجموعه تاریخی قلعه قابان، بهسازی مسیر گردشگری پلدشت–جلفا، راه و پارکینگ مجموعه آبدرمانی شوط، طراحی مینیایستگاه نوستالژیک قطار ماکو و بهسازی راه دسترسی جاده قدیم کاخ سردار، مهمترین پروژههای معرفیشده در این حوزه هستند.
اهمیت این پروژهها در پراکندگی جغرافیایی آنهاست. بهجای تمرکز صرف بر شهر ماکو، ظرفیتهای شوط، پلدشت، چشمه ثریا، روستاهای گردشگری و محدوده رود ارس نیز در برنامه دیده شدهاند. این رویکرد میتواند به شکلگیری یک مسیر گردشگری منطقهای منجر شود،
ماکو و بافت تاریخی آن، کاخموزه باغچهجوق و قلعه قابان؛ سپس شوط و مجموعه آبدرمانی؛ بعد پلدشت، رود ارس و مسیر چشمه ثریا از جمله آن محسوب میشوند.
چنین مسیری، در صورت برخورداری از مراکز اقامتی، تابلوهای چندزبانه، سامانه رزرو و حملونقل گردشگری، قابلیت عرضه به تورهای داخلی و خارجی را خواهد داشت.
میراث تاریخی؛ از هزینه نگهداری تا دارایی اقتصادی
در خردادماه، سرپرست صندوق احیا و بهرهبرداری از بناهای تاریخی کشور از بناها و ظرفیتهای گردشگری منطقه آزاد ماکو بازدید کرد. در این برنامه بر حفاظت، مرمت و بهرهبرداری اقتصادی از بناهای تاریخی و همچنین جذب بخش خصوصی تأکید شد.
این رویکرد میتواند برخی بناهای تاریخی ماکو را به هتل سنتی، اقامتگاه، مرکز فرهنگی، گالری، رستوران یا فضای عرضه صنایعدستی تبدیل کند؛ البته به شرط آنکه کاربری جدید با اصالت معماری و ضوابط حفاظتی سازگار باشد.
ساماندهی قلعه قابان، احیای کاروانسرای رند و بهبود دسترسی به کاخ سردار، در صورت تکمیل، سه ضلع مهم گردشگری تاریخی ماکو خواهند بود. مزیت ماکو آن است که تاریخ و طبیعت در فاصلهای کوتاه از یکدیگر قرار گرفتهاند و گردشگر میتواند در یک سفر، تجربه تاریخی، روستایی و طبیعتگردی را همزمان داشته باشد.
صنایعدستی و غذاهای بومی؛ پیوند گردشگری با درآمد خانوار
برگزاری نمایشگاه صنایعدستی و غذاهای سنتی با ۳۰ غرفه و مشارکت بانوان کارآفرین، یکی از رویدادهای فرهنگی–اقتصادی ماکو در خردادماه بود.
در این نمایشگاه، ۱۸ غرفه صنایعدستی، ۱۰ غرفه غذا و شیرینی سنتی و غرفههای فرهنگی و اجتماعی فعالیت داشتند. هدف رویداد، علاوه بر معرفی فرهنگ بومی، حمایت از مشاغل خانگی و ایجاد امکان فروش مستقیم محصولات اعلام شد.
تداوم چنین رویدادهایی میتواند به ایجاد یک بازار دائمی محصولات بومی منجر شود. گردشگر امروز فقط بهدنبال دیدن یک بنای تاریخی نیست؛ غذا، موسیقی، روایتهای محلی، صنایعدستی و ارتباط با جامعه میزبان، بخش مهمی از تجربه سفر او را تشکیل میدهند.
کمپرها، آفرود و گردشگری خودرویی؛ بازار تازه ماکو
یکی از متفاوتترین رویدادهای گردشگری امسال، حضور حدود ۵۰ کمپر و خودروی مجهز گردشگری از نقاط مختلف کشور در منطقه آزاد ماکو بود. بازدید از جاذبههای طبیعی، تاریخی و بازارچه مرزی در برنامه این گروه قرار داشت. همزمان، از یک دستگاه کمپر ساختهشده در منطقه آزاد ماکو نیز رونمایی شد.
پیش از آن نیز تفاهمنامهای برای ایجاد شبکه اجاره خودرو، خدمات کمپرینگ، کاربریسازی خودروها، عرضه تجهیزات آفرود و راهاندازی خدمات تخصصی خودرو امضا شده بود.
این اتفاق نشان میدهد گردشگری در ماکو فقط یک فعالیت خدماتی دیده نمیشود و میتواند به صنایع وابسته، تولید تجهیزات، خدمات فنی، اجاره خودرو و ایجاد کمپهای استاندارد متصل شود. موقعیت مرزی، جادههای کوهستانی، طبیعت گسترده و مسیرهای بینالمللی، ماکو را به محل مناسبی برای توسعه گردشگری کمپر و سفرهای جادهای تبدیل کرده است.
