تراز آب‌های زیرزمینی فارس منفی است/ هشدار درباره خشک‌شدن چاه‌های شیراز

به گزارش خبرنگار ایلنا، در چنین شرایطی، باران تنها زمانی می‌تواند برای آینده آبی استان یک فرصت باشد که بخشی از آب حاصل از آن در زمین نفوذ کند و به ذخایر زیرزمینی بازگردد؛ در غیر این صورت، روان‌آب‌ها پس از یک دوره کوتاه از دسترس خارج می‌شوند و کسری انباشته آبخوان‌ها همچنان پابرجا می‌ماند.

استانی که طی سال‌های گذشته بیش از ظرفیت طبیعی خود از منابع زیرزمینی برداشت کرده، نمی‌تواند بارش را صرفاً یک اتفاق فصلی و گذرا بداند. هر موج بارندگی، فرصتی محدود برای بازگرداندن بخشی از آب به سفره‌های زیرزمینی است؛ فرصتی که نیازمند مدیریت روان‌آب‌ها، هدایت آب به مناطق مناسب و فراهم‌کردن امکان نفوذ آن در زمین است.

از این منظر، احتمال بارش‌های بالاتر از میانگین در ماه‌های آینده می‌تواند برای فارس اهمیت ویژه‌ای داشته باشد؛ نه به این دلیل که چند بارندگی قادر به جبران سال‌ها برداشت از آبخوان‌هاست، بلکه از آن جهت که می‌تواند بخشی از آب ازدست‌رفته را دوباره به چرخه منابع زیرزمینی بازگرداند.

برداشت بیش از ۱۰۰ میلیارد مترمکعب آب از منابع زیرزمینی فارس

رئیس مرکز پژوهش‌های علوم جوی و اقیانوسی دانشگاه شیراز با هشدار نسبت به وضعیت منابع آب زیرزمینی در استان فارس، گفت: طی چند دهه گذشته ده‌ها میلیارد و شاید بیش از ۱۰۰ میلیارد مترمکعب آب از منابع زیرزمینی برداشت شده و اکنون در تراز منفی آب‌های زیرزمینی قرار داریم؛ بنابراین چشم‌انداز منابع آب و آینده آبی استان نگران‌کننده است.

سیدمحمدجعفر ناظم‌السادات در گفت‌وگو با ایلنا، درباره وضعیت خشکسالی و اینکه آیا بارش‌های اخیر می‌تواند تغییری در وضعیت منابع آب استان فارس ایجاد کند، اظهار کرد: اکنون در تراز منفی آب‌های زیرزمینی قرار داریم و نمی‌توان انتظار داشت این تراز به‌سادگی متعادل یا مثبت شود. شرایط منابع آب مانند فردی است که هزینه روزانه‌اش از درآمدش بیشتر است و در عین حال بدهی زیادی نیز دارد؛ بنابراین وقتی دخل و خرج فعلی با یکدیگر همخوانی ندارد، نمی‌توان انتظار داشت بدهی‌های انباشته گذشته نیز جبران شود.

ناظم‌السادات ادامه داد: از نظر منابع آبی و آینده آب، وضعیت کاملاً نامناسب است و با گذشت زمان با مشکلات بیشتری مواجه خواهیم شد. این شرایط ایجاب می‌کند افراد شایسته، متخصص و دارای اختیارات کافی در مدیریت منابع آب کشور حضور داشته باشند، اما آنچه امروز مشاهده می‌کنیم چندان امیدوارکننده نیست.

تخصص در مدیریت منابع آب جایگاه خود را از دست داده است

رئیس مرکز پژوهش‌های علوم جوی و اقیانوسی دانشگاه شیراز یکی از مشکلات فراگیر کشور را کمرنگ‌شدن نقش تخصص در مدیریت منابع دانست و گفت: بسیاری از متخصصانی که می‌توانند مشکلات را شناسایی و برای آنها راهکار ارائه کنند، در مدیریت منابع، از جمله مدیریت منابع آب، حضور ندارند.

ناظم‌السادات با اشاره به حجم برداشت آب از منابع زیرزمینی فارس اظهار کرد: در استان فارس تعداد زیادی چاه وجود دارد که هر روز آب را پمپاژ می‌کنند و حجم برداشت از آب‌های زیرزمینی بسیار بالاست؛ به‌گونه‌ای که می‌توان آن را با آورد چندین رودخانه مقایسه کرد، آن هم در شرایطی که با کم‌آبی مواجه هستیم.

وی ادامه داد: آیا در استان فارس حتی ۵ نفر متخصص آب وجود دارند که بر فرآیند برداشت و پمپاژ آب نظارت تخصصی داشته باشند؟ ایستگاه‌های پمپاژ تقریباً به طور کامل در اختیار افرادی قرار دارد که دانش و تخصص کافی در حوزه آب ندارند.

