یک مقام مسئول در گفتوگو با ایلنا تشریح کرد:
کدام ایستگاههای مترو تهران در تهدید فرونشست هستند؟
رئیس بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی گفت: اگر نوار جنوبی تهران را از محدوده بعد از خیابان آزادی به سمت جنوب در نظر بگیریم، با زونی مواجه هستیم که فرونشست زمین در آن توسعه پیدا کرده است. مناطقی از جمله بخشهایی از مناطق ۲۱، ۱۹، ۱۸، ۱۷، ۱۰ و ۱۲ و همچنین محدوده مرکزی تهران، حوالی شهرری و نقاط شرقیتر در این پهنه قرار دارند.
علی بیتاللهی، رئیس بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در گفتوگو با خبرنگار اقتصادی ایلنا درباره فرونشست در متروی پرند و اینکه چرا پیش از ساخت این خط، ریسک فرونشست در منطقه مورد بررسی قرار نگرفته است، اظهار داشت: متأسفانه این موضوع فقط مربوط به متروی پرند نیست و پیش از این نیز موارد مشابهی در تهران و اصفهان داشتهایم که در برخی موارد حتی منجر به فروریزش شده است.
سایه سنگین فرونشست بر پروژههای ریلی؛ از تهران تا پرند
وی افزود: در تهران تجربه بسیار گستردهای در این زمینه داریم. در سال ۱۳۹۶ فروریزش در منطقه شهران اتفاق افتاد و موارد دیگری نیز در محدوده خیابان شریعتی و در ادامه، در امتداد خیابان مولوی رخ داد. برای هرکدام از آنها گزارشی تهیه کردیم؛ از میدان محمدیه و میدان قیام گرفته تا سهراه و چهارراه مولوی و مقابل بیمارستان اکبرآبادی، که همگی در امتداد مسیر احداث خطوط مترو قرار داشتند.
بیتاللهی ادامه داد: در نهایت، این موارد به فرونشستهای سطحی و گاهی فروریزشهای ناگهانی منجر شد که در برخی موارد، مانند حادثه میدان قیام، حتی دو نفر نیز جان خود را از دست دادند. در چنین شرایطی واقعاً احساس میکنیم که در بسیاری از مواقع خوششانس بودهایم که این حوادث در ساعاتی رخ دادهاند که ترافیک کمتر بوده است؛ چراکه اگر چنین حادثهای در زمان پرتردد اتفاق بیفتد، ممکن است یک اتوبوس یا تعدادی از مسافران و خودروهای در حال تردد گرفتار حادثه شوند.
خلأ قانونی حلقه مفقوده در ایمنی پروژههای عمرانی
رئیس بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به ضرورت تدوین و اجرای مقررات الزامآور برای مقابله با خطر فرونشست گفت: متأسفانه با وجود پیگیریهای انجامشده، هنوز ضوابط و مقررات محدودکننده و الزامآوری برای موضوع فرونشست در کشور نداریم. باید مقرراتی در این زمینه حاکم باشد؛ به این معنا که اگر قرار است در منطقهای که با خطر فرونشست مواجه است، پروژهای مانند مترو، راهآهن، ساختمان، برج یا بیمارستان احداث شود، ابتدا باید مشخص شود که اساساً ساخت آن پروژه امکانپذیر است یا خیر و در صورت امکان ساخت، چه تمهیدات مهندسی باید برای کاهش ریسک آن در نظر گرفته شود.
وی تصریح کرد: مشکل اینجاست که در مرحله اجرا، مهندسان مشاور و پیمانکاران در چارچوب ضوابط و مقررات مشخص و الزامآوری قرار نمیگیرند و همین موضوع باعث میشود پروژهها بدون توجه کافی به ریسک فرونشست اجرا شوند.
رئیس بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی افزود: در چنین شرایطی، ممکن است از نظر ظاهری نیز اقدام غیرقانونی صورت نگرفته باشد؛ چراکه متأسفانه هنوز رابطه و مقررات الزامآور حقوقی مشخصی در این زمینه نداریم. بنابراین مسئله اصلی، نبود یک چارچوب قانونی و اجرایی روشن است که رعایت ملاحظات فرونشست را در پروژههای عمرانی و زیرساختی الزامی کند.
بیتاللهی برای تشریح ابعاد این موضوع به وضعیت منطقه ۱۸ تهران اشاره کرد و گفت: در منطقه ۱۸ تهران، اخیراً به دلیل کمبود آب، نرخ فرونشست در یک لکه مشخص، طی دو سال سه برابر افزایش پیدا کرده است. نکته قابل توجه این است که این زون دقیقاً با مسیر راهآهن تهران ـ تبریز منطبق است؛ مسیری که از تهران آغاز میشود و به سمت تبریز امتداد پیدا میکند و طبیعتاً همین خطرات میتواند این زیرساخت را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
وی تأکید کرد: این موضوع فقط به مترو و راهآهن محدود نمیشود و در سایر پروژههای عمرانی، زیرساختی و پروژههایی که در حال اجرا یا توسعه هستند نیز باید مورد توجه قرار گیرد. رعایت الزامات مرتبط با فرونشست باید در اجرای این پروژهها به یک الزام قانونی و اجرایی تبدیل شود.
