سرطان پانکراس؛ بیماری خاموشی که اغلب دیر تشخیص داده میشود
متخصص رادیوتراپی و آنکولوژی و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان، با تشریح ابعاد مختلف سرطان پانکراس (لوزالمعده)، این بیماری را از جمله سرطانهایی دانست که به دلیل قرار گرفتن عضو در عمق شکم و فقدان علائم اختصاصی در مراحل اولیه، اغلب دیرهنگام تشخیص داده میشود و آگاهی از عوامل خطر، نشانههای هشداردهنده و ضرورت مراجعه بهموقع به پزشک در مواجهه با آن اهمیت ویژهای دارد.
به گزارش ایلنا، زهرا کشتپور املشی، متخصص رادیوتراپی و آنکولوژی و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان با اشاره به جایگاه و عملکرد پانکراس در بدن اظهار کرد: پانکراس یا لوزالمعده عضوی است که در قسمت فوقانی شکم و پشت معده قرار دارد و دو وظیفه اصلی بر عهده دارد؛ نخست، تولید آنزیمهای گوارشی برای کمک به هضم غذا و دوم، تولید هورمونهایی مانند انسولین برای تنظیم قند خون.
این متخصص رادیوتراپی و آنکولوژی در تشریح چگونگی شکلگیری سرطان پانکراس افزود: زمانی که سلولهای بافت پانکراس دچار تغییرات ژنتیکی میشوند، ممکن است رشد و تکثیر غیرطبیعی و کنترلنشدهای پیدا کنند و در نهایت توده سرطانی شکل بگیرد، سرطان پانکراس انواع مختلفی دارد که شایعترین نوع آن آدنوکارسینوم است و حدود ۹۰ درصد بدخیمیهای این عضو را شامل میشود.
کشتپور املشی با بیان اینکه محل شکلگیری تومور نیز در روند تشخیص و درمان اهمیت دارد، تصریح کرد: تومور ممکن است در سر، تنه یا دم پانکراس ایجاد شود و محل درگیری میتواند بر علائم بالینی بیمار و همچنین انتخاب روش درمان تأثیرگذار باشد.
سالانه حدود ۵۰۰ هزار مورد جدید سرطان پانکراس در جهان تشخیص داده میشود
وی با اشاره به آمار ابتلا به این بیماری در جهان و ایران گفت: سرطان پانکراس از نظر تعداد موارد ابتلا در مقایسه با برخی سرطانهای شایع، فراوانی کمتری دارد، اما به دلیل عوارض و دشواری تشخیص در مراحل اولیه از اهمیت بالایی برخوردار است؛ بر اساس آمارهای جهانی، سالانه حدود ۵۰۰ هزار مورد جدید از این سرطان تشخیص داده میشود و این بیماری از نظر بروز، در رتبه دهم یا یازدهم سرطانهای جهان قرار دارد.
عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان ادامه داد: در ایران نیز میزان بروز این سرطان کمتر از سرطانهایی مانند پستان، روده بزرگ و معده است و بهطور متوسط حدود سه تا چهار نفر از هر ۱۰۰ هزار نفر به آن مبتلا میشوند؛ با این حال، روند افزایشی موارد ابتلا در سالهای اخیر، ضرورت توجه بیشتر به آگاهیبخشی و شناخت عوامل خطر این بیماری را نشان میدهد.
چرا سرطان پانکراس اغلب دیر تشخیص داده میشود؟
کشتپور املشی یکی از مهمترین چالشهای سرطان پانکراس را تشخیص دیرهنگام آن عنوان کرد و گفت: از آنجا که پانکراس در عمق شکم قرار گرفته است، بیماری در مراحل اولیه معمولاً علائم اختصاصی و مشخصی ندارد؛ به همین دلیل، تعداد قابل توجهی از بیماران زمانی به پزشک مراجعه میکنند که تومور به عروق بزرگ اطراف پانکراس یا سایر اندامهای بدن گسترش یافته است.
وی با تأکید بر اینکه سیر بیماری در همه افراد یکسان نیست، افزود: تشخیص بهموقع میتواند فرصت درمان مؤثر را فراهم کند و در بیمارانی که تومور در مرحله قابل جراحی قرار دارد، امکان برداشتن کامل توده از طریق جراحی و دستیابی به درمان با هدف علاج وجود دارد.