صدور پروانه برداشت آب نباید صرفاً بر اساس سطح زمین باشد

رئیس مرکز پژوهش‌های علوم جوی و اقیانوسی دانشگاه شیراز با انتقاد از سازوکار صدور پروانه برداشت آب گفت: در صدور پروانه، دانش و تخصص آب نقش تعیین‌کننده‌ای ندارد. معمولاً ملاک این است که فرد چه میزان زمین در اختیار دارد و بر اساس آن پروانه صادر می‌شود، اما اینکه فرد چه میزان دانش آب دارد و قرار است منابع را چگونه مصرف کند، مورد توجه کافی قرار نمی‌گیرد.

وی افزود: در چنین شرایطی، یک پمپاژ، چه قانونی و چه غیرقانونی، می‌تواند تا هر میزان که امکان دارد آب برداشت کند و کنترل مؤثری بر نحوه برداشت وجود نداشته باشد.

ناظم‌السادات تأکید کرد: برداشت آب در اختیار کسانی قرار گرفته که تخصصی در حوزه آب ندارند و این مسئله آینده منابع آب کشور را بسیار نگران‌کننده کرده است.

وی با اشاره به دشواری طرح دیدگاه‌های کارشناسی در حوزه آب گفت: حتی اگر فردی متخصص بخواهد درباره این وضعیت هشدار دهد یا با روند موجود مقابله کند، ممکن است سخنان او سیاسی تلقی شود؛ در حالی که موضوع آب، مسئله‌ای تخصصی و مرتبط با آینده کشور است.

ناظم‌السادات درباره عملکرد مدیریت منابع آب در استان فارس نیز اظهار کرد: آینده آب برای من بسیار نگران‌کننده است. در شرکت آب منطقه‌ای فارس طی زمستان امسال چندین جلسه برگزار شد و امید می‌رفت از بهار، مدیریت برداشت آب بهبود پیدا کند، اما این جلسات نتیجه عملی مشخصی نداشت.

وی افزود: متأسفانه نتیجه و بازخورد مشخصی از این جلسات حاصل نشد و اقدام مؤثری در زمینه مدیریت برداشت آب مشاهده نکردیم.

بحران آب می‌تواند به مشکلات اجتماعی منجر شود

رئیس مرکز پژوهش‌های علوم جوی و اقیانوسی دانشگاه شیراز درباره احتمال تبدیل بحران آب به یک مسئله اجتماعی و امنیتی گفت: ادامه این روند حتماً مشکلات اجتماعی ایجاد خواهد کرد، هرچند تعیین زمان دقیق آن نیازمند دسترسی به آمار و اطلاعات کامل است.

وی با اشاره به وضعیت آب شهر شیراز اظهار کرد: میزان مصرف آب شهر شیراز با منابع آبی موجود همخوانی ندارد و با ادامه روند فعلی، روزی خواهد رسید که چاه‌های آب شهر شیراز خشک شوند.

ناظم‌السادات ادامه داد: آمار دقیق روند خشک‌شدن چاه‌های شیراز را در اختیار ندارم، اما اصل موضوع روشن است و منابع آب زیرزمینی در حال کاهش است. با ادامه این روند، خشک‌شدن این منابع در آینده چندان دور از انتظار نیست.

باید مشخص شود ۳۰ سال دیگر آب شیراز از کجا تأمین می‌شود

وی با طرح این پرسش که برنامه مسئولان برای تأمین آب آینده شیراز چیست، گفت: اکنون باید شرکت آب منطقه‌ای فارس به صورت شفاف اعلام کند که ۳۰ سال دیگر آب شیراز از کجا تأمین خواهد شد؛ چه میزان از نیاز شهر از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود و چه میزان قرار است از منابع دیگر، از جمله انتقال آب، تأمین شود.

استاد دانشگاه شیراز درباره انتقال آب از خلیج فارس نیز گفت: انتقال آب خلیج فارس به‌تنهایی پاسخگوی نیاز آبی شیراز نیست و هزینه بسیار بالایی خواهد داشت.

وی افزود: اگر هزینه تمام‌شده انتقال آب بسیار بالا باشد، استفاده از آن برای مصارف خانگی نیز فشار اقتصادی زیادی به مردم وارد خواهد کرد و استفاده از چنین آبی در بخش کشاورزی نیز می‌تواند قیمت تمام‌شده محصولات را به‌شدت افزایش دهد.

ناظم‌السادات با اشاره به تبلیغات درباره انتقال آب خلیج فارس تأکید کرد: باید مشخص شود این آب با چه هزینه‌ای و برای چه مصارفی قرار است منتقل شود و منابع مالی لازم برای پرداخت هزینه آن از کجا تأمین خواهد شد.