رئیس بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی گفت: متاسفانه روند پیگیریها درباره این موضوعات به ویژه فرونشست ناامیدکننده است. واقعاً به نظر میرسد حتی در مجموعه هیأت دولت نیز اهمیت موضوع بهدرستی درک نشده است. وقتی در نیشابور، که یکی از بزرگترین شکافهای فرونشستی کشور را داریم، اقدام به افتتاح یا احداث واحدهای صنعتی مانند فولاد میکنیم، طبیعتاً چنین فعالیتهایی میتواند به تشدید شرایط فرونشست منجر شود.
وی افزود: همچنین زمانی که در یک زون شناختهشده فرونشستی، اقدام به احداث خطوط ریلی یا مترو میکنیم، باید این موضوع در طراحی پروژه از اهمیت بسیار بالایی برخوردار باشد و ملاحظات مربوط به فرونشست از ابتدا مورد توجه قرار گیرد.
بیتاللهی ادامه داد: متأسفانه با وجود پیگیریهای متعدد و زمانی که شخصاً برای این موضوع صرف کردهام، در مرحله اجرا همچنان با همین مشکلات مواجه هستیم و آنچه امروز میبینیم، نشان میدهد که ملاحظات مربوط به فرونشست در اجرای پروژهها به اندازه کافی مورد توجه قرار نمیگیرد.
چالش استعلامهای فنی پیش از شروع پروژههای کلان
وی در پاسخ به این سؤال که پیش از ساخت پروژههای عمرانی، استعلامهای لازم درباره نرخ فرونشست و مخاطرات گسلی از کدام دستگاه باید دریافت شود، گفت: طبق مصوبه شورای عالی شهرسازی و معماری، اصولاً در پروژههای انبوهسازی مسکن مقرر شده است که از سازمان نقشهبرداری کشور استعلام گرفته شود؛ چراکه نقشههای مربوط به فرونشست توسط این سازمان تهیه و منتشر میشود.
رئیس بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تصریح کرد: اما درباره توسعه خطوط مترو نمیدانم اساساً چنین استعلامی انجام شده است یا خیر. شخصاً در جریان این موضوع نیستم و اطلاعات کافی در اختیار ندارم. اگر استعلامی از دستگاههای دیگر نیز انجام شده باشد، من نمیتوانم با قطعیت درباره آن اظهارنظر کنم، اما احتمال میدهم که اساساً استعلامی در این زمینه صورت نگرفته باشد.
بیتاللهی درباره میزان فرونشست در محدوده پرند نیز اظهار داشت: در جنوب تهران، هرچه به سمت جنوب حرکت میکنیم، با زونهای فرونشستی با نرخ بالاتری مواجه میشویم، اما در محدوده خود شهر پرند، به دلیل قرار گرفتن در حاشیه ارتفاعات، نرخ فرونشست پایینتر است و به کمتر از پنج سانتیمتر میرسد.
وی ادامه داد: البته در مسیر مترو که در امتداد مسیر تهران قرار دارد و طول قابل توجهی را شامل میشود، نرخ فرونشست متفاوت است. در محدوده خود شهر پرند، نرخ فرونشست حدود هفت سانتیمتر گزارش شده و اگر تغییرات امسال نسبت به سال گذشته قابل توجه نباشد، میتوان گفت نرخ در همین حدود قرار دارد.
رئیس بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تأکید کرد: در محدوده شهر جدید پرند، به دلیل شرایط زمینشناسی منطقه، فرونشست چندان شدید نیست و میزان آن پایین است؛ اما باید توجه داشت که موضوع مورد بحث، خط مترو است و این خط از نواحی بسیار متنوعی عبور میکند و نمیتوان صرفاً بر اساس وضعیت یک نقطه درباره کل مسیر قضاوت کرد.
وی خاطرنشان کرد: برای اظهارنظر دقیق درباره میزان فرونشست در محل حادثه یا بخش مورد نظر از خط مترو، باید مختصات دقیق آن نقطه مشخص و بررسی شود تا بتوان نرخ فرونشست و میزان ریسک را با دقت بیشتری تعیین کرد.
رئیس بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی درباره وضعیت اراضی متروی تهران از نظر فرونشست گفت: در محدوده تهران و اطراف آن با دو پدیده مواجه هستیم؛ یکی فرونشستهای ناگهانی یا همان فروریزش زمین و دیگری فرونشست تدریجی که در جنوب تهران به دلیل افت سطح آبهای زیرزمینی در حال گسترش است.