سیگار، چاقی و دیابت طولانیمدت از عوامل خطر سرطان پانکراس هستند
این متخصص رادیوتراپی و آنکولوژی با اشاره به عوامل خطر ابتلا به سرطان پانکراس اظهار کرد: علت دقیق بروز این بیماری هنوز بهطور کامل مشخص نیست، اما عوامل متعددی میتوانند احتمال ابتلا را افزایش دهند. باید توجه داشت که وجود یک عامل خطر به معنای ابتلای قطعی فرد به سرطان نیست، بلکه تجمع چند عامل خطر میتواند احتمال بروز بیماری را بیشتر کند.
وی سن بالا را یکی از عوامل خطر این سرطان دانست و افزود: احتمال ابتلا با افزایش سن بیشتر میشود و افراد بالای ۶۵ سال در معرض خطر بیشتری قرار دارند؛ در کنار آن، مصرف دخانیات از مهمترین عوامل خطر قابل اصلاح است، سیگار، قلیان و سایر مواد استنشاقی مضر میتوانند خطر ابتلا را افزایش دهند؛ مصرف الکل، چاقی، دیابت طولانیمدت، پانکراتیت مزمن و سابقه خانوادگی نیز از دیگر عوامل مرتبط با این بیماری هستند.
کشتپور املشی با اشاره به نقش عوامل ارثی و ژنتیکی خاطرنشان کرد: حدود پنج تا ۱۰ درصد موارد سرطان پانکراس میتواند زمینه ارثی و ژنتیکی داشته باشد؛ بنابراین وجود سابقه خانوادگی قابل توجه، بهویژه ابتلای چند نفر از اعضای نزدیک خانواده، باید مورد توجه قرار گیرد.
زردی چشم و پوست، درد شکم و کاهش وزن بیدلیل را جدی بگیرید
وی با بیان اینکه سرطان پانکراس در مراحل ابتدایی ممکن است بدون علامت باشد، درباره نشانههای هشداردهنده بیماری توضیح داد: با پیشرفت بیماری، ممکن است علائمی مانند زردی پوست و سفیدی چشم، تیره شدن رنگ ادرار، روشن شدن رنگ مدفوع و خارش پوست ظاهر شود.
این عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان ادامه داد: درد در قسمت فوقانی شکم که ممکن است به پشت انتشار پیدا کند و پس از غذا خوردن تشدید شود، کاهش وزن غیرقابل توجیه، کاهش اشتها و علائم گوارشی طولانیمدت مانند تهوع، نفخ و دفع مدفوع چرب و بدبو از دیگر نشانههای احتمالی این بیماری هستند.
وی یکی دیگر از علائم قابل توجه را بروز ناگهانی دیابت در سنین بالاتر دانست و گفت: ابتلای ناگهانی به دیابت در افراد مسن، بهویژه زمانی که با کاهش وزن غیرقابل توجیه همراه باشد، میتواند یکی از نشانههای هشداردهنده و نیازمند بررسی پزشکی باشد.
کشتپور املشی تأکید کرد: اگر فردی بهتازگی دچار زردی پوست یا چشم شده، کاهش وزن بیدلیل دارد، از درد مداوم در قسمت فوقانی شکم رنج میبرد یا با علائم گوارشی پایدار طی چند هفته مواجه است، نباید این نشانهها را نادیده بگیرد و لازم است در اسرع وقت به پزشک مراجعه کند.
ترک دخانیات و کنترل وزن؛ گامهای مهم در کاهش خطر ابتلا
این متخصص رادیوتراپی و آنکولوژی و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان درباره امکان پیشگیری از سرطان پانکراس اظهار کرد: در حال حاضر روش قطعی برای جلوگیری از بروز این سرطان وجود ندارد، اما اصلاح برخی عوامل خطر میتواند احتمال ابتلا را کاهش دهد.
وی افزود: ترک سیگار و سایر دخانیات، پرهیز از مصرف الکل، حفظ وزن مناسب، پیشگیری از چاقی، فعالیت بدنی منظم و رعایت الگوی تغذیه سالم از جمله اقداماتی هستند که میتوانند در کاهش خطر ابتلا مؤثر باشند.