وی با انتقاد از نبود مطالعات جدی آینده‌پژوهانه در حوزه آب گفت: باید تیم‌های کارشناسی تشکیل شوند و آینده منابع آب کشور و استان را بر اساس مطالعات علمی و آینده‌پژوهی بررسی کنند.

ناظم‌السادات ادامه داد: بسیاری از متخصصانی که توانایی انجام این مطالعات و ارائه راهکار دارند، از کشور خارج شده‌اند و متأسفانه از ظرفیت متخصصان موجود نیز به اندازه کافی استفاده نمی‌شود.

وی با اشاره به قدمت منابع آب زیرزمینی گفت: بخش زیادی از منابع آب زیرزمینی طی میلیون‌ها سال شکل گرفته است و نمی‌توان انتظار داشت منابعی که طی چند دهه با سرعت بالا برداشت شده‌اند، در مدت کوتاهی جبران شوند.

خشک‌شدن چاه‌های شیراز یک واقعیت است

رئیس مرکز پژوهش‌های علوم جوی و اقیانوسی دانشگاه شیراز با تأکید بر ضرورت برنامه‌ریزی برای آینده منابع آب شیراز گفت: خارج‌شدن چاه‌های منابع آب زیرزمینی شیراز از مدار، یک واقعیت است و باید از هم‌اکنون برای آن برنامه داشت.

وی افزود: انتظار می‌رود شرکت آب منطقه‌ای فارس با مطالعات علمی دقیق مشخص کند که منابع آب زیرزمینی تا چه زمانی و با چه ظرفیتی می‌توانند پاسخگوی نیاز شهر باشند و پس از کاهش یا از مدار خارج‌شدن این منابع، آب مورد نیاز شیراز از کجا تأمین خواهد شد.

ناظم‌السادات با اشاره به افزایش جمعیت شیراز و دیگر شهرهای استان گفت: جمعیت شهرها افزایش پیدا می‌کند و همزمان منابع آب محدودتر می‌شوند. شاید در مقاطعی بتوان از برخی نقاط منابع جدیدی برای تأمین آب پیدا کرد، اما این منابع نیز محدود هستند و در نهایت باید برای زمانی که آنها نیز به پایان می‌رسند، برنامه مشخصی وجود داشته باشد.

استاد دانشگاه شیراز تأکید کرد: روند منابع آب مشخص است و باید نتایج پژوهش‌ها و مطالعات آینده‌پژوهانه به‌صورت جدی مورد توجه قرار گیرد؛ اما متأسفانه در بسیاری موارد، تصمیم‌گیری‌ها به عبور از بحران امروز و موکول‌کردن مسئله به فردا محدود شده است.

بارش پاییزی بالاتر از میانگین است

رئیس مرکز پژوهش‌های علوم جوی و اقیانوسی دانشگاه شیراز با اشاره به احتمال افزایش بارش‌ها در پاییز امسال گفت: احتمال نسبتاً بالایی وجود دارد که بارندگی پاییز تا اوایل زمستان امسال بیشتر از میانگین باشد.

ناظم‌السادات اظهار کرد: البته این موضوع فقط یک احتمال است، اما احتمال نسبتاً بالایی وجود دارد که میزان بارندگی در پاییز تا اوایل زمستان امسال بالاتر از میانگین باشد.

وی با تأکید بر ضرورت استفاده صحیح از بارش‌های احتمالی افزود: اگر چنین اتفاقی رخ داد، از مردم خواهش می‌کنم ارزش آب را بدانند و هر کس به سهم خود تلاش کند آب مازاد ناشی از بارندگی را به منابع آب زیرزمینی اضافه کند.

رئیس مرکز پژوهش‌های علوم جوی و اقیانوسی دانشگاه شیراز ادامه داد: آب ناودان‌ها و آب‌های سطحی ناشی از بارندگی را باید تا حد امکان به سمت سفره‌های زیرزمینی هدایت کرد.

ناظم‌السادات با اشاره به نقش کشاورزان در تقویت منابع آب زیرزمینی گفت: اگر در مزارع و اراضی کشاورزی سیلابی رخ داد، کشاورزان باید متناسب با شرایط و امکانات خود تلاش کنند بخشی از این آب را به سمت سفره‌های زیرزمینی هدایت و به تغذیه آنها کمک کنند.

وی همچنین از شهروندان خواست در محیط‌های شهری نیز از فرصت بارندگی برای نفوذ آب به زمین استفاده کنند و گفت: در خانه‌ها نیز تا حد امکان آب باران را به داخل باغچه‌ها هدایت کنید تا زمینه نفوذ آب به زمین و تقویت سفره‌های زیرزمینی فراهم شود.

ناظم‌السادات تأکید کرد: استفاده درست از بارش‌های احتمالی و هدایت آب به سمت سفره‌های زیرزمینی می‌تواند یکی از اقدامات مؤثر برای حفظ منابع آب و جبران بخشی از کسری منابع زیرزمینی باشد.