وی افزود: در امتداد خط شمال تهران که یک خط شرقی ـ غربی است و در محدوده زون شمالی تهران از شرق به غرب امتداد دارد، به دلیل تقاطع مسیر با رشته قنوات متعدد، خطر فروریزشهای ناگهانی وجود دارد. این خطر در جریان احداث مترو نیز خود را نشان داده و نمونه آن را در فرونشست خیابان پیامبر شاهد بودهایم.
بیتاللهی ادامه داد: احتمال وقوع چنین حوادثی در بستر یا کف بزرگراهها و معابر و حتی زیر ساختمانهای بزرگ و مرتفعی که بهویژه در مناطقی مانند منطقه یک تهران تعداد آنها زیاد است، وجود دارد. بنابراین باید سطح زمین بهصورت مستمر و جدی پایش شود. همزمان با حفاری در عمق زمین، لازم است در سطح زمین نیز با استفاده از تجهیزات مناسب، عملیات پایش و مانیتورینگ بهطور جدی انجام شود.
خطر فروریزشهای ناگهانی؛ هشدار درباره حفاریهای زیرسطحی
وی با اشاره به تجربه احداث خط مترو در امتداد خیابان مولوی اظهار داشت: در این پروژه، هر جا دستگاه حفاری TBM فعالیت میکرد، به دلیل مکش و ارتعاشات ایجادشده، موارد متعددی از فروریزشهای ناگهانی رخ داد. بنابراین این موضوع باید در تمام خطوط متروی در دست احداث، بهویژه در تهران و خصوصاً خطوطی که امتداد شرقی ـ غربی دارند، چه در شمال و چه در جنوب تهران، مورد توجه جدی قرار گیرد.
رئیس بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تأکید کرد: این یک خطر بسیار جدی است و ما تجربه آن را در بسیاری از نقاط تهران داشتهایم و گزارشهای فنی متعددی نیز در این زمینه منتشر کردهایم.
نوار جنوبی تهران؛ پهنهای با نرخ ۳۰ سانتیمتری فرونشست
وی درباره وضعیت جنوب تهران نیز گفت: اگر نوار جنوبی تهران را از محدوده بعد از خیابان آزادی به سمت جنوب در نظر بگیریم، با زونی مواجه هستیم که فرونشست زمین در آن توسعه پیدا کرده است. مناطقی از جمله بخشهایی از مناطق ۲۱، ۱۹، ۱۸، ۱۷، ۱۰ و ۱۲ و همچنین محدوده مرکزی تهران، حوالی شهرری و نقاط شرقیتر در این پهنه قرار دارند.
بیتاللهی افزود: در برخی نقاط این محدوده، نرخ فرونشست زمین به بیش از ۲۰ سانتیمتر در سال رسیده است. در منطقه ۱۸ نیز با یک زون جدی فرونشست مواجه هستیم و اخیراً همکاران سازمان نقشهبرداری اعلام کردهاند که نرخ فرونشست در این منطقه به بیش از ۳۰ سانتیمتر رسیده است. این عدد بسیار نگرانکننده است و انجام حفاریهای زیرسطحی در چنین زونهایی طبیعتاً میتواند مشکلات بسیار جدی ایجاد کند.
وی ادامه داد: البته ممکن است به دلیل هزینههای انجامشده، مطالعات قبلی، طراحی مسیرها، جانمایی ایستگاهها و حتی تملک اراضی، تغییر مسیر خطوط مترو از نظر اقتصادی امکانپذیر نباشد؛ چراکه برای اجرای این پروژهها هزینههای قابل توجهی صرف شده و تغییر مسیر میتواند تبعات اقتصادی و اجرایی زیادی داشته باشد.
راهکار عملیاتی؛ پایش مستمر زمین همزمان با اجرای پروژه
رئیس بخش زلزله مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در عین حال راهکار قابل اجرا برای کاهش خطرات را مورد توجه قرار داد و گفت: پیشنهادی که میتواند عملیاتی باشد و مسئولان شرکت مترو نیز آن را مورد توجه قرار دهند، این است که همزمان با حفاریهای زیرسطحی، عملیات پایش و مانیتورینگ نشستهای موضعی در سطح زمین و در امتداد مسیر حفاری بهصورت مستمر انجام شود.
وی خاطرنشان کرد: ممکن است با وجود این اقدامات، اصل نشست زمین همچنان رخ دهد، اما پایش مستمر میتواند دستکم امکان شناسایی بهموقع تغییرات و جلوگیری از تلفات جانی و وقوع سوانح را فراهم کند.
گفتوگو: مهدیانی