کشتپور املشی با توصیه به مصرف بیشتر میوه، سبزیجات و غلات و کاهش مصرف گوشتهای فرآوریشده تصریح کرد: کنترل مناسب قند خون، بهویژه در افراد مبتلا به دیابت، نیز اهمیت دارد، همچنین افرادی که سابقه خانوادگی پررنگ سرطان پانکراس دارند، بهخصوص در صورت ابتلای چند نفر از بستگان نزدیک، بهتر است تحت مشاوره ژنتیک و ارزیابی تخصصی قرار گیرند.
غربالگری عمومی سرطان پانکراس توصیه نمیشود
وی در خصوص ضرورت غربالگری این بیماری گفت: برخلاف برخی سرطانها مانند سرطان پستان یا دهانه رحم، در حال حاضر روش غربالگری عمومی و اثباتشدهای برای سرطان پانکراس در افراد بدون علامت و با خطر متوسط وجود ندارد.
این عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان افزود: با این حال، در افراد دارای سابقه خانوادگی قوی یا زمینه ژنتیکی مشخص، مانند برخی جهشهای ژنی از جمله BRCA، ممکن است با نظر متخصص و بر اساس میزان خطر، بررسیهای تخصصی مانند سونوگرافی آندوسکوپیک یا تصویربرداری امآرسیپی (MRCP) مورد استفاده قرار گیرد.
وی همچنین درباره نقش آزمایش خون در تشخیص بیماری خاطرنشان کرد: آزمایش خون بهتنهایی نمیتواند وجود سرطان پانکراس را اثبات یا رد کند و استفاده از تومورمارکرها نیز بهتنهایی برای تشخیص این سرطان کافی نیست؛ بنابراین تشخیص بیماری باید بر اساس مجموعهای از بررسیهای بالینی، تصویربرداری و در صورت لزوم نمونهبرداری انجام شود.
درمان سرطان پانکراس بر اساس مرحله بیماری و شرایط بیمار انتخاب میشود
کشتپور املشی با تأکید بر اینکه درمان سرطان پانکراس برای همه بیماران یکسان نیست، اظهار کرد: انتخاب روش درمان به عوامل متعددی از جمله مرحله بیماری، محل و اندازه تومور، میزان گسترش آن، وضعیت عمومی بیمار و امکان انجام جراحی بستگی دارد.
وی در تشریح رویکردهای درمانی این بیماری افزود: در بیمارانی که تومور محدود به پانکراس است و امکان جراحی وجود دارد، معمولاً جراحی با هدف برداشتن توده انجام میشود و پس از آن نیز ممکن است درمانهای دارویی تکمیلی برای کاهش احتمال عود بیماری در نظر گرفته شود.
این متخصص رادیوتراپی و آنکولوژی ادامه داد: گروه دوم بیمارانی هستند که تومور آنها در محدوده مرزی قابلیت جراحی قرار دارد. در این شرایط ممکن است ابتدا شیمیدرمانی و در برخی موارد پرتودرمانی انجام شود تا شرایط برای جراحی مناسبتر شود.
وی با اشاره به وضعیت بیماران مبتلا به بیماری غیرقابل جراحی گفت: در این گروه، بسته به شرایط بیمار و میزان گسترش تومور، معمولاً درمانهای دارویی و بهویژه شیمیدرمانی در دستور کار قرار میگیرد. در بیماران مبتلا به بیماری متاستاتیک نیز، یعنی زمانی که سرطان از پانکراس به اندامهای دوردست گسترش یافته است، درمان عمدتاً با رویکرد سیستمیک و با هدف کنترل بیماری و بهبود کیفیت زندگی انجام میشود.
به گزارش وبدا، کشتپور املشی با اشاره به پیشرفتهای درمانی در سالهای اخیر خاطرنشان کرد: امروزه علاوه بر روشهای متداول، درمانهای هدفمند و ایمونوتراپی نیز در برخی شرایط و برای گروههای مشخصی از بیماران قابل استفاده هستند و انتخاب آنها به ویژگیهای تومور، نتایج بررسیهای مولکولی و شرایط بیمار بستگی دارد.
وی در پایان تأکید کرد: سرطان پانکراس اگرچه بیماری پیچیدهای است و در بسیاری از موارد دیر تشخیص داده میشود، اما در برخی بیماران، بهویژه در صورت تشخیص زودهنگام و امکان انجام جراحی، میتوان به درمان با هدف علاج دست یافت. از این رو، شناخت علائم هشداردهنده، توجه به عوامل خطر و مراجعه بهموقع به پزشک، نقش مهمی در تشخیص و انتخاب مسیر درمان مناسب دارد.