با این حال، موفقیت این حوزه به ایجاد کمپهای رسمی با آب، برق، سرویس بهداشتی، دفع پسماند، امداد جادهای و ضوابط مشخص برای تردد در مناطق طبیعی وابسته است.
از قرهکلیسا تا بازرگان؛ فرصت یک مسیر گردشگری بینالمللی
حضور مدیرعامل منطقه آزاد ماکو در آیین جهانی زیارت ارامنه در قرهکلیسای چالدران، نشانه دیگری از حرکت به سوی طراحی مسیرهای فرامنطقهای بود. قرهکلیسا اگرچه در محدوده شهرستان چالدران قرار دارد، میتواند در کنار مرز بازرگان، مراکز اقامتی ماکو و جاذبههای تاریخی و طبیعی منطقه، بخشی از یک مسیر گردشگری بینالمللی باشد.
این آیین سالانه حدود پنج هزار نفر از ارامنه ایران و دیگر کشورها را گرد هم میآورد و ظرفیت مهمی برای گردشگری مذهبی، فرهنگی و معرفی همزیستی ادیان محسوب میشود.
در مردادماه نیز مدیرکل بازاریابی و توسعه گردشگری خارجی وزارت میراثفرهنگی از منطقه آزاد ماکو و مرز بازرگان بازدید کرد. براساس اعلام این وزارتخانه، بیش از ۷۵ درصد گردشگران خارجی ورودی به ایران از مرزهای زمینی وارد میشوند. در این بازدید، طراحی محصولات جدید گردشگری، بازاریابی هدفمند و تسهیل ورود گردشگران از مرزهای زمینی از محورهای همکاری آینده عنوان شد.
مزیت واقعی ماکو در همین نقطه آشکار میشود، منطقهای که میتواند هم مقصد گردشگر داخلی باشد و هم نخستین تجربه گردشگران زمینی از ایران را شکل دهد.
فرصت بزرگ و مسیری به سمت تکامل
اخبار پنجماهه نخست سال ۱۴۰۵ حاکی از فعال شدن چند محور مکمل است، بهسازی جاذبههای طبیعی، ساماندهی بناهای تاریخی، توسعه گردشگری سلامت و ورزشی، حمایت از صنایعدستی، ورود به گردشگری خودرویی و توجه به بازار گردشگران خارجی.
با وجود این، برای تبدیل پروژهها به یک جهش واقعی، چند حلقه باید تکمیل شود.
نخست اینکه انتشار منظم آمار اقامت، ضریب اشغال و هزینهکرد گردشگران تا آثار اقتصادی طرحها قابلاندازهگیری باشد. دوم، تبدیل تفاهمنامهها و فراخوانهای سرمایهگذاری به قراردادهای اجرایی دارای زمانبندی مشخص.سوم، افزایش ظرفیت اقامتی متنوع؛ از هتل و اقامتگاه تاریخی تا بومگردی و کمپ استاندارد. چهارم، طراحی بستههای سفر دو تا چهارروزه که جاذبههای ماکو، شوط، پلدشت، چشمه ثریا و قرهکلیسا را به یکدیگر متصل کند. پنجم، بازاریابی چندزبانه در مرز بازرگان و بازارهای هدف ترکیه، جمهوری آذربایجان و ارمنستان. ششم، حفاظت محیطزیستی از درهها، تالابها و مسیرهای آفرود همزمان با افزایش تعداد گردشگران.
ماکو؛ مقصدی که باید آن را تجربه کرد
منطقه آزاد ماکو یکی از معدود نقاط ایران است که صخرههای باشکوه، رود ارس، درههای سرسبز، بناهای تاریخی، روستاهای مرزی، بازار، آبدرمانی و مسیر ارتباطی اروپا را در یک پهنه جغرافیایی گرد هم آورده است.
اخبار سال ۱۴۰۵ نشان میدهد مسیر حرکت آغاز شده است؛ از پروژه ۸۰ میلیارد ریالی دره رند و ساماندهی قلعه قابان تا شهرک گردشگری ۱۵۲ هکتاری، احیای بناهای تاریخی، توسعه خدمات کمپر و برنامهریزی برای گردشگری ورودی از مرز بازرگان.
اگر این طرحها با مشارکت بخش خصوصی، جامعه محلی و مدیریت یکپارچه تکمیل شوند، ماکو میتواند از یک ایستگاه مرزی و محل عبور مسافر، به مقصدی چهارفصل تبدیل شود؛ مقصدی که سفر به آن نه فقط تماشای چند جاذبه، بلکه تجربهای از تاریخ، طبیعت، فرهنگ و زندگی در شمالغرب ایران باشد.
